Σχεδιάζοντας την κατοικία

Του Νίκου Μεσαρίτη*
Η κατοικία αποτελεί τον θεμελιώδη χώρο ανθρώπινης ζωής. Δεν είναι απλώς κτηριακό αντικείμενο αλλά σύνθετο χωρικό σύστημα που φιλοξενεί καθημερινές πρακτικές, κοινωνικές σχέσεις και ψυχολογικές ανάγκες. Η αρχιτεκτονική της κατοικίας, επομένως, δεν εξαντλείται στη μορφολογία. συνιστά επιστημονική διαδικασία οργάνωσης ζωτικού χώρου.
Η μοντέρνα θεωρία της αρχιτεκτονικής ανέδειξε αυτή τη μετατόπιση. Ο Le Corbusier όρισε την κατοικία ως «μηχανή για κατοίκηση», επισημαίνοντας την αναγκαιότητα λειτουργικής ακρίβειας. Αργότερα, ο Herman Hertzberger υποστήριξε ότι η αρχιτεκτονική πρέπει να προσφέρει πλαίσια χρήσης και όχι αυστηρά προκαθορισμένες συμπεριφορές. Η σύγχρονη προσέγγιση συνδυάζει αυτές τις δύο οπτικές: ορθολογική οργάνωση και χωρική ελευθερία.
1. Ορθολογική χωρική οργάνωση
Ο σωστός σχεδιασμός κατοικίας αρχίζει με σαφή κατανόηση του χρήστη. Η σύνθεση οικογένειας, ο τρόπος εργασίας, οι καθημερινές συνήθειες και οι μελλοντικές μεταβολές αποτελούν πρωτογενή δεδομένα σχεδιασμού. Η κάτοψη δεν είναι αφηρημένο διάγραμμα, είναι αντανάκλαση πραγματικών αναγκών της οικογένειας.
Η λειτουργική άνεση εξασφαλίζεται μέσω:
• καθαρού διαχωρισμού κοινόχρηστων και ιδιωτικών ζωνών,
• ορθολογικών κυκλοφοριών χωρίς περιττές επιφάνειες,
• αναλογιών χώρων που ενισχύουν την αίσθηση ευρυχωρίας.
Η περιβαλλοντική άνεση αποτελεί εξίσου κρίσιμο παράγοντα. Ο προσανατολισμός, ο φυσικός φωτισμός και ο διαμπερής αερισμός επηρεάζουν άμεσα την ποιότητα διαβίωσης και το ενεργειακό αποτύπωμα. Η βιοκλιματική προσέγγιση δεν είναι προσθήκη τεχνολογίας αλλά πρωταρχική επιλογή θέσης και μορφής.
Η ακουστική προστασία, συχνά παραμελημένη, επηρεάζει ουσιαστικά την ψυχική ηρεμία. Η ποιότητα του εσωτερικού περιβάλλοντος μετριέται σε φωτεινότητα, θερμική άνεση και ηχομόνωση - στοιχεία αντικειμενικά αξιολογήσιμα.
2. Ευελιξία και χρονική ανθεκτικότητα
Η κατοικία δεν σχεδιάζεται για ένα στατικό παρόν. Οι οικογενειακές δομές μεταβάλλονται, η τηλεργασία μετασχηματίζει τη χρήση χώρων, οι ανάγκες ιδιωτικότητας εξελίσσονται. Συνεπώς, ο σχεδιασμός οφείλει να ενσωματώνει δυνατότητα προσαρμογής.
Ο Mies van der Rohe με την αρχή της ελεύθερης κάτοψης και ο N. John Habraken με τη θεωρία «Supports and Infill» υπογράμμισαν τη διάκριση φέροντος οργανισμού και μεταβαλλόμενων εσωτερικών στοιχείων. Η χρήση κανάβου, οι μη φέρουσες εσωτερικές τοιχοποιίες και οι υποδομές που επιτρέπουν μελλοντικές μετατροπές αποτελούν πρακτικά εργαλεία ευελιξίας.
