Όταν η ενέργεια σταματά, πόλεμος, Στενά Ορμούζ και τιμές πετρελαίου

Του Χρ. Χριστοδούλου-Βόλου*
Η πιθανότητα γενίκευσης της σύγκρουσης μεταξύ Ισραήλ, ΗΠΑ και Ιράν έχει ήδη αναταράξει τις διεθνείς αγορές ενέργειας, και ειδικά τα συμβόλαια πετρελαίου. Σε αυτό το άρθρο θα δούμε πώς και γιατί οι τιμές πετρελαίου επηρεάζονται τόσο έντονα από γεωπολιτικές εντάσεις στη Μέση Ανατολή, τι πραγματικά σημαίνει ένα ενδεχόμενο κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ, ποιες θα είναι οι οικονομικές επιπτώσεις για την παγκόσμια οικονομία και ποιες προβλέψεις κάνουν οι αναλυτές.
Γιατί τα Στενά του Ορμούζ είναι η «καρδιά» του ενεργειακού κόσμου;
Τα Στενά του Ορμούζ είναι ένα στενό θαλάσσιο πέρασμα που συνδέει τον Περσικό Κόλπο με τον Κόλπο του Ομάν και τον Ινδικό Ωκεανό. Από αυτό διέρχεται περίπου το 20% του παγκόσμιου πετρελαίου και του υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) που διακινείται δια θαλάσσης, δηλαδή πάνω από 15–20 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα. Αυτή η γεωγραφική στενότητα καθιστά τα Στενά έναν από τους πιο κρίσιμους ενεργειακούς διαδρόμους στον κόσμο. Αν αυτό το πέρασμα διακοπεί, οι επιπτώσεις στις αγορές ενέργειας είναι άμεσες και δραματικές.
Τι θα συμβεί στις τιμές του πετρελαίου
Όταν η εμπόλεμη κατάσταση στη Μέση Ανατολή κλιμακώνεται, τα σενάρια σχετικά με το τι θα συμβεί στο πετρέλαιο κυμαίνονται από αισιόδοξα έως εξαιρετικά δυσοίωνα, ανάλογα με το αν το στενό κλείσει πλήρως και για πόσο διάστημα.
Τι δείχνουν οι προβλέψεις των αναλυτών
Η Goldman Sachs εκτιμά ότι ένα πλήρες κλείσιμο για ένα μήνα χωρίς αντιστάθμιση θα μπορούσε να προσθέσει ως και $10–$15 ανά βαρέλι στην τιμή του Brent. Προηγούμενες μελέτες έχουν δείξει ότι σε σενάριο κλεισίματος, το Brent μπορεί να ξεπεράσει και τα $110/βαρέλι, αν οι ροές μειωθούν στο 50% για παρατεταμένο διάστημα. Η Citigroup έχει προειδοποιήσει ότι ακόμη και ένα πιο σύντομο μπλοκάρισμα μπορεί να οδηγήσει τις τιμές προς τα $90/βαρέλι. Η Wood Mackenzie τονίζει ότι η διακοπή μπορεί να οδηγήσει τις τιμές πάνω από τα $100/βαρέλι όσο παραμένει η αβεβαιότητα στον διάδρομο. Ήδη στην αγορά οι δείκτες τιμών εμφανίζουν σημαντική άνοδο -για παράδειγμα το Brent έχει ξεπεράσει τα $80/βαρέλι σε πρόσφατες διακυμάνσεις.
Πρωτογενείς οικονομικές επιπτώσεις
1) Παγκόσμια αύξηση ενεργειακού κόστους
Ένα κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ θα αδειάσει ουσιαστικά την αγορά από ένα πολύ μεγάλο κομμάτι της καθημερινής προσφοράς πετρελαίου και φυσικού αερίου. Χωρίς άμεση δυνατότητα μεταφοράς από εναλλακτικούς διάδρομους (λόγω γεωγραφικών και υποδομικών περιορισμών), η έλλειψη θα ωθήσει αμέσως σε υψηλότερες τιμές ενέργειας διεθνώς.
Αυτό έχει μερικές άμεσες συνέπειες:
•Αύξηση τιμών καυσίμων σε κάθε αγορά, από τα βενζινάδικα μέχρι τις τιμές του φυσικού αερίου για θέρμανση και παραγωγή ενέργειας.
•Κόστη μεταφοράς και logistics σε άνοδο, λόγω υψηλότερων τιμών καυσίμων αλλά και αυξημένων ασφαλίστρων ναυτιλίας και κινδύνου στις θαλάσσιες μεταφορές.
