Στο Νταβός, ο κόσμος ανασυντάχθηκε απέναντι στον Τραμπ

Κάλλιο αργά παρά ποτέ: Έναν χρόνο μετά την έναρξη της δεύτερης προεδρίας του Ντόναλντ Τραμπ, ο κόσμος έχει φτάσει σε ένα σημείο καμπής, όπως κατέστησε σαφές ο πρωθυπουργός του Καναδά, Μαρκ Κάρνεϊ, στην ομιλία του στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ του Νταβός. Αφού προσπάθησαν, και απέτυχαν, να κατευνάσουν την ιμπεριαλιστικό bullying του Τραμπ, οι μεσαίες δυνάμεις, όπως η χώρα του, πρέπει και θα “ενεργήσουν από κοινού, γιατί αν δεν είμαστε στο τραπέζι, είμαστε στο μενού”.
Η κοινή δράση, είπε ο Κάρνεϊ, θα λάβει τη μορφή “μεταβλητής γεωμετρίας”. Οι χώρες, είτε είναι παραδοσιακοί φίλοι είτε εχθροί των Ηνωμένων Πολιτειών, μπορούν να σχηματίσουν ad hoc συνασπισμούς για την προώθηση συγκεκριμένων συμφερόντων, εμπορικές συμφωνίες για την αντικατάσταση των εμπορικών δεσμών με τις ΗΠΑ που ο Τραμπ έχει βλάψει ή διακόψει, συνεργασία σε νέα ή υπάρχοντα πολυμερή φόρουμ ή ακόμη και νέες στρατιωτικές συμμαχίες.
Αυτή η αντίδραση στον Τραμπισμό είναι ακριβώς αυτό που προέβλεπε η θεωρία των διεθνών σχέσεων. Στη δεκαετία του 1980, ο διεθνολόγος Στίβεν Γουόλτ, που σήμερα διδάσκει στο Harvard Kennedy School, διατύπωσε τη θεωρία της “ισορροπίας της απειλής” στις παγκόσμιες υποθέσεις. Σύμφωνα με αυτήν, τα κράτη τείνουν να σχηματίζουν συμμαχίες για να αντιμετωπίσουν χώρες που είναι ταυτόχρονα ισχυρές και εχθρικές.
Εκείνη την εποχή, η διορατικότητα του Γουόλτ αντιμετώπιζε ένα κενό στην παραδοσιακή σοφία, η οποία όριζε ότι η ισορροπία δυνάμεων ήταν η κυρίαρχη τάση στην παγκόσμια πολιτική. Αυτή η θεωρία ταιριάζει, για παράδειγμα, στον 19ο αιώνα. Το πρόβλημα ήταν ότι δεν μπορούσε να εξηγήσει τον Ψυχρό Πόλεμο, όταν μία από τις υπερδυνάμεις, οι Ηνωμένες Πολιτείες, προσέλκυσε αντί να απωθήσει πολλές μεσαίες και μικρές δυνάμεις, χωρίς να υπάρχει κάποιο αντίβαρο. Η ασυμφωνία ήταν ακόμη πιο έντονη μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, όταν οι ΗΠΑ έγιναν υπερδύναμη και συνέχισαν να προσθέτουν συμμάχους, φτάνοντας συνολικά περίπου τους 70.
Αυτό που έκανε το παράδειγμα των ΗΠΑ ιστορικά ασυνήθιστο, φυσικά, είναι ότι για περίπου οκτώ δεκαετίες ήταν μια αμφιλεγόμενη αλλά σε μεγάλο βαθμό καλοπροαίρετη ηγεμονική δύναμη του διεθνούς συστήματος, η οποία παρείχε παγκόσμια αγαθά όπως το ελεύθερο εμπόριο, το διεθνές δίκαιο και ένα επίπεδο τάξης. Για χώρες από τον Καναδά έως τη Δανία και τη Νότια Κορέα, η Αμερική φαινόταν ισχυρή αλλά προστατευτική και όχι απειλητική.
Ο Τραμπ, όπως ίσως έχετε παρατηρήσει, ανέτρεψε αυτή τη στάση σε ισχυρή και απειλητική. Όχι μόνο του αρέσει αυτό που ο Τζέικ Σάλιβαν και ο Τζον Φάινερ, οι κορυφαίοι σύμβουλοι εθνικής ασφάλειας του προκατόχου του Τραμπ, αποκαλούν “επιδεικτική βία” – ισχύς για επίδειξη και όχι για μακροπρόθεσμο στρατηγικό πλεονέκτημα, όπως πρόσφατα στη Βενεζουέλα, αλλά απειλεί επίσης με προσάρτηση μεσαίες δυνάμεις που είναι στενοί σύμμαχοι, όπως ο Καναδάς και η δανική Γροιλανδία, ακόμη και αν αυτή την εβδομάδα φάνηκε να μετριάζει την επίθεσή του για επιβολή δασμών κατά της Ευρώπης για τη Γροιλανδία.
