Τι να κάνουμε και τι να μην κάνουμε για το θέμα των αγνοουμένων - Μέρος Γ΄

Την Τετάρτη 3 Δεκεμβρίου 2025, στις 12.30 μ.μ., μαζευτήκαμε στο «Δικοινοτικό Κοντέινερ» στην αυλή του ξενοδοχείου Λήδρα Πάλας, στην Πράσινη Γραμμή που χωρίζει τη Λευκωσία. Πήγαμε εκεί ως ακτιβιστές της δικοινοτικής οργάνωσης συγγενών αγνοουμένων και θυμάτων των γεγονότων 1963-1974, «Μαζί Μπορούμε!», για να παρουσιάσουμε το έργο και τις εμπειρίες μας και να απαντήσουμε σε ερωτήσεις μιας ομάδας υψηλού επιπέδου από τη Συρία, με πρόσκληση από την Κυπριακή Διερευνητική Επιτροπή Αγνοουμένων (ΔΕΑ). Η ομάδα από τη Συρία αποτελείται από τη Συριακή Επιτροπή Αγνοουμένων και τους εκπροσώπους του υπουργείου που τους συνοδεύουν. Όπως θα θυμάστε, τις προηγούμενες δύο βδομάδες, άρχισα να δημοσιεύω τον οδηγό «Τι να κάνουμε και τι να μην κάνουμε στο θέμα των αγνοουμένων» ως συστάσεις προς άλλες χώρες που δημιουργούν τον δικό τους μηχανισμό για την αναζήτηση αγνοουμένων, συμπεριλαμβανομένης της Συρίας. Και συνεχίζουμε σήμερα.
Όχι σε διαπραγματεύσεις
Μην μπείτε ποτέ σε «διαπραγματεύσεις» σχετικά με τους αγνοούμενους. Έχουμε δει αυτό το ζήτημα να επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά και είναι εντελώς λάθος και απαράδεκτο σε σχέση με το ανθρωπιστικό ζήτημα των αγνοουμένων.
Μερικοί άνθρωποι, παρόλο που γνώριζαν έναν πιθανό τόπο ταφής, απαιτούσαν να βρεθούν τα οστά των τάδε αγνοουμένων και μόνο τότε θα έδειχναν τον πιθανό τόπο ταφής. Μια τέτοια στάση δεν είναι ανθρωπιστική και δεν μπορεί να υπάρχει «διαπραγμάτευση» όταν πρόκειται για το ανθρωπιστικό θέμα των αγνοουμένων. Αν κάποιος γνωρίζει έναν πιθανό τόπο ταφής, πρέπει να τον δείξει χωρίς να περιμένει τίποτα σε αντάλλαγμα, διαφορετικά αυτό θα μετατραπεί σε συναλλαγή. Δεν είμαστε σε παζάρι και δεν μπορεί να υπάρχει παζάρεμα αφού δεν ζούμε στον Μεσαίωνα. Αυτό που διακυβεύεται είναι η ζωή εκατοντάδων συγγενών, γεμάτη δυστυχία και τραύματα τα τελευταία 50-60 χρόνια. Το να απαιτείς κάτι για να δείξεις έναν πιθανό τόπο ταφής των αγαπημένων τους είναι σκληρό και δεν μπορεί να είναι ανθρωπιστική στάση. Επομένως, όσοι θα δημιουργήσουν τον δικό τους μηχανισμό για τους αγνοούμενους δεν πρέπει ποτέ να μπουν σε «παζάρεμα» σχετικά με τους αγνοούμενους και να μείνουν μακριά από αυτό..
Όχι σε καθυστερήσεις
Συμβουλεύουμε όσους θα δημιουργήσουν τον δικό τους μηχανισμό για τους αγνοούμενους να μην επιτρέπουν καθυστερήσεις για τα οστά που έχουν ήδη βρεθεί και ταυτοποιηθεί, προκειμένου να επιτευχθεί «ισορροπία» μεταξύ των διαφορετικών ομάδων οστών αγνοουμένων που θα επιστραφούν στους συγγενείς τους μετά την ταυτοποίησή τους. Μην επιτρέπετε καθυστερήσεις και μην μπείτε σε «αριθμητικές πράξεις» υπολογίζοντας «αν βρεθούν τόσα, θα προστεθούν σε αυτά» κ.λπ. Αν τα οστά έχουν ταυτοποιηθεί, μην τα κρατάτε στο εργαστήριο και επιστρέψτε τα στους συγγενείς μόλις γίνει η ταυτοποίηση. Οποιοσδήποτε υπολογισμός με σκοπό την επίτευξη «ισορροπίας» μεταξύ των διάφορων ομάδων αγνοουμένων θα ήταν σκληρός και απάνθρωπος προς τους συγγενείς των αγνοουμένων.
