Τερματικό Βασιλικού: Η ακτινογραφία ενός σκανδάλου

Η σκανδαλώδης διαχείριση μίας εθνικής υποδομής που φεσώνει τα κρατικά ταμεία και τις τσέπες των καταναλωτών
Το τερματικό του Βασιλικού αποτελούσε από την διακυβέρνηση του Νίκου Αναστασιάδη ένα από τα μεγάλα στοιχήματα που στόχο είχε την έλευση του φυσικού αερίου και κατ’ επέκταση τη μείωση του ρεύματος στα νοικοκυριά. Επτά χρόνια μετά διαπιστώνεται η αποτυχία του η οποία δεν δίνει πολλά περιθώρια ερμηνείας πέραν της σκανδαλώδους διαχείρισης του θέματος. Δεν είναι μόνο ότι δεν ολοκληρώθηκε τριάμισι χρόνια μετά την προθεσμία παράδοσης του. Ούτε μόνο τα εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ που έχει κοστίσει μέχρι στιγμής στα κρατικά ταμεία. Ο όλος χειρισμός του έργου, από την προκήρυξη του διαγωνισμού μέχρι και σήμερα που διερευνά το ζήτημα η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία, παραπέμπει σε ένα σκάνδαλο ολκής.
Το χρονικό του φιάσκου
Ιούλιος 2018 Το έργο κατασκευής τερματικού φυσικού αερίου στο Βασιλικό εγκρίνεται για χρηματοδότηση ύψους €101 εκατ. από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, περίοδος κατά την οποία Υπουργός Ενέργειας είναι ο Γιώργος Λακκοτρύπης.
Σεπτέμβριος 2018 Η δημοσίου δικαίου Εταιρεία Υποδομών Φυσικού Αερίου εξασφαλίζει δύο δάνεια για την υλοποίηση του έργου. €80 εκατ. από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Ανασυγκρότησης και Ανάπτυξης και €150 εκατ. από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων (ΕΤΕπ), ανεβάζοντας τη συνολική χρηματοδότηση του έργου μέχρι εκείνο το σημείο, στα €331 εκατ.
5 Οκτώβριου 2018 Η ΕΤΥΦΑ , υπό την Προεδρία του Δρ. Συμεών Κασσιανίδη, προκηρύσσει το δημόσιο διαγωνισμό για το έργο. Εκτιμώμενη αξία τα €500 εκατ. και συγκεκριμένα, €300 εκατ. για την κατασκευή των υποδομών και την αγορά πλοίου επαναϋγροποιήσης φυσικού αερίου (FSRU) και άλλα €200 εκατ. για τη διαχείριση και συντήρηση του συνόλου της υποδομής για είκοσι χρόνια.
18 Ιανουαρίου 2019 Η αρχική προθεσμία για την υποβολή προσφορών, αλλά ακολούθως μετατέθηκε για τις 12 Ιουλίου 2019.
23 Αυγούστου 2019 Το έργο κατακυρώνεται στην Κινεζική κοινοπραξία CPP. Η προσφορά της κοινοπραξίας έφτασε τα €289,6 εκατ. με ορίζοντα ολοκλήρωσης τα δύο χρόνια, και τα €210,4 για τη εικοσαετή διαχείριση και συντήρηση.
Δεκέμβριος 2019 Υπογραφή των σχετικών συμβολαίων.
29 Μαΐου 2020 Η ΕΤΥΦΑ εκδίδει στον εργολάβο την Ειδοποίηση για έναρξη εργασιών, γυρνώντας ανάποδα την κλεψύδρα για το ορόσημο ολοκλήρωσης του έργου, κανονικώς εχόντων των πραγμάτων στις 29 Μαΐου 2022.
Ιούλιος 2020 Έναρξη εργασιών κατασκευής του τερματικού.
