Προβληματισμοί που πηγάζουν από την αθώωση Συλλούρη-Τζιοβάνη

Το γεγονός ότι δεν λήφθηκε υπόψη από το δικαστήριο το περιβόητο βίντεο του Al Jazeera στη δίκη των Συλλούρη και Τζιοβάνη καθιστά την κυπριακή νομοθεσία καταγέλαστη και μοναδική παγκοσμίως. Αντιλαμβανόμαστε τώρα ότι δεν επιτρέπεται ποτέ, σε καμιά περίπτωση, η παρουσίαση στα δικαστήρια οπτικοακουστικής μαρτυρίας που έχει ληφθεί παράνομα. Ας μου επιτραπεί να δώσω ένα υποθετικό παράδειγμα: κάποιος παραβιάζει την είσοδο ενός σπιτιού με πρόθεση να κλέψει αλλά ανακαλύπτει ότι ο ιδιοκτήτης είναι μέσα στο σπίτι. Για να φέρει σε πέρας το έργο του, ο διαρρήκτης δολοφονεί τον ιδιοκτήτη. Την όλη σκηνή όμως καταγράφει, τυχαία, ένας γείτονας του στο κινητό του από το απέναντι μπαλκόνι. Σύμφωνα με την κυπριακή νομοθεσία, η Αστυνομία δεν μπορεί να παρουσιάσει στο δικαστήριο το βίντεο που λήφθηκε από τον γείτονα του θύματος για να ενοχοποιήσει τον (γνωστό) δράστη του εγκλήματος διότι λήφθηκε παράνομα! Ελλείψει άλλων αποδεικτικών στοιχείων, ο εγκληματίας αθωώνεται πανηγυρικά!
Σε αντίθεση με ό,τι ισχύει στην Κύπρο, η κυρίαρχη προσέγγιση στα δικαστήρια, π.χ., του Ηνωμένου Βασιλείου (και των πλείστων χωρών), είναι ότι αν το αποδεικτικό στοιχείο είναι σχετικό με τη δίκη είναι γενικά παραδεκτό, ακόμη και αν αποκτήθηκε παράνομα. Για παράδειγμα, ένας φορολογικός ελεγκτής στο Ηνωμένο Βασίλειο μπορεί να προσποιηθεί ότι είναι πελάτης, δυνητικός επιχειρηματικός εταίρος, προκειμένου να συγκεντρώσει αποδεικτικά στοιχεία για φοροδιαφυγή ή ξέπλυμα βρόμικου χρήματος ή άλλες εγκληματικές δραστηριότητες. Η κατάθεσή του στο δικαστήριο για τα πιο πάνω ευρήματα είναι αποδεκτή από τα αγγλικά δικαστήρια. Ωστόσο, η παραδοχή τέτοιων αποδεικτικών στοιχείων υπόκειται στη διακριτική ευχέρεια του δικαστή, ο οποίος πρέπει να σταθμίσει την ανάγκη για αποκάλυψη της αλήθειας με την ακατάλληλη μέθοδο με την οποία αποκτήθηκαν τα αποδεικτικά στοιχεία. Με άλλα λόγια, το δικαστήριο έχει την ευχέρεια να αποκλείσει τέτοια αποδεικτικά στοιχεία αν η αποδοχή τους θα καθιστούσε τη διαδικασία άδικη. H ουσία όμως είναι ότι ένα δικαστήριο θεωρεί ότι η υπέρτατη προτεραιότητα είναι να διασφαλιστεί η αλήθεια στη δίκη, και ο ρόλος του δικαστηρίου είναι να διασφαλίσει τη δικαιοσύνη, όχι να ελέγχει πώς αποκτάται το αποδεικτικό υλικό.