Όχι σε ανταλλάγματα
Αποφεύγετε πάντα να κάνετε οικονομικές ή άλλες υλικές προσφορές, συμπεριλαμβανομένων λεφτών ή άλλων που έχουν σχέση με υλικά οφέλη, σε αντάλλαγμα για τον εντοπισμό των τόπων ταφής. Τέτοιες προσφορές θα αποτελούσαν προσβολή για όλους εκείνους τους έντιμους ανθρώπους που θα βοηθούσαν τη διαδικασία για ανθρωπιστικούς λόγους, χωρίς να περιμένουν τίποτα σε αντάλλαγμα, και θα χάνατε επίσης την «αξιοπιστία» σας στα μάτια των κοινοτήτων σας. Οι προσπάθειες για την εύρεση των τόπων ταφής των αγνοουμένων πρέπει να επικεντρώνονται στα ανθρωπιστικά συναισθήματα των ανθρώπων, βοηθώντας τις κοινότητες ή τις ομάδες εντός των κοινοτήτων να δουν τον πόνο των άλλων και να δημιουργήσουν ενσυναίσθηση. Πρέπει να αποφύγετε κάθε «διαπραγμάτευση» που βασίζεται στην «προσφορά υλικών ή οικονομικών ωφελημάτων σε αντάλλαγμα για την υπόδειξη των τόπων ταφής». Η αποφυγή μιας τέτοιας στάσης θα ενίσχυε τις ανθρωπιστικές προσπάθειες.
Ανθρωπιστικές προσπάθειες
Να προσπαθείτε να κάνετε ορατές τις ανθρωπιστικές προσπάθειες και να τιμήσετε όσους αποδέχονται να τιμηθούν. Αν αυτοί που σας βοηθούν να βρείτε τόπους ταφής επιθυμούν να παραμείνουν «ανώνυμοι» και το έχουν κάνει με την προϋπόθεση της εχεμύθειας, τότε η απόφασή τους πρέπει να γίνει σεβαστή. Αλλά αν ανάμεσά τους υπάρχουν άτομα που δεν έχουν κανένα πρόβλημα να εμφανιστούν και να προβληθούν, τότε κάντε το γνωστό και τιμήστε τους με ουσιαστικό τρόπο, ώστε να γίνουν πηγή έμπνευσης για την ανθρωπότητα και για άλλους να ακολουθήσουν το παράδειγμά τους.
Ως «Μαζί Μπορούμε!» το κάνουμε αυτό εδώ και πολλά χρόνια, με συνέπεια, και θα συνεχίσουμε να το κάνουμε.
Επαφές συγγενών
Φέρτε σε επαφή συγγενείς αγνοουμένων από διαφορετικές κοινότητες/ομάδες σε μικρές ή μεγάλες συγκεντρώσεις. Η συνάντηση συγγενών αγνοουμένων από διαφορετικές ομάδες θα τους βοηθήσει να δουν ότι ο πόνος είναι κοινός, να δημιουργήσουν ενσυναίσθηση και να δημιουργήσουν χώρο για να βρουν έναν τρόπο να συνεργαστούν.
Ένας τέτοιος διάλογος πρέπει να είναι δομημένος και πρέπει να σκεφτείτε καλά τι μπορεί να πάει στραβά, τι μπορεί να ενθαρρυνθεί, τι να κάνετε και τι να μην κάνετε. Μην πραγματοποιήσετε αυτές τις συγκεντρώσεις σε ένα μόνο κέντρο, αλλά σε διάφορα μέρη της χώρας, σε αγροτικές και αστικές περιοχές, λαμβάνοντας πάντα υπόψη τις ευαισθησίες των διαφορετικών περιοχών, τι πρέπει να γίνει και πότε και τι δεν πρέπει να γίνει ποτέ. Πριν κάνετε οποιοδήποτε βήμα, θα πρέπει να έχετε πολύ σαφείς πληροφορίες σχετικά με αυτό. Οι τυχαίες δραστηριότητες και οι τυχαίες ενέργειες μπορεί να βλάψουν την αναζήτησή σας για τους αγνοούμενους.
Είναι σημαντικό να προσεγγίζετε με μεγάλη κατανόηση και ευαισθησία τις περιοχές όπου έλαβαν χώρα σφαγές και βιασμοί και όπου οι άνθρωποι έχουν υποστεί τεράστια τραύματα εξαιτίας αυτού. Είναι σημαντικό να έχετε προηγουμένως διάλογο με τους απλούς ανθρώπους της περιοχής και να κάνετε μια ανάλυση του τι μπορεί να είναι αποδεκτό στην περιοχή και τι όχι. Πρέπει να αποφεύγετε δραστηριότητες στις οποίες δεν έχετε έρθει σε επαφή με τους ντόπιους.
Επαφές καλλιτεχνών
Φέρτε κοντά καλλιτέχνες, συγγραφείς, ποιητές και δημοσιογράφους γύρω από το ανθρωπιστικό θέμα των «αγνοουμένων» προκειμένου να συμβάλετε στη δημιουργία ευαισθητοποίησης χωρίς να ταχτείτε υπέρ κάποιας πλευράς. Η προβολή της ανθρωπιστικής πτυχής των αγνοουμένων και η ευαισθητοποίηση αυτών των ομάδων μπορεί να συμβάλει στην αναζήτησή σας για τους αγνοούμενους.