Ο σχεδιασμός που επιτρέπει στον χρήστη να μετασχηματίζει τον χώρο του παρατείνει τον κύκλο ζωής του κτηρίου και περιορίζει την ανάγκη ριζικών παρεμβάσεων. Η ευελιξία ως μορφή βιωσιμότητας είναι ως εκ τούτου απαραίτητη.
3. Η κατασκευαστική λεπτομέρεια παραπέμπει σε κριτήριο ποιότητας
Η αρχιτεκτονική ποιότητα κρίνεται στη λεπτομέρεια. Η σύνδεση δομικών στοιχείων -κουφώματος και τοιχοποιίας, πλάκας και τοιχίου, στεγάνωσης και θερμομόνωσης- καθορίζει την ενεργειακή συμπεριφορά και τη μακροχρόνια αντοχή αλλά και την αισθητική ποιότητα. Αυτή επιτρέπει στον άνθρωπο την αντίληψη ότι υπάρχει είναι αποτέλεσμα πνευματικής διεργασίας. Αυτή η αντίληψη είναι ο τρόπος ανάγνωσης της αρχιτεκτονικής από τους μη ειδικούς.
Ο Louis Kahn επεσήμανε ότι η κατασκευή και οι λεπτομέρειες της αποτελεί τη βαθύτερη έκφραση της αρχιτεκτονικής ιδέας. Πλημμελείς λεπτομέρειες οδηγούν σε ουδέτερη και χωρίς εκτίμηση του χώρου αλλά και σε τεχνικές ατέλειες: υγρασίες, θερμικές απώλειες και αυξημένο κόστος συντήρησης. Αντιθέτως, η ακρίβεια στον σχεδιασμό και στην επίβλεψη διασφαλίζει χαμηλότερο κόστος κύκλου ζωής (life-cycle cost).
Η τεχνική σοβαρότητα δεν είναι πολυτέλεια αλλά επαγγελματική υποχρέωση για την εξασφάλιση της ποιότητας: αισθητικής και λειτουργικής.
4. Ο αρχιτέκτονας ως διαχειριστής ποιότητας και πόρων
Η ευθύνη του αρχιτέκτονα εκτείνεται πέρα από τη σύνθεση μορφής. Περιλαμβάνει τη διαχείριση προϋπολογισμού και την προστασία του εργοδότη από άστοχες επιλογές.
Η ορθή πρακτική απαιτεί:
• σαφή καταγραφή κτηριολογικού προγράμματος (ανάγκες πελάτη-εργοδότη),
• έγκαιρη επιλογή κατασκευαστικού συστήματος,
• ακριβή υπολογισμό επιφανειών,
• συνεργασία με τους λοιπούς μελετητές (πολιτικός μηχανικός, μηχανολόγος, ηλεκτρολόγος…) από το αρχικό στάδιο.
Η αισθητική δεν πρέπει να αντιστρατεύεται την οικονομική βιωσιμότητα. Η ωριμότητα του σχεδιασμού αποδεικνύεται όταν επιτυγχάνεται ισορροπία ποιότητας και κόστους.
5. Η σχέση αρχιτέκτονα και εργοδότη
Η κατοικία αποτελεί βαθιά προσωπικό έργο. Η σχέση αρχιτέκτονα και εργοδότη βασίζεται στην εμπιστοσύνη και στη διαφάνεια. Ο αρχιτέκτονας οφείλει να μεταφράζει επιθυμίες σε τεχνικά τεκμηριωμένες λύσεις, εξηγώντας περιορισμούς και συνέπειες.
Η επιστημονική προσέγγιση δεν επιβάλλεται αυταρχικά, τεκμηριώνεται. Η αμοιβαία κατανόηση οδηγεί σε έργο συνεκτικό και βιώσιμο.
