Το φέουδο του παρακράτους…

Λίγο πριν το τέλος του 18ου αιώνα, γύρω στο 1780, είχαν ήδη συντελεστεί μεγάλες αλλαγές στον χάρτη· της Ευρώπης, της Μεσογείου και της Μέσης Ανατολής. Ένα δυναμικό ρεύμα μετατοπίσεων και κατακτήσεων άλλαζε δραματικά τα δεδομένα και τα σύνορα. Την ίδια ώρα, συνέβαιναν δύο αξιοσημείωτα «παράδοξα» :
1. Τα μοτίβα που είχαν στο μυαλό τους άρχοντες και αρχόμενοι για τον τρόπο διοίκησης μιας χώρας ήταν εξαιρετικά πανομοιότυπα με εκείνα των προγόνων τους, 300 χρόνια πριν.
2. Με ελάχιστες εξαιρέσεις (όπως της Αγγλίας, που μπήκε σε μια διαδικασία μεταρρυθμίσεων πολύ νωρίς), οι περισσότερες χώρες διατελούσαν σε διάσταση με τη νεωτερική σκέψη. Χαρακτηριστικά, η δύναμη των παλιών φεουδαρχών στη Ρωσία της Αικατερίνης ήταν σαφώς μεγαλύτερη από ό,τι τρεις αιώνες πριν, παρά το μεγαλείο και την επέκταση της αυτοκρατορίας που μεσολάβησαν. Η Γαλλία, η χώρα των πιο λαμπρών μυαλών, του Διαφωτισμού και της ζύμωσης των μεταρρυθμιστικών ιδεών, παρέμενε η πιο ακατάλληλη χώρα για εφαρμογή αυτών των νεωτεριστικών ιδεών. Είχε τις πιο σκληρές και οπισθοδρομικές φεουδαρχικές δομές. Όταν το 1789 επιχειρήθηκε η επιβολή των διαφωτιστικών ιδεών με επανάσταση, ακολούθησε πολύχρονη και πολυαίμακτη βία –πριν την επιστροφή στις αυτοκρατορικές δομές με τον Ναπολέοντα.
Το τι προσδοκούμε, το τι νομίζουμε ότι συμβαίνει και το τι πραγματικά συμβαίνει είναι τρία διαφορετικά πράγματα.
Η θέση μας στον κόσμο
Την ώρα που περηφανευόμαστε ως χώρα για το εξάμηνο προεδρίας του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, οι στατιστικές κατατάσσουν την Κύπρο στις πιο χαμηλές θέσεις αναφορικά με την προσήλωση και την πίστη των πολιτών στον ευρωπαϊκό προσανατολισμό. Την ώρα μάλιστα που, τον τελευταίο χρόνο, η ΕΕ μπήκε σε πορεία αυτονομίας και απεξάρτησης από τις ΗΠΑ, κάνει συμφωνίες στην αυλή τους (Mercosur) και με σθεναρή στάση υποχρέωσε τον Τραμπ σε μερική (αλλά ουσιώδη) υποχώρηση στο θέμα της Γροιλανδίας και των δασμών.
Η στάση μας απέναντι στην ΕΕ δεν είναι και τόσο παράδοξη, αν λάβουμε υπόψη μερικούς παράγοντες:
(α) Η ένταξή μας στην ΕΕ δεν ήταν το αποτέλεσμα ωρίμανσης του προσανατολισμού της κοινωνίας. Ήταν το αποτέλεσμα μιας ευφυούς διασύνδεσης της ένταξης με τις ευρωτουρκικές σχέσεις και τη λύση του Κυπριακού, εκ μέρους των Κρανιδιώτη-Σημίτη-Πάγκαλου.
(β) Το πολιτικό σύστημα της Κύπρου δεν είχε την ωριμότητα να διαχειριστεί αυτή τη διασύνδεση (με το γνωστό αποτέλεσμα του 2004). Έτσι, τόσο πριν την ένταξη όσο και μετά, κυριάρχησε μια μονοσήμαντη λογική για την προσχώρηση στην ΕΕ Περίπου έτσι: «Να μπούμε για να γελάσουμε της Τουρκίας και να μας λύσει το Κυπριακό η Ευρώπη».
