Τα ΜΟΕ, μέσα από την ιστορία και τους ηγέτες

Η ανάδειξη του Τουφάν Ερχιουρμάν στο πηδάλιο της τ/κ ηγεσίας και οι πρώτες δηλώσεις του που διαφέρουν από τον προκάτοχό του, δημιούργησαν εκ νέου την προσδοκία κινητοποίησης του κυπριακού μετά από χρόνια αδράνειας. Παρότι ο αδρανής χρόνος δημιούργησε νέα τετελεσμένα, όλα δείχνουν πως το κυπριακό μπαίνει αργά και σταθερά ξανά στις ράγες. Πρώτο τεστ για να διαπιστωθεί αν μπορούν οι δύο πλευρές να καθίσουν στο τραπέζι για να συζητήσουν τα μεγάλα ζητήματα, είναι να τα βρουν πρώτα στα μικρά. Και τα μικρά αφορούν τις συζητήσεις που γίνονται εδώ και καιρό για τα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης.
Οι δύο ηγέτες έχουν ενώπιον τους ένα κατάλογο από Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης προς εφαρμογή και υλοποίηση. Τα πρώτα δείγματα γραφής δείχνουν ότι υπάρχει ακόμα πολλή δουλειά να γίνει μέχρι τα όσα συμφωνήθηκαν για οδοφράγματα, ηλιακά πάνελ στη νεκρή ζώνη και αποναρκοθέτηση να γίνουν πράξη. Αν εφαρμοστούν, τότε θα μπορούμε να μιλάμε όντως για συνεργασία και συγκρατημένη αισιοδοξία για την επόμενη μέρα στο κυπριακό.
Έστω κι αν τα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης συζητούνται εκτενώς σήμερα, λόγω και της στασιμότητας που υπήρξε τα τελευταία χρόνια στο κυπριακό, η αλήθεια είναι πως δεν είναι δημιούργημα των τελευταίων χρόνων, αλλά αναπόσπαστο μέρος του λεξικού του κυπριακού από την δεκαετία του 1990 μέχρι και σήμερα.
Η ορολογία…
Τα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης αποτελούν μέτρα χαμηλής πολιτικής τα οποία εξυπηρετούν την οικοδόμησή και ενίσχυση της εμπιστοσύνης μεταξύ ελληνοκυπρίων και τουρκοκυπρίων. Αν και είθισται να λέγεται ότι δεν αποτελούν τη λύση του κυπριακού, προετοιμάζουν σε ένα βαθμό το έδαφος για μια μελλοντική συνύπαρξη και για να δημιουργήσουν ένα καλό κλίμα στις συνομιλίες μεταξύ των δύο πλευρών.
Η δέσμη Ιδεών Γκάλι και η πρώτη εμφάνιση
Ο όρος ξεκίνησε να μπαίνει στο λεξιλόγιο του κυπριακό στις αρχές της δεκαετίας του 1990 και συγκεκριμένα το 1993. Μετά την απόρριψη της δέσμης ιδεών Γκάλι, επί προεδρίας Γλαύκου Κληρίδη και ηγεσίας του Ραούφ Ντεκτας στην τουρκοκυπριακή κοινότητα, ο τότε γενικός Γραμματέας Μπούτρος Γκάλι βάζει στην εξίσωση του κυπριακού τα ΜΟΕ.
Το πακέτο ΜΟΕ του 1993–1994 θεωρείται η πρώτη επίσημη και ολοκληρωμένη προσπάθεια για καλλιέργεια της εμπιστοσύνης μεταξύ των δύο κοινοτήτων μετά την τουρκική εισβολή του 1974. Είχε βέβαια προηγηθεί η σύσταση της Δικοινοτικής Επιτροπής για τους Αγνοούμενους το 1981, ο ρόλος της οποίας ενισχύθηκε κατά πολύ στα τέλη της δεκαετίας του 1990. Η ΔΕΑ θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως το πρώτο ΜΟΕ. Ιδρύθηκε από τους Σπύρο Κυπριανού και Ραούφ Ντεκτας με τη συμμετοχή των Ηνωμένων Εθνών.
Το ολοκληρωμένο πακέτο του Μπούτρος Γκάλι το 1993-1994, περιλάμβανε 14 σημεία. Μεταξύ άλλων την επαναλειτουργία του αεροδρομίου Λευκωσίας υπό την διοίκηση του ΟΗΕ, την Επιστροφή της περίκλειστης περιοχής Βαρωσίων στους νόμιμους κατοίκους τους επίσης υπό την διοίκηση ΟΗΕ, καθώς και ρυθμίσεις για στρατιωτικά μέτρα και επαφές των δύο πλευρών.