Φεβρουάριος 2022 Δύο μήνες πριν από την αρχική ημερομηνία παράδοσης του έργου, γίνεται γνωστό ότι οι εργασίες κατασκευής για το τερματικό βρίσκονται μόλις στο 4% και ενώ τον Νοέμβριο του 2021, η Κοινοπραξία είχε φροντίσει να ζητήσει τη μετάθεση της προθεσμίας για «το πρώτο μισό του 2023».
Ιανουάριος 2024 Η Κινεζική κοινοπραξία καταθέτει αγωγή ενώπιον του διαιτητικού δικαστηρίου στο Λονδίνο, απαιτώντας την καταβολή αυξημένων εξόδων από την Κυπριακή Δημοκρατία λόγω τεχνικών προβλημάτων και καθυστερήσεων.
Ιούλιος 2024 Επισημοποιείται το «διαζύγιο» μετά από μια σειρά δημοσιευμάτων με πληροφορίες για τις καθυστερήσεις και τα προβλήματα στα κατασκευαστικά έργα, με το θέμα να παίρνει διαστάσεις με αναφορές για «φιάσκο», και τις Κυβερνήσεις του Νίκου Αναστασιάδη και ακολούθως του Νίκου Χριστοδουλίδη να τρέχουν να μαζέψουν τα ασυμμάζευτα. Η Κινεζική κοινοπραξία αποχωρεί από το έργο.
Διαγωνισμός «κομμένος και ραμμένος»;
Στις 19 Δεκεμβρίου, παραδίδεται στην ΕΤΥΦΑ η μελέτη ανάλυσης κενών (gap analysis) της Γαλλικής εταιρείας Technip Energies. Η εταιρεία έπιασε δουλειά ως συντονιστής του έργου (project manager) περασμένο Μάιο και αφού το έργο παρέμενε –και παραμένει- αδρανές, με το αζημίωτο. Η μελέτη ήταν επιβεβλημένη για να εντοπιστούν τα κενά μεταξύ των σχεδιασμών που είχαν γίνει για το έργο και τα κατασκευαστικά έργα, ούτως ώστε να η ΕΤΥΦΑ να είναι σε θέση πάρει μια ενημερωμένη απόφαση για το τι μέλλει γενέσθαι.
Τα κυριότερα ευρήματα της μελέτης που αποκάλυψε αποκλειστικά ο ALPHA, επιβεβαιώνουν και τους λόγους για τους οποίους το περασμένο φθινόπωρο η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ζήτησε και πήρε πίσω από την Κυπριακή Δημοκρατία €67 εκατ. από τα €73 εκατ. που είχαν εκταμιευτεί από τα Ευρωπαϊκά ταμεία, αποφασίζοντας περαιτέρω όπως ακυρωθεί η εκταμίευση των υπόλοιπων €28 εκατ. Οι ευρωπαϊκές Αρχές διαπίστωσαν μεταξύ άλλων ότι η Κινεζική κοινοπραξία πήρε κάτω από την ελάχιστη απαιτούμενη βαθμολογία και θα έπρεπε να αποκλειστεί από το διαγωνισμό, μία από τις εταιρείες που συμμετείχε δεν είχε τα απαιτούμενα χρόνια εμπειρίας.
Καθόλου τυχαία δεν πρέπει να θεωρείται ούτε η παράταση της προθεσμίας υποβολής προσφορών για το διαγωνισμό το 2018, ούτε βεβαίως και το γεγονός ότι η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία, εκτός από την όλη διαχείριση του έργου, διερευνά τη διαδικασία που ακολουθήθηκε στο διαγωνισμό και την κατακύρωσή του θέτοντας στο επίκεντρο τους άμεσα εμπλεκόμενους εκ της θέσης τους κρατικούς αξιωματούχους.