6. Στοιχεία ποιοτικής διαβίωσης
Η ποιοτική κατοικία συνδυάζει:
• επάρκεια φυσικού φωτισμού,
• θερμική και ακουστική άνεση,
• καθαρές γεωμετρικές σχέσεις,
• ανθεκτικά υλικά με χαμηλή ανάγκη συντήρησης,
• ευελιξία διαρρύθμισης,
• επαφή με υπαίθριο χώρο ή πράσινο.
Η ποιότητα δεν ταυτίζεται με το μέγεθος. Μια μελετημένη κατοικία μικρότερης επιφάνειας μπορεί να προσφέρει ανώτερη εμπειρία διαβίωσης από μια μεγαλύτερη αλλά κακώς οργανωμένη.
Συμπέρασμα
Ο σχεδιασμός της κατοικίας αποτελεί σύνθετη επιστημονική πράξη που συνδυάζει χωρική οργάνωση, τεχνική ακρίβεια, περιβαλλοντική ευαισθησία και οικονομική υπευθυνότητα. Η αρχιτεκτονική δεν περιορίζεται στην αισθητική έκφραση· διαμορφώνει συνθήκες ζωής.
Μια κατοικία σχεδιασμένη με ορθολογισμό και προνοητικότητα προσφέρει άνεση, προσαρμοστικότητα και μακροχρόνια ανθεκτικότητα. Στον πυρήνα της βρίσκεται η ευθύνη: απέναντι στον χρήστη, στον τόπο και στον χρόνο.
Ποιος είναι ο ορισμός της κορυφαίας αρχιτεκτονικής;
Είναι πολύ αόριστο και επιδέχεται πολλές απαντήσεις και μάλιστα αλληλοσυγκρουόμενες. Αν μιλάμε για σπίτια μεγάλα, αισθητικά όμορφα, εμπνευσμένου σχεδίου, που δένουν και αναδεικνύουν τον χώρο που βρίσκονται, έχουν προσέξει τη βιοκλιματική, χρησιμοποιούν τεχνολογικά προηγμένα υλικά και συστήματα, τότε εντάξει. Γιατί υπάρχει και η άλλη έννοια της κορυφαίας αρχιτεκτονικής, αυτή του απαραίτητου και όχι παραπανίσιου μεγέθους, της καλαισθησίας και της πλαστικότητας, πριν το όριο της υπερβολής και της επίδειξης, του σεβασμού των τοπικών στοιχείων ταυτότητας, της δημιουργικής αξιοποίησης των ιδιαιτεροτήτων του οικοπέδου ή όμορων κτηρίων, της λελογισμένης χρήσης συγχρόνων τεχνολογιών και εν τέλει της ικανοποίησης των προϋποθέσεων της αληθινά ευτυχισμένης ζωής, όσο η αρχιτεκτονική έχει μερίδιο και λόγο. Σπίτια διαμορφωμένα έτσι όπου οι άνθρωποι κατοικούν μέσα ικανοποιημένοι και με άνεση, χωρίς να εμποδίζονται, νιώθουν παντού το «μέτρο», συζούν, μαζεύονται, χαίρονται και με μια λέξη ζούνε.
*Πρώην προέδρου ΕΤΕΚ
Βιβλιογραφία
• Le Corbusier (1923). Vers une Architecture. Paris: Éditions Crès.
• Mies van der Rohe (1958). Building Art and the Will of the Epoch. Chicago: Armour Institute Lectures.
• Louis Kahn (2003). Louis Kahn: Essential Texts. (R. Twombly, Ed.). New York: W. W. Norton.
• Herman Hertzberger (1991). Lessons for Students in Architecture. Rotterdam: 010 Publisher.
• N. John Habraken (1972). Supports: An Alternative to Mass Housing. London: Architectural Press.
• Christopher Alexander (1977). A Pattern Language: Towns, Buildings, Construction. New York: Oxford University Press.
• Juhani Pallasmaa (2005). The Eyes of the Skin: Architecture and the Senses. Chichester: Wiley.