Της Χριστίνας Παναγή*
Στο νηπιαγωγείο, κάθε μέρα μετράει. Είναι η ηλικία κατά την οποία ο εγκέφαλος του παιδιού είναι εύπλαστος και αναπτύσσεται διαρκώς. Όταν, ως νηπιαγωγοί, εντοπίζουμε ένα παιδί που παλεύει με σοβαρές μαθησιακές, συναισθηματικές ή συμπεριφορικές δυσκολίες, ο χρόνος μοιάζει να σταματά. Η πρώτη μας κίνηση, η πιο κρίσιμη, είναι η άμεση και ευαίσθητη ενημέρωση των γονέων, ώστε να χτιστεί μια γέφυρα εμπιστοσύνης και να εξασφαλιστεί η συγκατάθεσή τους. Κατόπιν, ξεκινά ο γραφειοκρατικός μαραθώνιος: παραπομπές, αναλυτικές εκθέσεις και αποστολή των δεδομένων στο Υπουργείο Παιδείας.
Και κάπου εκεί αρχίζει η ατέρμονη αναμονή. Από τη στιγμή που η σχολική μονάδα ολοκληρώνει τα απαιτούμενα, το παιδί εισέρχεται σε μια ιδιότυπη «θεσμική ομηρία». Η περιβόητη «Ομάδα Αξιολόγησης» και ο Εκπαιδευτικός Ψυχολόγος μοιάζουν με μακρινό όνειρο. Μέχρι να οριστεί το ραντεβού, να πραγματοποιηθεί η παρατήρηση, να τεθεί διάγνωση και να εγκριθεί η στήριξη, συχνά χρειάζεται να περάσει ολόκληρη η σχολική χρονιά ή και περισσότερο. Όλα αυτά δεν είναι απλώς διαδικασίες, αλλά επηρεάζουν έντονα τη σχολική καθημερινότητα.
Το παιδί που βρίσκεται υπό αξιολόγηση μπορεί να αισθάνεται αποτυχημένο, να περιθωριοποιείται ή να εκδηλώνει επιθετικότητα, επειδή δεν μπορεί να επικοινωνήσει τις ανάγκες του. Η δυναμική της ομάδας διαταράσσεται, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις σοβαρών προβλημάτων που απαιτούν εξειδικευμένη ή και φαρμακευτική παρέμβαση. Για τα υπόλοιπα παιδιά της τάξης, η κατάσταση αυτή δημιουργεί ένα περιβάλλον αστάθειας. Σε περιπτώσεις έντονων συμπεριφορικών δυσκολιών, η εκπαιδευτική διαδικασία διακόπτεται βίαια και επανειλημμένα. Οι συμμαθητές/ριες γίνονται μάρτυρες εντάσεων που δεν μπορούν να ερμηνεύσουν, γεγονός που συχνά οδηγεί σε φόβο, σύγχυση ή και δευτερογενή περιθωριοποίηση του παιδιού που αντιμετωπίζει δυσκολίες.
Ο εκπαιδευτικός μετατρέπεται σε «πυροσβέστη», προσπαθώντας να προσφέρει στήριξη, ενώ βιώνει επαγγελματική εξουθένωση και, συχνά, απελπισία. Μέσα σε αυτό το τοπίο γενικευμένης καθυστέρησης, υπάρχει μια ομάδα παιδιών που βιώνει τις δυσκολίες σε πολλαπλάσιο βαθμό: τα παιδιά με μεταναστευτική βιογραφία. Συχνά, οι δυσκολίες τους συγχέονται με τη μη κατάκτηση της ελληνικής γλώσσας. Χωρίς έγκαιρη και εξειδικευμένη αξιολόγηση, είναι αδύνατο να διακριθεί αν ένα παιδί παρουσιάζει μαθησιακή δυσκολία ή αν απλώς χρειάζεται περισσότερη γλωσσική στήριξη. Έτσι, χάνεται πολύτιμος χρόνος σε εικασίες, ενώ το παιδί βυθίζεται στην απομόνωση. Επιπλέον, για τα παιδιά αυτά η καθυστέρηση του υπουργείου δεν είναι απλώς μια «αναμονή», αλλά συχνά σημαίνει πλήρη αποκλεισμό από κάθε θεραπευτική παρέμβαση για οικονομικούς λόγους.