2) Πίεση στην παγκόσμια οικονομική ανάπτυξη
Η ενέργεια είναι ζωτικό κόστος σε κάθε βιομηχανία. Όταν η τιμή της εκτινάσσεται:
•Ο πληθωρισμός ενισχύεται: Οι υψηλότερες τιμές πετρελαίου μεταφέρονται στην τιμή προϊόντων και υπηρεσιών, από τρόφιμα έως μεταφορές και ηλεκτρική ενέργεια.
•Οι κεντρικές τράπεζες αντιμετωπίζουν διλήμματα: Αν ο πληθωρισμός παραμένει υψηλός λόγω ενεργειακού κόστους, οι πολιτικές επιτοκίων μπορεί να παραμείνουν σφιχτές παρά την επιβράδυνση στην ανάπτυξη.
•Οι οικονομίες με υψηλή ενεργειακή εξάρτηση από εισαγωγές μπορεί να δουν τους λογαριασμούς να επιδεινώνονται σημαντικά, ειδικά στην Ευρώπη και στις αναδυόμενες αγορές.
3) Αστάθεια στις χρηματοπιστωτικές αγορές
Οι αγορές αποτιμούν πλέον υψηλότερο «γεωπολιτικό ρίσκο» στην ενέργεια και στα προϊόντα γενικότερα. Αυτό σημαίνει:
•Τα προϊόντα ενέργειας (oil, gas) αποκτούν υψηλή μεταβλητότητα, με τα futures (συμβόλαια μελλοντικής εκπλήρωσης) να αντανακλούν αυξημένο κόστος ασφάλισης και ρίσκου.
•Αλλαγές στις ροές κεφαλαίου, με κάποιους επενδυτές να στρέφονται σε ενεργειακούς τίτλους ενώ άλλοι επιλέγουν ασφαλέστερα assets, όπως κρατικά ομόλογα παγκοσμίως.
•Σενάρια «sell-off» σε ευαίσθητους τομείς της αγοράς (όπως αεροπορικές εταιρείες, μεταφορές και καταναλωτικά αγαθά) λόγω υψηλότερου λειτουργικού κόστους και μειωμένης ζήτησης.
Ποια είναι τα «όρια» του κινδύνου;
Ενώ οι αναλυτές προειδοποιούν για υψηλές τιμές και αγοραστική πίεση, υπάρχουν και μερικοί παράγοντες που μετριάζουν την έκταση του σοκ:
•Κράτη με στρατηγικά αποθέματα πετρελαίου μπορούν να τα χρησιμοποιήσουν για να απαλύνουν την έλλειψη σε πρώτη φάση.
•Ορισμένες χώρες του Περσικού Κόλπου (όπως η Σαουδική Αραβία και τα ΗΑΕ) διαθέτουν περιορισμένους αγωγούς που παρακάμπτουν μέρος των θαλάσσιων ροών.
•Αν η σύγκρουση αποκλιμακωθεί γρήγορα, οι αγορές θα μπορούσαν να επανέλθουν ταχύτερα στις κανονικές ροές, μειώνοντας την πίεση τιμών.
Συμπέρασμα: Δεν είναι απλώς «ενέργεια», είναι στρατηγική σταθερότητα
Ένα πιθανό κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ αναδεικνύει με οδυνηρό τρόπο πόσο συνδεδεμένα είναι σήμερα η γεωπολιτική ένταση, οι ενεργειακές αγορές και η πραγματική οικονομία. Όσο η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή κλιμακώνεται, οι πιθανότητες για μακροχρόνιες αναταράξεις στην αγορά πετρελαίου, και κατ’ επέκταση στην παγκόσμια οικονομία, αυξάνονται.
Αν και κανένα σενάριο δεν είναι βέβαιο, οι πιο πρόσφατες εκτιμήσεις δείχνουν ότι σε περίπτωση παρατεταμένης διακοπής των ροών:
•Οι τιμές πετρελαίου θα μπορούσαν να αυξηθούν σημαντικά, ίσως πάνω από $100/βαρέλι, με αντίκτυπο στις τιμές καυσίμων και στη συνολική πληθωριστική πίεση.
•Η παγκόσμια οικονομική ανάπτυξη θα δεχτεί πίεση και η παραγωγή σε ευαίσθητους τομείς θα επηρεαστεί.
•Οι αγορές ενέργειας και οι χρηματοπιστωτικές αγορές συνολικά θα παραμείνουν ιδιαίτερα ευμετάβλητες.
*Αναπληρωτής καθηγητής Οικονομικών και Χρηματοοικονομικών και Πρόεδρος του Τμήματος Οικονομικών και Διοίκησης του Πανεπιστημίου Νεάπολις Πάφος