Τα κύρια προβλήματα στο συνταξιοδοτικό

Partner Aon Wealth Solutions
Το συνταξιοδοτικό αναντίρρητα αποτελεί ένα πολυεπίπεδο ζήτημα, με πτυχές που αγγίζουν σχεδόν όλα τα πεδία της οικονομικής και κοινωνικής δραστηριότητας. Το κυριότερο συνταξιοδοτικό πρόβλημα στην Κύπρο είναι η επάρκεια των συντάξεων, δηλαδή το γεγονός ότι οι συνταξιοδοτικοί πόροι των εργαζομένων αναμένεται να είναι χαμηλότεροι από τις πραγματικές συνταξιοδοτικές τους ανάγκες. Το συνταξιοδοτικό μας σύστημα αντιμετωπίζει όμως και άλλες σημαντικές προκλήσεις, όπως την αδυναμία του να λειτουργήσει ως μοχλός ανάπτυξης της οικονομίας και να εμπνεύσει εμπιστοσύνη.
Τα ευρήματα της μελέτης της AON «Συνταξιοδοτική Επάρκεια 2025» για την Κύπρο προσφέρουν χρήσιμα σημεία αναφοράς για τον καθορισμό ρεαλιστικών στόχων συνταξιοδοτικού εισοδήματος. Η μελέτη προσδιορίζει το απαιτούμενο ύψος εισοδήματος που αντιστοιχεί σε διαφορετικά προφίλ ατόμων κατά τη συνταξιοδότηση.
Κύρια συμπεράσματα
• Κρατική σύνταξη – 1ος Πυλώνας Ασφάλισης
Η εξάρτηση από το Ταμείο Κοινωνικών Ασφαλίσεων (ΤΚΑ) στην Κύπρο καλύπτει μόνο ένα μέρος του απαιτούμενου εισοδήματος για την κάλυψη των ετήσιων δαπανών, αναδεικνύοντας την ανάγκη για επιπλέον συνταξιοδοτικές αποταμιεύσεις, με στόχο τη βελτίωση της οικονομικής ασφάλειας στη συνταξιοδότηση.
• Κρατική σύνταξη και 2ος Πυλώνας Ασφάλισης
Αν και το Ταμείο Κοινωνικών Ασφαλίσεων παρέχει ένα βασικό επίπεδο σύνταξης, οι αποταμιεύσεις μέσω Ταμείων Προνοίας του 2ου Πυλώνα Ασφάλισης διαδραματίζουν κρίσιμο ρόλο στη συμπλήρωση του εισοδήματος. Ωστόσο, με μόλις το 30% των εργαζομένων να διαθέτουν συμπληρωματική κάλυψη, καθίσταται αναγκαία η εφαρμογή πολιτικών που θα αυξήσουν την κάλυψη από συμπληρωματική συνταξιοδοτική αποταμίευση.
Η μεταρρύθμιση του συνταξιοδοτικού συστήματος
Η συζήτηση για τη συνταξιοδοτική μεταρρύθμιση δεν πρέπει να περιορίζεται στο Ταμείο Κοινωνικών Ασφαλίσεων ή στο συνταξιοδοτικό των δημοσίων υπαλλήλων, καθώς οι προκλήσεις αφορούν το σύνολο των εργαζομένων και απαιτούν μια πιο ολιστική στρατηγική. Για τη μεταρρύθμιση του συνταξιοδοτικού συστήματος διαμορφώνονται ορισμένες βασικές κατευθύνσεις.
• Η αύξηση της κάλυψης των εργαζομένων από επαγγελματικά συνταξιοδοτικά συστήματα, μέσω της υποχρεωτικής συμμετοχής σε Επαγγελματικά Συνταξιοδοτικά Σχέδια, όπως τα Ταμεία Προνοίας. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί, μεταξύ άλλων, μέσω της εισαγωγής συστήματος υποχρεωτικής αυτόματης εγγραφής (auto-enrollment system), ιδίως για τους εργαζομένους του ιδιωτικού τομέα, οι οποίοι στη μεγάλη πλειονότητά τους δεν συμμετέχουν σε συμπληρωματικά επαγγελματικά σχέδια του 2ου Πυλώνα.