Το πρόβλημα δεν είναι καινούργιο. Πρόκειται για μια κατάσταση που υφίσταται εδώ και χρόνια. Οι υποστελεχωμένες υπηρεσίες έχουν κανονικοποιήσει την καθυστέρηση. Όμως, στην ειδική εκπαίδευση, η καθυστέρηση ισοδυναμεί με στέρηση. Όταν ένα παιδί που χρήζει άμεσης στήριξης, ή ακόμη και ιατρικής/φαρμακευτικής παρακολούθησης, μένει χωρίς επίσημη διάγνωση για τουλάχιστον μία ολόκληρη χρονιά, το σύστημα αποτυγχάνει παταγωδώς.
Δεν μπορούμε να μιλάμε για «συμπεριληπτική εκπαίδευση» και «παιδοκεντρική προσέγγιση» όταν τα παιδιά στοιβάζονται σε λίστες αναμονής. Η Πολιτεία οφείλει να κατανοήσει ότι η ανάπτυξη ενός παιδιού δεν αναστέλλεται εν αναμονή της έγκρισης μιας επιτροπής.
Η Έγκαιρη Παρέμβαση προβάλλεται ως η κορωνίδα της εκπαιδευτικής πολιτικής, καθώς ο εντοπισμός δυσκολιών στις ηλικίες 3 έως 6 ετών είναι καθοριστικός για την πρόληψη της σχολικής αποτυχίας και του κοινωνικού αποκλεισμού. Δυστυχώς, υπάρχει χαοτική απόσταση ανάμεσα στη θεωρητική διακήρυξη του Υπουργείου Παιδείας και την υλική πραγματικότητα των υπηρεσιών του.
Είναι πλέον επιτακτική ανάγκη να στελεχωθούν επαρκώς οι υπηρεσίες και να απλοποιηθούν οι γραφειοκρατικοί μηχανισμοί. Κάθε μέρα χωρίς στήριξη στερεί από ένα παιδί το δικαίωμα στην πρόοδο. Αυτή η διαρκής ολιγωρία δεν βαραίνει τους εκπαιδευτικούς, αλλά όσους διαχειρίζονται την τύχη της παιδείας μας. Το «περιμένετε» δεν είναι απάντηση όταν διακυβεύεται το μέλλον ενός παιδιού.
*Νηπιαγωγός, Μέλος Προοδευτικής Κίνησης Δασκάλων και Νηπιαγωγών, Πρόεδρος Παγκύπριας Κλαδικής Νηπιαγωγών ΠΟΕΔ
Όταν η γραφειοκρατία στερεί το δικαίωμα στην έγκαιρη παρέμβαση
Η Χριστίνα Παναγή, νηπιαγωγός, αναλύει τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι εκπαιδευτικοί και οι μαθητές στην Ελλάδα όταν χρειάζεται έγκαιρη παρέμβαση για μαθησιακές ή συναισθηματικές δυσκολίες. Επισημαίνει την ατέρμονη αναμονή για αξιολόγηση από τις αρμόδιες υπηρεσίες, η οποία καθυστερεί την παροχή βοήθειας στα παιδιά που τη χρειάζονται. Η γραφειοκρατία και η υποστελέχωση των υπηρεσιών δημιουργούν μια «θεσμική ομηρία» για τα παιδιά, καθώς η αξιολόγηση και η έγκριση για στήριξη μπορεί να διαρκέσουν μια ολόκληρη σχολική χρονιά ή και περισσότερο. Αυτή η καθυστέρηση επηρεάζει αρνητικά το παιδί, την τάξη και τον εκπαιδευτικό. Η συγγραφέας τονίζει ότι η καθυστέρηση είναι ιδιαίτερα επιζήμια για τα παιδιά με μεταναστευτική βιογραφία, καθώς οι δυσκολίες τους συχνά συγχέονται με τη μη κατάκτηση της ελληνικής γλώσσας. Η έλλειψη έγκαιρης αξιολόγησης οδηγεί σε απώλεια χρόνου και σε αποκλεισμό από θεραπευτικές παρεμβάσεις. Η Παναγή καταλήγει ότι η καθυστέρηση στην ειδική εκπαίδευση ισοδυναμεί με στέρηση και ότι είναι απαραίτητη η άμεση αντιμετώπιση του προβλήματος, με την ενίσχυση των υπηρεσιών και τη βελτίωση των διαδικασιών.
