Ταμείο πρώτης κυρίας: Θεσμική διόρθωση ή πολιτική υπαναχώρηση;

Γράφει ο Κρίτωνας Καψάλης
Η νέα τοποθέτηση του Προέδρου, σύμφωνα με την οποία το ταμείο της πρώτης κυρίας δεν θα καταργηθεί αλλά θα «διαφοροποιηθεί», μετατοπίζει τη συζήτηση από τη διαχείριση κρίσης στη διαχείριση θεσμικής αξιοπιστίας. Στο πλαίσιο αυτό, δρομολογείται η κατάθεση τροποποιητικού νομοσχεδίου στη Βουλή, με στόχο την τροποποίηση της κείμενης νομοθεσίας που διέπει τη λειτουργία του Φορέα. Το γεγονός επιβεβαίωσε στον «Π» η υφυπουργός παρά τω Προέδρω, Ειρήνη Πική, η οποία κλήθηκε και παρέστη σε συνεδρία της Επιτροπής Θεσμών της Βουλής όπου συζητήθηκε το μέλλον του συγκεκριμένου φιλανθρωπικού ταμείου, το οποίο, δυστυχώς, έχει ταυτιστεί στη δημόσια συνείδηση με φαινόμενα αδιαφάνειας και ψηφοθηρίας.
Η αλλαγή στάσης εγείρει τρία κρίσιμα ερωτήματα:
1. Τι σημαίνει «διαφοροποίηση»; Αν η διαφοροποίηση σημαίνει:
• σαφή νομική κατοχύρωση
• πλήρη δημοσιοποίηση όλων των εισφορών
• ετήσιους ελεγμένους ισολογισμούς
• εποπτεία από ανεξάρτητη Αρχή
• ρητή απαγόρευση εισφορών από πρόσωπα με εκκρεμή αιτήματα προς το κράτος,
τότε μπορούμε να μιλάμε για θεσμική ενίσχυση. Αν όμως πρόκειται απλώς για αλλαγή ονομασίας ή διαδικαστικών λεπτομερειών χωρίς ουσιαστική τομή, τότε το πρόβλημα παραμένει.
2. Το ζήτημα της πολιτικής συνέπειας
Σε ένα κράτος δικαίου, η σταθερότητα λόγου και πράξης αποτελεί στοιχείο αξιοπιστίας. Η αρχική εξαγγελία κατάργησης εκλήφθηκε ως έμμεση αναγνώριση προβλήματος. Η υπαναχώρηση ενδέχεται να ερμηνευθεί ως πολιτικός ελιγμός υπό πίεση. Η εμπιστοσύνη δεν αποκαθίσταται με διορθωτικές διατυπώσεις αλλά με καθαρές θεσμικές γραμμές.
3. Το ευρωπαϊκό μήνυμα
Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν αξιολογεί μόνο τη νομιμότητα αλλά και την ποιότητα διακυβέρνησης. Σε μια περίοδο όπου η Κύπρος επιδιώκει να ενισχύσει την εικόνα της ως επενδυτικός προορισμός, η διαχείριση του ζητήματος αποκτά και εξωτερική διάσταση. Η ύπαρξη ταμείου συνδεδεμένου με το ανώτατο πολιτειακό αξίωμα δεν είναι από μόνη της προβληματική. Γίνεται προβληματική όταν:
• δεν υπάρχουν σαφή φίλτρα σύγκρουσης συμφερόντων
• δεν υπάρχει πλήρης ιχνηλασιμότητα χρηματοδότησης
• δημιουργείται η εντύπωση πρόσβασης με αντάλλαγμα.
Το κεντρικό διακύβευμα
Η επιλογή «διαφοροποίησης» αντί κατάργησης μετατρέπει το ζήτημα σε δοκιμασία θεσμικής ωριμότητας. Η κοινωνία θα αξιολογήσει:
• αν η νέα μορφή του ταμείου αποκόπτει πλήρως κάθε πιθανότητα ανταλλακτικής σχέσης
• αν θεσμοθετούνται αντικειμενικοί κανόνες
• αν η εποπτεία είναι πραγματικά ανεξάρτητη
• αν τίθεται φραγμός σε εισφορές από επιχειρηματίες που επιδιώκουν κρατικές αποφάσεις.
Χωρίς αυτά, η «διαφοροποίηση» κινδυνεύει να εκληφθεί ως διαχείριση εντυπώσεων.
Πολιτική ανάγνωση
Το ζήτημα πλέον δεν είναι αν το ταμείο θα υπάρχει ή όχι. Το ζήτημα είναι αν η ύπαρξή του μπορεί να συμβιβαστεί με:
- την αρχή της θεσμικής αμεροληψίας
- την απαγόρευση έμμεσης πολιτικής χρηματοδότησης
- τη διασφάλιση ότι η Εκτελεστική Εξουσία δεν λειτουργεί υπό την παραμικρή υπόνοια οικονομικού ανταλλάγματος.
Σε μια ώριμη ευρωπαϊκή δημοκρατία, η απάντηση δεν δίνεται με ρητορικές διαβεβαιώσεις, ιδιαίτερα αν κυκλοφορούν βίντεο με συνεργάτες του Προέδρου σε ύποπτες συνομιλίες με υποψήφιους επενδυτές που θέλουν εξυπηρετήσεις.
Η απάντηση στην περίπτωση της χώρας μας δίνεται με κανόνες που δεν αφήνουν περιθώριο παρερμηνείας. Σε ένα κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το κράτος δικαίου δεν εξαντλείται στη νομιμότητα. Περιλαμβάνει και την απουσία σκιάς. Η Εκτελεστική Εξουσία δεν μπορεί να λειτουργεί σε γκρίζες ζώνες, όπου η οικονομική ενίσχυση -έστω και για «καλό σκοπό»- διασταυρώνεται με πολιτική επιρροή.
Αν επιχειρηματίες που επιδιώκουν κρατικές αποφάσεις μπορούν να καταθέτουν εισφορές σε ταμείο που συνδέεται άμεσα με το ανώτατο πολιτειακό αξίωμα, τότε δημιουργείται δομικό πρόβλημα σύγκρουσης συμφερόντων. Ακόμη κι αν όλα είναι δηλωμένα. Ακόμη κι αν δεν στοιχειοθετείται ποινικό αδίκημα. Η πολιτική εξουσία δεν πρέπει να βρίσκεται καν στη θέση να δέχεται τέτοιες «συνεισφορές».