Τότε, υπήρχε η αίσθηση μεταξύ των μόνιμων μελών του Συμβουλίου Ασφαλείας ότι τα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης αποτελούσαν ένα εφικτό πακέτο που θα γκρέμιζε το τείχος του αδιεξόδου. Ο Τζέιμς Κλαρκ ήταν τότε Αμερικανός διπλωμάτης και σύμβουλος του Γ.Γ. για θέματα Κυπριακού.
Η διαμεσολάβηση του οδήγησε σε ένα σύνολο ιδεών για την εφαρμογή του πακέτου ΜΟΕ που είχε προταθεί και παρουσιαστεί με έγγραφο της 21ης Μαρτίου 1994. Περιελάβανε λεπτομερείς προτάσεις που αποσκοπούσαν στην αντιμετώπιση διαφόρων ανησυχιών των δύο κοινοτήτων αλλά και την ανάδειξη των πολιτικών πλεονεκτημάτων που θα προέκυπταν από την ενίσχυση της εμπιστοσύνης μεταξύ των δύο κοινοτήτων.
Τελικά μετά από μήνες διαβουλεύσεων κανένα από τα δύο μέρη δεν ήταν απόλυτα ικανοποιημένο με το έγγραφο του Μαρτίου.
Η διαδικασία εισήλθε σε μια νέα περίοδο αδιεξόδου. Ο Γενικός Γραμματέας έδωσε μια απαισιόδοξη «εκτίμηση των μελλοντικών προοπτικών» αναφέροντας ότι:
«Το status quo στο νησί, το οποίο το Συμβούλιο Ασφαλείας έχει επανειλημμένα χαρακτηρίσει ως «απαράδεκτο», δεν έχει αλλάξει. Ούτε είναι πιθανό να αλλάξει.»
Επικαλούμενος «έλλειψη πολιτικής βούλησης από την τουρκοκυπριακή πλευρά», θεώρησε δύσκολο να κατανοήσει την άρνηση της ηγεσίας να αποδεχθεί τις προτάσεις.
Τα χρόνια περνούν χωρίς ουσιαστικά τα ΜΟΕ να αποτελούν ακόμα ένα όρο στο κυπριακό με το οποίο οι δύο κοινότητες είχαν εξοικειωθεί. Η νέα χιλιετία βρίσκει Ελληνοκύπριους και Τουρκοκύπριους διαχωρισμένους, με τις ηγεσίες να κάνουν ελάχιστα βήματα που αφορούσαν κυρίως συνεργασία σε πολιτιστικά θέματα, περιορισμένη ανταλλαγή πληροφοριών για κοινωνικά θέματα καθώς και υποσχέσεις για αποφυγή εντάσεων μεταξύ Ε.Φ. και κατοχικού στρατού.
Από τις ηγεσίες, στην κοινωνία των πολιτών
Την εμφάνισή τους παράλληλα κάνουν δικοινοτικές οργανώσεις και ΜΚΟ προκειμένου να καλλιεργηθεί μια συνεργασία ανάμεσα στις δύο κοινότητες σε επίπεδο κοινωνίας των πολιτών και όχι των ηγεσιών οι οποίες επικεντρώνονταν στις επίσημες διαπραγματεύσεις.
Στην πραγματικότητα, η μονομερής διάνοιξη των οδοφραγμάτων στις 23 Απριλίου 2003 από το «καθεστώς» Ντεκτάς κατέληξε εκ του αποτελέσματος το πρώτο Μέτρο Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης. Μέχρι τις 19 Μαΐου 2003 ανοίγουν οδοφράγματα σε Λήδρα Πάλας, Πέργαμος, Στροβίλα και Άγιο Δομέτιο.
Ακολουθεί η απόρριψη του Σχεδίου Ανάν από την ελληνοκυπριακή πλευρά και το μούδιασμα σε επίπεδο συνομιλιών έκανε την ανάγκη ανάκτησης της εμπιστοσύνης να είναι πιο αδήριτη από ποτέ. Οι δύο ηγέτες, Τάσος Παπαδόπουλος και Μεχμέτ Αλί Ταλάτ εγκαινιάζουν στις 30 Μαρτίου 2006 το οδόφραγμα στον Αστρομερίτη. Οι συνομιλίες μεταξύ Τάσου Παπαδόπουλου και του Τουρκοκύπριου ηγέτη Μεχμέτ Αλί Ταλάτ συνεχίζονται με ένα μπαράζ συναντήσεων μέχρι την ήττα του Τάσσου Παπαδόπουλου στις εκλογές το 2008 και χωρίς άλλα ουσιώδη μέτρα.