(γ) Αυτή η πειρατική προσέγγιση μάς κράτησε καθηλωμένους. Θεωρούμε δεδομένα τα αγαθά που προκύπτουν από την ιδιότητα μέλους (άπειρες εκσυγχρονιστικές νομολογίες -που από μόνοι μας δεν θα υιοθετούσαμε ποτέ- δισεκατομμύρια χρηματοδότησης έργων, ενιαία αγορά κ.λπ.), και περνάμε αυτόματα στο φαντασιακό: «Μα τι κάνει η Ευρώπη για να διώξει τους Τούρκους από την Κύπρο;». Και δηλώνουμε απογοητευμένοι…
(δ) Σε όλο αυτό το πλαίσιο, δεν ωρίμασε ποτέ και η συνείδηση για το τι είναι η ΕΕ (δεν είναι μια ενιαία υπερδύναμη-κράτος. Είναι μια ατελής ομοσπονδία) Για αυτό και γινόμαστε εξαιρετικά ευάλωτοι σε προσεγγίσεις «απογοήτευσης» -συχνά καθόλου αθώες: Συγκρίνουμε τη «δύναμη» και την «αποφασιστικότητά» της (εννοώντας τον βαθμό παρεμβατικού τσαμπουκά) με εκείνες του Τραμπ, της Ρωσίας –ή ακόμη και της Κίνας και της Β. Κορέας- για να καταλήξουμε πρόθυμα ότι «η ΕΕ διαλύεται»! (εκτός και αν προεδρεύουμε εμείς…)
Αυτά, μαζί με πολλά άλλα συναφή, κάνουν ζημιά πρωτίστως σε εμάς. Μας καθιστούν εξαιρετικά ανέτοιμους να οργανώσουμε το Δικό μας κράτος στη βάση του κυττάρου της Ευρωπαϊκής Ένωσης: Κράτος δικαίου, λογοδοσία των εξουσιών, ισοπολιτεία, χρηστή διοίκηση, ανάδειξη του παραγωγικού διαλόγου σε πρωταρχικό εργαλείο λύσεων και προόδου.
Κάπως έτσι, γινόμαστε η Γαλλία του 1780: Είμαστε το λιγότερο γόνιμο έδαφος για να ανθίσουν οι αρχές που στα λόγια υιοθετούμε, για να αναπαραχθεί το ευρωπαϊκό κύτταρο –που μόνο στη θεωρία αποδεχόμαστε. Κακά τα ψέματα, είμαστε ίσως η πιο στέρφα γη.
Χρηστή διοίκηση και κράτος δικαίου
Δυστυχώς, το πρόβλημα δεν σταματά εδώ. Θα μπορούσε μάλιστα κάποιος να πει ότι τα πιο πάνω είναι εν μέρει αποτέλεσμα και μιας σειράς άλλων κακοδαιμονιών:
1. Από τη δεκαετία του 1950 επικράτησε μια ιδεαλιστική προσέγγιση στο Κυπριακό, η οποία με διάφορες μεταλλάξεις επιβιώνει μέχρι σήμερα. Σε αυτό βοήθησαν Τουρκοκύπριοι εθνικιστές και η επιθετική πολιτική πολλών τουρκικών κυβερνήσεων. Όπως και να έχει, ο ογκόλιθος του Κυπριακού είναι εδώ: Αντί για πρόβλημα προς επίλυση, αντιμετωπίζεται για δεκαετίες ως μέσο για ανάπτυξη και συντήρηση ενός ελληνοκυπριακού παρακράτους.
2. Με τον όρο «παρακράτος» δεν εννοούμε μόνο τις ένοπλες ομάδες που έκαναν κουμάντο την περίοδο 1959-1974. Εννοούμε και την παρασκηνιακή διοίκηση του κράτους από θεσμούς, συμφέροντα, ισχυρά πρόσωπα κοντά στην εξουσία. Από τότε μέχρι σήμερα. Η συζήτηση στη Βουλή για το Ταμείο της Πρώτης Κυρίας αυτό ακριβώς αποκάλυψε: Στην Κύπρο, για πάνω από μισό αιώνα, διοικεί από την πίσω πόρτα και μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας ένα οικονομικο-πολιτικό παρακράτος!
3. Ο εκλιπών Γιώργος Βασιλείου ήταν ο πρώτος Πρόεδρος που συνειδητοποίησε βαθύτατα ότι τίποτε δεν μπορεί να προχωρήσει στην Κύπρο, αν δεν ξεδοντιαστεί αυτό το παρακράτος. Το κύριο επίτευγμά του δεν ήταν ούτε η ανάσταση της διαδικασίας στο Κυπριακό ούτε η ίδρυση του Πανεπιστημίου Κύπρου. Το κύριο επίτευγμά του ήταν η δημιουργία ρηγμάτων στο πολιτικο-οικονομικό παρακράτος. Και δεν έχασε την επανεκλογή τάχα επειδή κάλεσε τον Κληρίδη να αποσυρθεί στον δεύτερο γύρο ή επειδή δεν έφερε φοιτητές από το εξωτερικό να ψηφίσουν. Έχασε κυρίως επειδή αυτό το παρακράτος -στο οποίο συσπειρώθηκαν μεγάλα και μεσαία συμφέροντα- αλώνισε λυσσαλέα την ελεύθερη Κύπρο για να εμποδίσει την επανεκλογή του. Π.χ. μαζί με τους ανθρώπους του Κυπριανού και του Γαλανού, συσπειρώθηκαν σε ένα μέτωπο όλοι οι πρόγονοι των σημερινών «εκσκαφέων» και «αργυροχόων»… Έκτοτε, το παρακράτος είναι ο μόνιμος νικητής!