Ως «Μαζί Μπορούμε!» έχουμε πραγματοποιήσει μια σειρά από δραστηριότητες που είχαν αντίκτυπο και τις «μιμήθηκαν», όμως οι μιμήσεις αυτές δεν προήλθαν από την καρδιά, αλλά μόνο για να λάβουν κάποια «χρηματοδότηση» ή «λεφτά για το έργο» και, ως εκ τούτου, δεν είχαν κανένα αντίκτυπο στις κοινότητές μας. Συνειδητά, δεν υποβάλαμε αίτηση για χρηματοδότηση και κάναμε τα πάντα εθελοντικά για να αντικατοπτρίσουμε την ανθρωπιστική πτυχή του ζητήματος.
Από το 2012-2013, συγκεντρώσαμε για πρώτη φορά διαφορετικούς καλλιτέχνες από τις δύο κύριες κοινότητες του νησιού σε διάφορα εργαστήρια με θέμα «αγνοούμενοι και μαζικοί τάφοι». Αυτό έγινε για πρώτη φορά στην Κύπρο και οι Τ/Κ και Ε/Κ συγγενείς αγνοουμένων ήρθαν και συναντήθηκαν με τους καλλιτέχνες και τους διηγήθηκαν τις ιστορίες τους, τα συναισθήματά τους, τα βάσανά τους και τι σήμαινε για την οικογένειά τους να έχουν έναν αγνοούμενο, το τραύμα που παρέλυσε ολόκληρη τη ζωή τους.
Στη συνέχεια, πήραμε τους καλλιτέχνες στα σπίτια των συγγενών των αγνοουμένων, ώστε να νιώσουν τι σημαίνει να «περιμένεις» την επιστροφή ενός αγνοούμενου συζύγου - πως φυλάσσονταν τα ρούχα τους, πως γυαλίζονταν τα παπούτσια τους, σαν να επρόκειτο να επιστρέψουν από στιγμή σε στιγμή. Γιατί όταν ένα άτομο αγνοείται, δεν είναι ούτε νεκρό, ούτε ζωντανό, ζει στη «ζώνη του λυκόφωτος» και όσο δεν παρέχεται απόδειξη ότι είναι νεκρό, οι συγγενείς θα συνεχίζουν να περιμένουν την επιστροφή του. Οτιδήποτε πεις δεν έχει σημασία, αφού οι συγγενείς χρειάζονται απόδειξη και αυτή η απόδειξη είναι τα οστά, ταυτοποιημένα με αναλύσεις DNA.
Συνεχίσαμε αυτά τα εργαστήρια και τις επισκέψεις για οκτώ μήνες και η Nilgun Guney μαζί με τους ενήλικες μαθητές της από το στούντιο τέχνης της, καθώς και άλλους καλλιτέχνες, συγκεντρώθηκαν και η Nilgun μας καθοδήγησε από την καλλιτεχνική πλευρά, ενώ εγώ καθοδήγησα το για το περιεχόμενο των εργαστηρίων και των επισκέψεων. Πήραμε τους καλλιτέχνες στους μαζικούς τάφους και στους τόπους ταφής, ώστε να δουν και να ακούσουν τις ιστορίες από τους Τ/Κ και Ε/Κ συγγενείς αγνοουμένων που μας συνόδευαν. Πραγματοποιήσαμε επισκέψεις στο βόρειο και το νότιο μέρος της Κύπρου σε διάφορους μαζικούς τάφους: Στη Γαλάτεια στην Καρπασία, το Παλαίκυθρο, τον Παρισσινό, τον Πρωταρά, τον Άγιο Γεώργιο Αλαμάνου κ.ά.
Στη συνέχεια, οι καλλιτέχνες ζωγράφισαν και η έκθεσή μας με τίτλο «Το Χρώμα της Αλήθειας» άνοιξε το 2014 στο Ινστιτούτο Γκαίτε στη Πράσινη Γραμμή στη Λευκωσία. Το 2024 ξεκινήσαμε να δουλεύουμε ξανά, αυτή τη φορά με το Γραφείο Επαναπροσέγγισης του ΑΚΕΛ και τη Nilgun Guney και τον Φώτο Δημητρίου που ως επιμελητές, καθοδήγησαν την ομάδα Τ/Κ και Ε/Κ καλλιτεχνών και το 2025 πραγματοποιήσαμε την έκθεση «Από τον Πόνο στην Ελπίδα» στη Λευκωσία, τη Λάρνακα, τη Λεμεσό και την Πάφο. Αυτή τη φορά, υπήρχαν επίσης κεραμικά έργα από καλλιτέχνες, καθώς και προτομές αυτών που έσωσαν ζωές, δημιουργημένα από τον δρα Dervish Ozer. Η έκθεση αυτή όχι μόνο αναγνώρισε τον πόνο και τα δεινά των αγνοουμένων, αλλά εστίασε και σε όσους έσωσαν ζωές, δημιουργώντας ελπίδα για το μέλλον. Συμβουλέψαμε την ομάδα υψηλού επιπέδου από τη Συρία να πραγματοποιήσει παρόμοιες δραστηριότητες.
Συνεχίζεται…