Μια άλλη πτυχή της δίκης είναι εξίσου τραγική. Η αντίληψη των Κυπρίων πολιτών είναι ότι δεν υπάρχει υπερταξική Δικαιοσύνη (ταξικά ουδέτερη Δικαιοσύνη). Ο μέσος Κύπριος αισθάνεται ότι απέχουμε πολύ από την ιδεατή κατάσταση όπου η Νομική Υπηρεσία, οι δικαστές, οι νόμοι και η εφαρμογή τους λειτουργούν ανεξάρτητα από την κοινωνική, οικονομική ή πολιτική θέση των πολιτών. Η αίσθηση ότι δεν αποδόθηκε δικαιοσύνη για τα οικονομικά εγκλήματα είναι κατανοητή διότι υπήρξε σωρεία σκανδάλων που κλόνισαν την εμπιστοσύνη του κοινού στο κράτος δικαίου. O κόσμος δεν ξεχνά το σκάνδαλο με τα «χρυσά» διαβατήρια που μερικοί κέρδισαν πολλά εκατομμύρια με τις μίζες που εισέπρατταν. Δεν ξεχνά τα σκάνδαλα του μαύρου βαν, του Βασιλικού, του Συνεργατισμού, του κουρέματος του 2013, του χρηματιστηρίου, των ταξιδιών του τέως ΠτΔ με αεροπλάνο βαθύπλουτου Άραβα που του χορηγήθηκαν κυπριακά διαβατήρια, των πληρωμών εκατομμυρίων ευρώ για ανακριτικές και ποινικές έρευνες και πορίσματα χωρίς αποτέλεσμα… η λίστα σκανδάλων είναι όντως ατελείωτη. Αν και υπήρξαν έρευνες, δικαστικές διαδικασίες και ορισμένες καταδίκες, οι πιο σοβαρές υποθέσεις συχνά κατέληγαν σε αθωώσεις, αποσύρσεις κατηγοριών ή ποινές που θεωρήθηκαν δυσανάλογα μικρές ή στέλνονταν στις ελληνικές καλένδες. Για αυτό δεν προκάλεσε κανένα σοκ που αθωώθηκαν οι δύο πρωταγωνιστές του βίντεο του Αλ Τζαζίρα. Εν περιλήψει, η κοινή γνώμη θεωρεί ότι η αθώωση των δύο πρώην πολιτικών είναι συνέχεια της παράδοσης της ατιμωρησίας.
Για να βελτιωθεί η απονομή δικαιοσύνης δεν χρήζει μεταρρύθμισης μόνο η Νομική Υπηρεσία, όπως π.χ. ο διαχωρισμός των εξουσιών του Γενικού Εισαγγελέα, αλλά και η Δικαστική Εξουσία. Δεν έχουμε μελετήσει ποτέ το σύστημα των ενόρκων, όπως ισχύει στις αγγλοσαξονικές χώρες. Αυτό το σύστημα είναι ένας νομικός μηχανισμός, όπου ένα τυχαία επιλεγμένο Σώμα απλών πολιτών (συνήθως 12) ορκίζεται να ακούσει τα στοιχεία μιας δίκης, να καθορίσει τα πραγματικά περιστατικά και να εκδώσει μια ετυμηγορία, «ένοχος» ή «αθώος». Το σύστημα αυτό αποτελεί έναν έλεγχο της Δικαστικής Εξουσίας, διασφαλίζοντας ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται από ομοίους και όχι από έναν μόνο ή τρεις δικαστές. Ίσως το σύστημα της Γαλλίας να ταιριάζει πιο πολύ για την Κύπρο διότι πρόκειται για ένα μεικτό, ανακριτικό σύστημα, στο οποίο 6 ή 9 ένορκοι κάθονται μαζί με 3 επαγγελματίες δικαστές για να αποφασίσουν τόσο για την ενοχή όσο και για την ποινή. Οι ένορκοι χρησιμοποιούνται μόνο για σοβαρά εγκλήματα που επισύρουν ποινές τουλάχιστον 10-15 ετών φυλάκισης. Το μεγάλο προτέρημα του συστήματος των ενόρκων είναι ότι το δικαστικό Σώμα επιτρέπει στον λαό να συμμετέχει άμεσα στην άσκηση της δικαιοσύνης, μετατρέποντας μια τεχνική πράξη σε πολιτική πράξη. Αυτό ενισχύει την εμπιστοσύνη του κοινού στο δικαστικό σύστημα αποφεύγοντας το να λαμβάνονται οι αποφάσεις μόνο από ειδικούς ή δικαστές που θεωρούνται αποκομμένοι από την πραγματικότητα. Αναντίλεκτα, η συμμετοχή των πολιτών στην εκδίκαση των πιο σοβαρών εγκλημάτων επιτρέπει μια καλύτερη κατανόηση της δικαιοσύνης και δεν θα τραυματίζεται το κοινό περί δικαίου αίσθημα.
Εν ολίγοις, δεν θέλουμε μόνο τους δικαστές να λαμβάνουν κάθε σημαντική απόφαση. Δεν είναι εκπρόσωποι του λαού της Κύπρου. Θα αντιταχθεί, ίσως, ότι επειδή η Κύπρος είναι μια μικρή χώρα είναι δύσκολο να βρεθούν 9 ή 12 πλήρως άγνωστοι με τον κατηγορούμενο ή στενούς συγγενείς του. Αυτό το μειονέκτημα μπορεί να εξουδετερωθεί με τη γνωστή διαδικασία «voir dire» (λέμε την αλήθεια) όπου ο δικαστής και οι δικηγόροι και των δύο πλευρών θέτουν ερωτήσεις στους πιθανούς ενόρκους για να καθορίσουν εάν είναι ικανοί και ουδέτεροι. Είναι αξιοσημείωτο ότι στη Μάλτα, που είναι μια χώρα πολύ πιο μικρή από την Κύπρο, υπάρχει το σύστημα των ενόρκων για ποινικές υποθέσεις.
Οικονομολόγος, κοινωνικός επιστήμονας