• Η αύξηση του ρυθμού και της διάρκειας της αποταμίευσης για βελτίωση των συνταξιοδοτικών πόρων μέσω των επαγγελματικών σχεδίων του 2ου Πυλώνα. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με την εφαρμογή υποχρεωτικής ελάχιστης συνεισφοράς από εργαζομένους, εργοδότες και το Κράτος, στη βάση συγκεκριμένων όρων και κριτηρίων, καθώς και με την εισαγωγή μη οικονομικών ρυθμίσεων, όπως ο περιορισμός ανάληψης ωφελημάτων αποκλειστικά για συνταξιοδοτικούς σκοπούς. Ενδεικτικά, η ανάληψη να επιτρέπεται με τη συμπλήρωση της ηλικίας κανονικής αφυπηρέτησης, με ευελιξία για μερική ανάληψη σε μικρότερες ηλικίες, όπως τα 55 έτη με ελάχιστα έτη ασφάλισης, αλλά με φορολογικά αντικίνητρα. Επιπρόσθετα, μπορούν να γίνουν ρυθμίσεις στη μέθοδο είσπραξης των συνταξιοδοτικών ωφελημάτων, ώστε αντί της καταβολής του 100% ως εφάπαξ, να δοθούν κίνητρα για σταδιακές τακτικές αναλήψεις σε ισόβια βάση, με αντίστοιχες προσαρμογές στη φορολογική νομοθεσία, ενισχύοντας το συνολικό συνταξιοδοτικό εισόδημα.
• Η ενίσχυση του εποπτικού και ρυθμιστικού πλαισίου, με στόχο την αύξηση της διαφάνειας και της εμπιστοσύνης στο νέο σύστημα συντάξεων. Βασική παράμετρος για την επιτυχία μιας τόσο σημαντικής συνταξιοδοτικής μεταρρύθμισης είναι η παράλληλη ενίσχυση της εποπτείας, με αλλαγή του καθεστώτος της Εποπτικής Αρχής, σύμφωνα με τις σχετικές υποδείξεις της Ευρωπαϊκής Αρχής EIOPA.
Αν και η κυβέρνηση πρότεινε τη σύσταση νέας εποπτικής αρχής μέσω νομοθεσίας, η πρόταση δεν εγκρίθηκε από τη Βουλή. Σημειώνεται ότι τουλάχιστον το 80% των μελών της EIOPA εποπτεύουν τους δύο κλάδους, ασφαλιστικές εταιρείες και Ταμεία Επαγγελματικών Συντάξεων, υπό ενιαία εποπτική αρχή. Στην Κύπρο, αντίθετα, η εποπτεία παραμένει κατακερματισμένη και κατανέμεται μεταξύ δύο υπουργείων.
Η δημιουργία ενός ενιαίου, ανεξάρτητου εποπτικού θεσμού θα ενίσχυε την εμπιστοσύνη των πολιτών στον κλάδο των συντάξεων και θα δημιουργούσε συνθήκες για αύξηση της μακροχρόνιας αποταμίευσης, τομέα στον οποίο η Κύπρος υστερεί σημαντικά σε σύγκριση με άλλες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η Κεντρική Τράπεζα της Κύπρου μπορεί να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στη στήριξη του συνταξιοδοτικού συστήματος, καθώς αποτελεί ανεξάρτητο θεσμό με υψηλό δείκτη εμπιστοσύνης από τους πολίτες, διαθέτει σημαντική τεχνογνωσία και υποδομή και πρωτοστατεί στην πρωτοβουλία Χρηματοοικονομικού Αλφαβητισμού, η οποία συνδέεται άμεσα με τη βελτίωση των συνταξιοδοτικών αποτελεσμάτων για τους πολίτες.
Ο βασικός στόχος του συνταξιοδοτικού συστήματος μιας χώρας είναι η παροχή επαρκούς, ασφαλούς και βιώσιμου εισοδήματος κατά τη συνταξιοδότηση. Μια ορθολογική συνταξιοδοτική μεταρρύθμιση οφείλει να στοχεύει σε μια σφαιρική πολιτική που να καλύπτει και τους τρεις Πυλώνες και να ανταποκρίνεται στα προβλήματα του ευρύτερου συνταξιοδοτικού συστήματος, τα οποία θα καταστούν εντονότερα εάν καθυστερήσει η λήψη μέτρων.
Διεθνώς έχει αποδειχθεί ότι η θεσμοθέτηση και ανάπτυξη των δύο συμπληρωματικών Πυλώνων έχει σαφώς θετικές επιπτώσεις για την οικονομία, την κοινωνία και την αγορά εργασίας, συμβάλλοντας, μεταξύ άλλων:
- Στη διάχυση του δημογραφικού κινδύνου και στη μείωση των μακροπρόθεσμων δημοσιονομικών κινδύνων, ενισχύοντας την ασφάλεια των συντάξεων
- Στην ενίσχυση της επάρκειας των συντάξεων μέσω συμπληρωματικών συνταξιοδοτικών πόρων
- Στην ανάπτυξη κουλτούρας αποταμίευσης
- Στην ενίσχυση της παραγωγικότητας και του βιοτικού επιπέδου των πολιτών
- Στην ενίσχυση της οικονομικής ανάπτυξης
- Στην ενίσχυση του αισθήματος κοινωνικής δικαιοσύνης