Το “αίνιγμα” του περασμένου έτους ήταν ότι αυτό το νέο φαινόμενο μιας επιθετικής Αμερικής δεν προκάλεσε ισορροπία στην απειλή. Εκτός από τους αυταρχικούς ηγέτες της Κίνας και της Ρωσίας, οι οποίοι είτε αψήφησαν τον Τραμπ είτε τον είχαν στο “περίμενε”, οι περισσότεροι ηγέτες από την Ευρώπη έως τη Μέση Ανατολή και την Ασία προσπάθησαν να κολακεύσουν και να υποκλιθούν στον Αμερικανό πρόεδρο. Του χάρισαν χρυσά στέμματα, πολυτελή τζετ και συμφωνίες, τον πρότειναν για το Νόμπελ Ειρήνης ή απλά τον κολακεύουν σαν να προσπαθούν να κερδίσουν το Όσκαρ. Ο επικεφαλής του ΝΑΤΟ έφτασε στο σημείο να αποκαλέσει τον Τραμπ “daddy”.
Ρώτησα τον Γουόλτ αν τον εξέπληξε το γεγονός ότι η θεωρία του για την ισορροπία της απειλής δεν λειτούργησε για κάποιο διάστημα. Όχι ιδιαίτερα, μου απάντησε, επειδή “η αντίδραση ενάντια στις ΗΠΑ ως απειλή είναι δαπανηρή” και οι χώρες που ο Τραμπ έχει προσβάλει ή έχει παρενοχλήσει οικονομικά είναι αρκετά πολλές ώστε να δημιουργούν ένα “πρόβλημα συλλογικής δράσης”. Μόνο τώρα οι σύμμαχοι αρχίζουν να συνειδητοποιούν ότι “η συμβιβαστική στάση δεν λειτουργεί”, επειδή ο Τραμπ είναι ένας “ηγεμόνας-αρπακτικό” και “δεν υπάρχει μόνιμη συμφωνία” με έναν τέτοιο ηγέτη.
Τώρα, όμως, η κατάσταση έχει ξεκαθαρίσει και η επανεξισορρόπηση έχει αρχίσει. Ορισμένες χώρες συνάπτουν νέες συμφωνίες ασφάλειας, όπως έκαναν πρόσφατα η Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν. Η Ευρωπαϊκή Ένωση και η Mercosur, ένας εμπορικός συνασπισμός χωρών της Νότιας Αμερικής, επιτάχυναν τις συνομιλίες για μια mega-συμφωνία μετά από δεκαετίες στασιμότητας. Η Ινδία, της οποίας ο ηγέτης ήταν φίλος με τον Τραμπ, θερμαίνει τις σχέσεις της με την Κίνα και άλλες χώρες. Και μια ολόκληρη σειρά ηγετών από χώρες που ονομαστικά εξακολουθούν να είναι σύμμαχοι των ΗΠΑ – Βρετανία, Γερμανία, Νότια Κορέα – προσεγγίζουν το Πεκίνο αντί να το αποφεύγουν, με σκοπό την εμβάθυνση της οικονομικής συνεργασίας.
Ο Καναδάς του Κάρνεϊ είναι ένα καλό παράδειγμα. Έχει ανοίξει εμπορικές και διπλωματικές πόρτες από την Ευρώπη έως την Ινδία. Επισκέφθηκε ακόμη και την Κίνα, μετά από μια σύντομη περίοδο “παγετού” στις διμερείς σχέσεις από το 2018 (όταν ο Καναδάς συνέλαβε έναν Κινέζο που καταζητείτο στις ΗΠΑ και η Κίνα αντέδρασε με τη σύλληψη δύο Καναδών). Τώρα το Πεκίνο και η Οτάβα έχουν μια “στρατηγική εταιρική σχέση”. Ο στόχος, όπως έχει δηλώσει ο Κάρνεϊ, είναι η απεξάρτηση του Καναδά από τον μεγάλο Αμερικανό γείτονά του.
Η πιο δύσκολη και αργή εξισορρόπηση είναι η στρατιωτική, επειδή η υπεροχή της Αμερικής σε hard power είναι συντριπτική. “Δεν βλέπω ένα ΝΑΤΟ χωρίς τις ΗΠΑ να σχηματίζει συμμαχία με την Κίνα”, μου είπε ο Γουόλτ. Αλλά καθώς οι χώρες της Ευρώπης και της Ασίας επανεξοπλίζονται, μπορεί να αρχίσουν να το σκέφτονται δύο φορές πριν αγοράσουν τον εξοπλισμό τους από τους Αμερικανούς, και μπορεί ακόμη και να εξετάσουν το ενδεχόμενο να κατασκευάσουν τα δικά τους πυρηνικά οπλοστάσια, τώρα που η “ομπρέλα” των ΗΠΑ φαίνεται να είναι τρύπια.
Το “America First” θα γίνει αργά ή γρήγορα “America Alone”, προέβλεψα πριν από περίπου ένα χρόνο. Ο κόσμος, αφού προσπάθησε μάταια να κατευνάσει τον ηγεμόνα-αρπακτικό, φαίνεται τώρα να έχει ξεκινήσει το δύσκολο έργο της εξισορρόπησης.
Απόδοση – Επιμέλεια: Λυδία Ρουμποπούλου