Εξάλλου, τον Ιούνιο του 2020 σε ρεπορτάζ της για την τελική επικύρωση του δανείου των €150 εκατ. της ΕΤΕπ, η γαλλική Liberation φρόντισε να προειδοποιήσει για την ύπαρξη «δόλιων χρηματοοικονομικών ροών» που προκαλούσαν ανησυχία στην Τράπεζα. Σκοπίμως ή ακουσίως, οι προειδοποιήσεις προσέκρουσαν σε ώτα μη ακουόντων. Σύμφωνα με το δημοσίευμα της Γαλλικής εφημερίδας, η εκταμίευση του δανείου ήταν απαραίτητη για να ξεκινήσουν οι εργασίες κατασκευής του τερματικού. Μάλιστα, οι Γάλλοι συνάδελφοι αποκάλυπταν εσωτερικό έγγραφο της Τράπεζας, στο οποίο εκφράζονταν ανησυχίες για την ικανότητα της υποστελεχωμένης -μέχρι και σήμερα- ΕΤΥΦΑ, να επιβλέψει το έργο.
Το συγκεκριμένο έγγραφο ανέφερε επίσης ότι η ΕΤΥΦΑ είχε αποκλείσει συγκεκριμένη εταιρεία από την Κινεζική κοινοπραξία, αφού της κατακύρωσε το έργο, με τους συμβούλους που συνέταξαν το έγγραφο να αφήνουν να εννοηθεί ότι υπήρχε η πιθανότητα το έργο να αμαυρωθεί από «δόλιες ροές χρημάτων». Μάλιστα, στο έγγραφο, το οποίο επρόκειτο για σημείωμα προς τη διοίκηση της Τράπεζας, σημειώνεται επίσης ότι οι άλλες δύο κοινοπραξίες που υπέβαλαν προσφορές, η κορεατική Samsung και η ελληνική Damco, είχαν απορριφθεί «πριν από οποιαδήποτε λεπτομερή, τεχνική και οικονομική αξιολόγηση για λόγους συμβατότητας».
Πράγματι, η Technip εντόπισε σε τεχνικό επίπεδο ότι η διαδικασία κατακύρωσης του έργου, υπήρξε προβληματική, αρχής γενομένης από την προκήρυξη, ελλείψει του αναγκαίου FEED (Front End Engineering and Design), δηλαδή της Μελέτης Βασικού Σχεδιασμού. Η Technip σημειώνει ότι «η ελάχιστη λειτουργική προδιαγραφή που χρησιμοποιήθηκε για την προηγούμενη προσφορά βρέθηκε να έχει ελλείψεις σε ορισμένους τομείς, ιδίως όσον αφορά τις απαιτήσεις για ηλεκτρικά συστήματα και συστήματα ελέγχου». Ειρήσθω εν παρόδω, πηγή μας εξήγησε ως παράδειγμα, ότι επί της ουσίας η Κύπρος ζήτησε από εργολάβο να της χτίσει ένα σπίτι, με ένα απλό σκίτσο του σπιτιού.
Τα παράτησαν κι έφυγαν
Η Technip διαπίστωσε ότι βασικές πτυχές του έργου όπως ο σχεδιασμός υγείας, ασφάλειας και περιβάλλοντος, ο μηχανολογικός εξοπλισμός, οι σωληνώσεις, ο πολιτικός, δομικός και αρχιτεκτονικός σχεδιασμός, αλλά και τα συστήματα ελέγχου και τηλεπικοινωνιών δεν ανταποκρίνονται στο αναμενόμενο επίπεδο ωριμότητας για το στάδιο Issued for Construction μίας τέτοιας υποδομής. Με άλλα λόγια, κρίσιμες πτυχές του έργου δεν βρίσκονταν καν στο υψηλότερο επίπεδο ωριμότητας μελέτης, σχεδιασμού και πιστοποιήσεων πριν από την έναρξη εργασιών, με το έργο ολοκληρωμένο περίπου κατά το ήμισυ.
