Πόσο καλά γνωρίζουμε ή κατανοούμε το Ισραήλ;

Του Νεόφυτου Λοϊζίδη*
Καθώς ένας νέος καταστροφικός πόλεμος ξεκινά στη Μέση Ανατολή — αυτή τη φορά με άμεση εμπλοκή των ΗΠΑ, του Ισραήλ και του Ιράν — τα ερωτήματα επιβίωσης, κλιμάκωσης και ηθικής ευθύνης επανέρχονται. Η γλώσσα της «υπαρξιακής απειλής» δεν περιορίζεται πλέον στη ρητορική. Διαπερνά επίσημες ομιλίες, όπως εκείνες του Πρωθυπουργού του Ισραήλ Μπενζαμίν Νετανιάχου, στρατιωτικά δόγματα, και τις αγωνίες της κοινής γνώμης.
Για την Κύπρο, η συζήτηση δεν αφορά μόνο τη στρατηγική, την αποτροπή ή ακόμη και την ηθική το πρώτο βήμα είναι να κατανοήσουμε το ευρύτερο πλαίσιο της περιοχής και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται οι ίδιοι οι Ισραηλινοί την ιστορική τους θέση. Η εντύπωση που επικρατεί στην δική μας κοινή γνώμη μετά τα τελευταία γεγονότα, είναι ότι οι κυβερνώντες επένδυσαν μονομερώς στο Ισραήλ, μια χώρα που ελάχιστα γνωρίζουμε.
«Η διαρκής αγωνία για το τέλος του Ισραήλ»
Σε επιστολή του προς τον Πρόεδρο Τζον Φ. Κένεντι το 1963, ο πρώτος πρωθυπουργός του Ισραήλ Νταβιντ Μπεν Γκουριόν, εξέφρασε τον βαθύ του φόβο για το μέλλον του κράτους, το οποίο ίδρυσε ως ασφαλές καταφύγιο για τους Εβραίους: «Δεν είμαι βέβαιος ότι το Κράτος θα συνεχίσει να υπάρχει για πολύ μετά τον θάνατό μου». Το απόσπασμα αυτό, που παραθέτει ο Ούριελ Αμπουλόφ (σ.13) στο βιβλίο The Morality and Mortality of Nations, το οποίο αποτυπώνει τις σιωνιστικές αντιφάσεις και τη «διαρκή αγωνία για το τέλος του Ισραήλ» και την «υπαρξιακή αμφιβολία», που διατρέχει όλο το πολιτικό φάσμα της χώρας (σ.139).
Ίσως η πιο χαρακτηριστική διατύπωση προέρχεται από τον βραβευμένο Ισραηλινό συγγραφέα Νταβίντ Γκρόσμαν: «Αυτό που με φοβίζει περισσότερο, είναι να χάσω την εμπιστοσύνη μου στην ύπαρξη του Ισραήλ» (σ.139). Τον Οκτώβριο του 2023, σε άρθρο του στους Financial Times, υποστήριξε ότι «το Ισραήλ μετά τον πόλεμο θα είναι πολύ πιο δεξιό, πιο στρατιωτικοποιημένο και πιο ρατσιστικό». Οι διεθνείς αντιδράσεις απέναντι στις πολιτικές του Ισραήλ, ενδέχεται να ενταθούν, όπως φάνηκε πρόσφατα και στο Ηνωμένο Βασίλειο με την νίκη των πρασίνων στο Gorton and Denton.
Ένας διχασμένος πλανήτης, χωρισμένος σε στρατόπεδα Παλαιστίνης και Ισραήλ, τοποθετεί και τις δύο πλευρές μπροστά στον «ηθικό καθρέφτη» της παγκόσμιας κοινής γνώμης. Οι Ισραηλινοί Εβραίοι είναι -ίσως- σήμερα το έθνος, που βρίσκεται πιο κοντά στον κίνδυνο αφανισμού, μέσω όπλων μαζικής καταστροφής. Ανεξάρτητα από την έκβαση του πολέμου με το Ιράν, όσοι αντιτίθενται στην ύπαρξη του Ισραήλ επιδιώκουν αυτό το σενάριο.
Η πρόκληση για εμάς, τους τρίτους, που παίρνουμε θέση είτε υπέρ των Ισραηλινών είτε υπέρ των Παλαιστινίων, είναι ότι κανείς δεν μπορεί να προβλέψει τη μακροπρόθεσμη έκβαση αυτού του πολέμου και των προληπτικών πληγμάτων και ωμοτήτων, που τον συνοδεύουν. Οι επικριτές του Ισραήλ θα κριθούν σε ένα ενδεχόμενο «σενάριο εξαφάνισης», ενώ οι υποστηρικτές του θα λογοδοτήσουν — και δικαίως — για τους θανάτους και τον εκτοπισμό εκατομμυρίων αμάχων. Οι «ηθικοί καθρέφτες» είναι αναπόφευκτοι και θα παραμείνουν καθοριστικοί και στο μέλλον.