Οι δικοινοτικές επιτροπές
Η περίοδος 2008-2011 φέρνει τα ΜΟΕ σε άλλη εποχή επί Χριστόφια- Ταλάτ. Την εμφάνισή τους κάνουν οι δικοινοτικές επιτροπές. Τον Μάρτιο του 2008, Χριστόφιας και Ταλάτ συμφωνούν στη συγκρότηση 7 τεχνικών δικοινοτικών επιτροπών για να εργαστούν πάνω σε μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης που αποσκοπούν όχι μόνο στη βελτίωση της καθημερινής ζωής των Κυπρίων, αλλά και στην ενθάρρυνση και διευκόλυνση της μεγαλύτερης αλληλεπίδρασης μεταξύ των δύο κοινοτήτων.
Το 2010 στη θέση του Τουρκοκύπριου ηγέτη εκλέγεται ο Ντερβις Έρογλου. Η νέα εποχή έφερε μειωμένη πρόοδο στα ΜΟΕ σε επίπεδο ηγεσιών. Οι τεχνικές επιτροπές ωστόσο συνέχιζαν το πολυεπίπεδο έργο τους για συνεργασία σε τομείς όπως ο πολιτισμός, η ηλεκτροπαραγωγή, το υδατικό αλλά και σε θέματα που αφορούσαν την κοινωνία των πολιτών.
Μετά την ανάληψη της ηγεσίας των Τουρκοκυπρίων από τον Μουσταφα Ακκιντζί, το 2015 ξεκίνησε ένας νέος γύρος διαπραγματεύσεων και συστάθηκαν νέες Τεχνικές Επιτροπές, ανεβάζοντας τον συνολικό αριθμό στις 12. Μεταξύ Αναστασιάδη και Ακκιντζί, συμφωνήθηκαν ΜΟΕ που αφορούσαν κατάργηση γραφειοκρατικών απαιτήσεων στα σημεία διέλευσης καθώς και παροχή συντεταγμένων των ναρκοπεδίων από την Κυπριακή Δημοκρατία προς στην τουρκοκυπριακή πλευρά, για λόγους ασφαλείας.
Το ναυάγιο στο Κραν Μοντανά έβαλε ξανά τις συνομιλίες σε λήθαργο. Τα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης αποτέλεσαν και πάλι το μέσο για να κρατηθεί όσο ζωντανή μπορούσε η διαδικασία στο κυπριακό. Για 5 χρόνια μετά την εκλογή του Ερσίν Τατάρ στην Ηγεσία των Τουρκοκυπρίων τα ΜΟΕ μπήκαν σε πρωτοφανή αδράνεια. Εισηγήσεις και ιδέες παρέμεναν στο συρτάρι αφού προσέκρουαν στο τείχος της αδιαλλαξίας. Λίγους μήνες πριν την ήττα του στις εκλογές από τον Τουφάν Έρχιουρμαν, αποδέχεται στην άτυπη πενταμερή συνάντηση του Μαρτίου του 2025 την εφαρμογή συγκεκριμένων μέτρων οικοδόμησης εμπιστοσύνης, πάνω στα οποία οι διαπραγματευτές αλλά και οι δύο ηγέτες σήμερα εργάζονται σε μια προσπάθεια να βρεθεί η χρυσή τομή για την εφαρμογή τους.
Τα οδοφράγματα
Από το 2003 μέχρι το 2020 σταθερό Μέτρο Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης αποτελούσε το άνοιγμα νέων οδοφραγμάτων με εξαίρεση την περίοδο 2010-2015 και από το 2020 μέχρι σήμερα. Γεγονός που αποδίδεται στην αδιαλλαξία της τουρκοκυπριακής ηγεσίας στο πηδάλιο της οποίας βρίσκονταν ο Ντερβίς Έρογλου και ο Ερσίν Τατάρ αντίστοιχα. Αμελητέος δεν θεωρείται ο ρόλος των τεχνικών επιτροπών οι οποίες εργάζονται αδιάκοπα για συνεργασία των δύο κοινοτήτων σε τομείς που αφορούν την καθημερινότητα των πολιτών.
Σε δύσκολες εποχές τα ΜΟΕ αποτελούσαν και αποτελούν τη γέφυρα επικοινωνίας μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων, έστω και αν οι διαπραγματεύσεις σε επίπεδο ουσίας βάδιζαν σε δύσκολα και απότομα μονοπάτια ή στην χείριστη, όπως πολύ πρόσφατα δεν αποτελούσαν καν θέμα προς συζήτηση.