Είναι επίσης κρίσιμο για να αντιληφθεί κανείς το μέγεθος του σκανδάλου, το εύρημα των Γάλλων ότι απουσιάζει παντελώς η καταγραφή σωρείας κρίσιμων υλικών και μηχανολογικών εξοπλισμών. Η μελέτη σημειώνει ότι η κινεζική κοινοπραξία παρέλειψε να καταγράψει, μεταξύ πολλών άλλων, φύλλα δεδομένων για σημαντικό αριθμό μηχανολογικού εξοπλισμού, τελικές τεχνικές προδιαγραφές για βασικά πακέτα εξοπλισμού, τεκμηρίωση συμμόρφωσης του εξοπλισμού με Ευρωπαϊκές προδιαγραφές, πλήρη κατάλογο εξοπλισμού σε τελική και εγκεκριμένη μορφή, σχέδια για πακέτα εξοπλισμού, τεχνικά σχέδια προμηθευτών για κρίσιμο εξοπλισμό καθώς και πληροφορίες σχετικά με τις απαιτήσεις συντήρησης και του εξοπλισμού.
Πηγές με χρόνια εμπειρίας στον τομέα, υπέδειξαν στον ALPHA ότι τα συγκεκριμένα δεδομένα που κατέγραψε η Technip εύλογα δημιουργούν υποψίες ότι είναι αποτέλεσμα του –επιεικώς- προβληματικού διαγωνισμού που είχε προκηρυχθεί και της υπό διερεύνηση διαδικασίας κατακύρωσης του διαγωνισμού. Με λίγα λόγια, κατακυρώθηκε ένας διαγωνισμός -που δεν περιλάμβανε λεπτομερή σχεδιασμό- σε μία πρόσφορά που επίσης δεν προνοούσε τον απαραιτήτως λεπτομερή σχεδιασμό, και που κατά συνέπεια δεν ήταν πολύ χαμηλή για να καλύψει τις ανάγκες μίας τέτοιας υποδομής, στα πρότυπα και τις προδιαγραφές που πρέπει. Όπως μας υποδείχθηκε, τα μη πιστοποιημένα υλικά και εξοπλισμοί, δείχνουν την αγορά των φθηνότερων δυνατών επιλογών, και χωρίς τις πιστοποιήσεις που χρειάζονται για ένα τέτοιο έργο, γιατί και οι πιστοποιήσεις κοστίζουν.
Ανάμεσα στις πλέον κρίσιμες ελλείψεις που εντόπισαν οι Γάλλοι εμπειρογνώμονες, συγκαταλέγεται και η πλήρης απουσία εγγράφων που να πιστοποιούν ότι έγιναν οι απαραίτητες αξιολογήσεις κινδύνων. Οι εν λόγω αξιολογήσεις είναι εξέχουσας σημασίας για την ασφάλεια της υποδομής. Ένα τερματικό υγροποίησης φυσικού αερίου, στο οποίο γίνεται επεξεργασία εύφλεκτών και εκρηκτικών υλικών δεν μπορεί να λειτουργήσει εάν δεν υπάρχει πιστοποίηση ότι πληροί τις προδιαγραφές ασφαλείας. Αυτές οι προδιαγραφές επιβεβαιώνουν ότι ολόκληρη η υποδομή λειτουργεί ως ένα ενιαίο σύστημα που διασφαλίζει ότι οι όποιοι κίνδυνοι που ελλοχεύουν εκ της φύσεως των εργασιών της υποδομής είναι κατά το μέγιστο δυνατό βαθμό μειωμένοι.
Είναι αντιληπτό ότι η Κινεζική κοινοπραξία εγκατέλειψε το έργο, χωρίς να λάβει την οποιαδήποτε πιστοποίηση για το οτιδήποτε, όπως δεν μπήκε στον κόπο να καταγράψει το οτιδήποτε. Αποχώρησε από το εργοτάξιο με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που έγιναν όλα γύρω από το έργο στο Βασιλικό: όπως-όπως.