Τίποτε, εκτός αν…
Καλώς η Βουλή εξετάζει με επιμονή τα όσα προέκυψαν από το γνωστό βίντεο. Απαιτώντας δημοσιοποίηση «χορηγών» και αποκάλυψη των σκοτεινών διαδρομών του χρήματος.
Όμως, και σε αυτή την περίπτωση, όπως και σε τόσες άλλες που προηγήθηκαν, φτάνουμε αργά ή γρήγορα μπροστά σε ένα ψηλό τοίχο: Τίποτε δεν μπορεί να αλλάξει ουσιαστικά, αν δεν βρούμε τρόπο σύντομα
• Να περιοριστούν οι εξουσίες του Προέδρου
• Να σταματήσει η ανέλιξη των δημοσίων υπαλλήλων σε ανώτερα αξιώματα να εξαρτάται από το πολιτικο-οικονομικό παρακράτος και να προστατεύονται θεσμικά από τις παρακρατικές και κυβερνητικές πιέσεις
• Να κοπούν τα δεσμά της Αρχής κατά της Διαφθοράς, που της κρατούν (θεσμικά και παρακρατικά) δεμένα τα χέρια.
• Να περιοριστούν οι υπερεξουσίες του Γενικού Εισαγγελέα. Όχι μόνο με τον διαχωρισμό των δύο ρόλων του αλλά και με αποδέσμευση άλλων θεσμών από την πρόνοια να μην διεξάγουν έρευνα εφόσον η οποιαδήποτε υπόθεση είναι στα χέρια του.
• Να απαλλαγούμε από το μότο του παρακράτους «επενδύσεις πάση θυσία»· με αισθητή αυστηροποίηση του εταιρικού δικαίου και των κανόνων ανάθεσης έργων του Δημοσίου. Και πολλά άλλα.
Το κυριότερο: Χρειαζόμαστε έναν νέο Γ. Βασιλείου και μια κρίσιμη μάζα έντιμου πολιτικού προσωπικού, η οποία να συνδράμει την προσπάθεια με τόλμη, παρά τις πιέσεις του παρακράτους.
Διαφορετικά, απλώς θα αναμένουμε το επόμενο βίντεο.
• …με το «θα το θυμόμαστε» (1): Ο Τραμπ εκσφενδόνισε μιαν ευθεία απειλή στους Ευρωπαίους, προειδοποιώντας ότι «αν δεν μας δώσετε τη Γροιλανδία, θα το θυμόμαστε». Στην Κύπρο έχουμε συνηθίσει να θαυμάζουμε τη «μαγκιά» και τον «τσαμπουκά». Για αυτό και ο Πούτιν έχει τόσους πολλούς θαυμαστές στην ελληνοκυπριακή κοινωνία -παρά τη μεγάλη αποδυνάμωση που προκαλεί εδώ και τέσσερα χρόνια στη μεγάλη χώρα του. Το θέμα, όμως, είναι το αποτέλεσμα της όποιας «μαγκιάς».
• … με το «θα το θυμόμαστε» (2): Παρά τα φαινόμενα, η διοίκηση Τραμπ είναι γεμάτη αποτυχίες. Επειδή ακριβώς η Ευρώπη θυμάται καλύτερα. Για να μην έχει πρόσβαση η Κίνα στα πετρέλαια της Βενεζουέλας, φορτώθηκε ένα πολυδάπανο και δυσεπίλυτο παζλ στη Λατινική Αμερική. Πίεσε την Ευρώπη, με στόχο τη διάσπασή της, και σήμερα αυτή είναι πιο ενωμένη από ποτέ: Χτίζει οικονομική αυτονομία, αμυντική αυτονομία, ορθώνει ανάστημα και λέει «ηχηρό όχι» στους σχεδιασμούς του με τον Πούτιν και στην παράδοση της Γροιλανδίας τού καταρρακώνει τον «νέο ΟΗΕ» υπό την ηγεσία του. Η δε Βρετανία σήμερα συνεργάζεται και συμπλέει με την Ε.Ε. περισσότερο ακόμη κι από την εποχή που ήταν μέλος της!
• …με το «θα το θυμόμαστε» (3): Θα ήταν ευχής έργο να μπορούσαμε να λέμε κι εμείς στην Κύπρο ως κοινωνία «θα το θυμόμαστε». Όχι μόνο απέναντι στους μεγάλους έξω αλλά και απέναντι στους δικούς μας. Θα «το θυμόμαστε» άραγε σε δυο χρόνια αυτό που γίνεται αυτές τις μέρες, με τις απανωτές αποκαλύψεις για το προεδρικό παρακράτος;