Υπάρχει τρίτος δρόμος;
Οι κοινωνίες μπορούν να μετασχηματίσουν σύνθετα προβλήματα όπως αποδεικνύει η διεθνής εμπειρία. «Η συνέπεια μεταξύ των περιπτώσεων έχει σημασία αν εξακολουθούμε να νοιαζόμαστε για μια διεθνή τάξη βασισμένη σε κανόνες», σημειώνει η Λιβανέζα ακαδημαϊκός Marie Joelle-Zahar. Ακαδημαϊκοί στο ίδιο το Ισραήλ έχουν προτείνει εναλλακτικά σενάρια με βάση άλλες περιπτώσεις χωρών με παρόμοιες συνθήκες. Η περίπτωση των Αφρικάνερ, όπως αναλύεται από τον Αμπουλόφ, είναι ενδεικτική: ακόμη και ένα έθνος μπορεί να επιλέξει να ζήσει ως μειονότητα, εφόσον διασφαλίσει μηχανισμούς προστασίας στο πλαίσιο μιας διαπραγματευμένης λύσης. Πιο επίκαιρες σήμερα είναι οι προτάσεις του Ian Lustick για ένα κοινό δημοκρατικό ισραηλινοπαλαιστινιακό κράτος ή της Dahlia Scheindlin για μια ισραηλινοπαλαιστινιακή συνομοσπονδία. Η τελευταία θα μπορούσε να προσφέρει πολλαπλά επίπεδα προστασίας σε όλες τις κοινότητες, τα οποία ούτε η κλασική λύση των δύο κρατών έχει αποτύχει, υπό τις παρούσες συνθήκες.
Η Κύπρος θα μπορούσε δυνητικά να αποτελέσει πρότυπο για το Ισραήλ και την Παλαιστίνη, αλλά και κόμβο περαιτέρω έντασης. Ο κίνδυνος είναι, ένα παρατεταμένο εκρηκτικό περιφερειακό περιβάλλον, όπου οι υπαρξιακοί φόβοι του Ισραήλ θα αντικατοπτρίζονται στους αντίστοιχους φόβους και μονομερείς ενέργειες της Τουρκίας.
Η δική μας αρχιτεκτονική ασφάλειας
Στο κύριο άρθρο αναλύω, πώς η ισραηλινή πολιτική σκέψη διαπερνάτε από μια διαρκή «υπαρξιακή αγωνία» και πώς αυτή η αγωνία διαμορφώνει στρατηγικές επιλογές. Η Κύπρος, ως μέρος της ίδιας γεωπολιτικής εξίσωσης, δεν μπορεί να αγνοεί αυτές τις αναγνώσεις.
Ακριβώς γι’ αυτό, το ζήτημα των Βρετανικών Βάσεων δεν είναι απλώς κατάλοιπο αποικιοκρατίας. Είναι ζήτημα αρχιτεκτονικής ασφάλειας σε μια περιοχή, όπου τα κράτη λειτουργούν υπό φόβο εξαφάνισης και προληπτικής κλιμάκωσης.
Η αυτοκρατορική λογική σταθερών στρατιωτικών ερεισμάτων δεν ανταποκρίνεται πλέον στις σημερινές πραγματικότητες. Όμως ούτε η απλή κατάργηση συνιστά στρατηγική. Το πραγματικό δίλημμα είναι αν η Κύπρος θα παραμείνει παθητική πλατφόρμα περιφερειακών ανταγωνισμών ή αν θα διεκδικήσει ρόλο συνδιαμορφωτή μιας νέας, ηθικά συνεπούς και λειτουργικά αξιόπιστης αρχιτεκτονικής ασφάλειας. Αυτό μπορεί να γίνει μόνο μέσω της επίλυσης του κυπριακού, όχι μέσω της μυθοπλασίας των τριμερών σχηματισμών.
Η παράλληλη διαπραγμάτευση του πλαισίου των Βάσεων — με διαφάνεια, κοινή εποπτεία, σαφή επιχειρησιακά όρια και ευθυγράμμιση με τα συμφέροντα και των δύο κοινοτήτων — θα μπορούσε να μετατρέψει ένα αποικιακό κατάλοιπο σε μηχανισμό σταθεροποίησης. Μια σχετική πρόταση, «η ιδανική φόρμουλα», θα μπορούσε να προσαρμοστεί στις στρατηγικές και οικονομικές ανάγκες της ιδίας της Βρετανίας και των φορολογουμένων πολιτών της.
Αν, όπως υποστηρίζω, υπάρχει «τρίτος δρόμος» για Ισραηλινούς και Παλαιστινίους μέσα από θεσμικές καινοτομίες και πολυεπίπεδες εγγυήσεις, τότε σίγουρα υπάρχει και για την Κύπρο. Το ερώτημα δεν είναι αν θα έχουμε ασφάλεια, αλλά ποιας μορφής, με ποιους όρους και προς όφελος ποιων.
*Καθηγητή Διεθνούς Ανάλυσης Συγκρούσεων