Η «λυπητερή»
Η όλη διαχείριση του έργου οδήγησε σε μεγάλες καθυστερήσεις, εκατοντάδες εκατομμύρια για το έργο, συμβούλους, αξιώσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής αλλά και της ίδιας της εταιρείας σε διαιτησία που διεξάγεται στο Λονδίνο, και όλα αυτά για ένα έργο που παραμένει ημιτελές τριάμισι αφού έπρεπε να παραδοθεί και χωρίς καμία βεβαιότητα για το πότε θα ολοκληρωθεί και πόσα ακόμα εκατομμύρια θα κοστίσει.
Τις επιλογές για τα επόμενα βήματα κλήθηκαν να διατυπώσουν στη μελέτη τους οι της Technip. Και υπέδειξαν ότι η κατάσταση στην οποία βρίσκεται το έργο δημιουργεί τεράστια εμπόδια στην εξεύρεση νέου εργολάβου ούτως ώστε να το ολοκληρώσει.
«Τα επίπεδα ασυνέπειας θα αποτρέψουν την έκδοση ενός πλήρως καθορισμένου, ολοκληρωμένου και κατάλληλου πακέτου Πρόσκλησης Υποβολής Προσφορών εφάπαξ πληρωμής. Το επίπεδο αβεβαιοτήτων θα οδηγήσει σε υψηλό επίπεδο κινδύνου, με αποτέλεσμα είτε οι υποψήφιοι ανάδοχοι να αποφύγουν τη συμμετοχή, είτε να υποβάλλουν μη ανταγωνιστικές προσφορές. Επιπλέον, θα υπάρχει υψηλός κίνδυνος για καθυστερήσεις χρονοδιαγράμματος και πιθανές αξιώσεις στο μέλλον», σημειώνεται στη μελέτη.
Όπως υποδείχθηκε στον ALPHA, η έλλειψη πιστοποιήσεων ασφαλείας και πιστοποιητικών καταλληλόλητας υλικών και εξοπλισμού, δημιουργούν κινδύνους και κατά συνέπεια ρίσκα που δύσκολα θα αναλάβει οποιαδήποτε εταιρεία με εμπειρία και τεχνογνωσία στον τομέα, αυξάνουν το κόστος του έργου και παρατείνουν χρονοδιαγράμματα ολοκλήρωσης.
«Όλος ο εξοπλισμός και τα υλικά που βρίσκονται ήδη στο εργοτάξιο θα πρέπει να επιθεωρηθούν λεπτομερώς και να διασφαλιστεί ότι είναι κατάλληλα για χρήση. Οποιοσδήποτε εξοπλισμός με ελλιπή πιστοποίηση θα πρέπει να υπόκειται σε τεχνική και εμπορική αξιολόγηση, προκειμένου να εκτιμηθεί το κόστος επαναπιστοποίησης έναντι του κόστους αντικατάστασης».
Οι αρμόδιοι καλούνται να αποφασίσουν εάν θα προχωρήσουν είτε με την πιστοποίηση των υλικών και εξαρτημάτων, είτε με την ανάληψη από μέρους του κράτους των οποιωνδήποτε ρίσκων που δημιουργεί το ενδεχόμενο ακαταλληλότητας τους με ό,τι αυτό συνεπάγεται, είτε τέλος, η αγορά νέων υλικών και εξαρτημάτων προς αντικατάσταση των μη πιστοποιημένων να προστεθούν στο πακέτου του νέου διαγωνισμού που προκηρυχθεί.
Κλείνοντας τη μελέτη σημειώνει η Technip: «Είναι απαραίτητο να κλείσουν όλα τα κρίσιμα κενά που δημιουργούν τη μεγαλύτερη αβεβαιότητα και τους υψηλότερους κινδύνους για τους δυνητικούς αναδόχους. Αυτό σημαίνει ότι ο σχεδιασμός διεργασιών, καθώς και όλες οι απαραίτητες μελέτες ασφαλείας και σχεδιασμού, πρέπει να ολοκληρωθούν, και να οριστούν σαφώς οι ενέργειες ολοκλήρωσης».