Περί καταφυγίων ο λόγος…

Της Κυριακής Σιαντάνη*
Σε μια εποχή αυξημένης γεωπολιτικής αστάθειας και νέων μορφών απειλών, η προστασία των πολιτών φαίνεται να παραμένει εγκλωβισμένη σε λογικές και κανονισμούς περασμένων δεκαετιών. Παρά τις σημαντικές επενδύσεις που γίνονται σε νέες αναπτύξεις, εμπορικά κέντρα, πολυκατοικίες, δημόσια κτίρια και μεγάλες υποδομές, εξακολουθούμε να στερούμαστε σύγχρονου και ολοκληρωμένου πλαισίου για την ενσωμάτωση καταφυγίων στον αστικό σχεδιασμό. Το υφιστάμενο σύστημα καταφυγίων βασίζεται κυρίως σε υφιστάμενους υπόγειους χώρους που χαρακτηρίστηκαν εκ των υστέρων ως καταφύγια. Πρόκειται για μια πρακτική που ξεκίνησε μετά το 1974, όταν το κράτος άρχισε να οργανώνει την Πολιτική Άμυνα και ξεκίνησε τότε η καταγραφή και δημιουργία καταφυγίων με σκοπό την προστασία των πολιτών σε περίπτωση αεροπορικών επιθέσεων ή πολεμικών επιχειρήσεων.
Τις επόμενες δεκαετίες, αντί να κατασκευαστούν νέα ειδικά καταφύγια, χρησιμοποιήθηκαν ως τέτοια υπόγεια πολυκατοικιών, αποθήκες, υπόγεια πάρκινγκ και χώροι δημόσιων κτιρίων, δηλαδή υφιστάμενες υποδομές που προσαρμόστηκαν εκ των υστέρων.
Σήμερα, ενώ ανεγείρονται συνεχώς νέα μεγάλα κτίρια και αναπτύξεις σε όλες τις πόλεις, η πρόβλεψη για καταφύγια παραμένει αποσπασματική ή/και ανύπαρκτη. Διερωτώμαι όμως, γιατί τα νέα μεγάλα κτίρια δεν σχεδιάζονται έτσι ώστε να μπορούν να λειτουργήσουν και ως χώροι προστασίας σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης. Πρόσφατα ανεγέρθηκαν αρκετά δημόσια κτίρια. Διαθέτουν πρόνοιες για καταφύγια; Δηλώθηκαν και μπορούν πράγματι να χρησιμοποιηθούν ως τέτοια;
Σε χώρες όπως η Φινλανδία και η Ελβετία η πρόβλεψη καταφυγίων αποτελεί υποχρεωτικό μέρος της πολεοδομικής ανάπτυξης και βασικό στοιχείο του αστικού σχεδιασμού. Υπόγειοι χώροι στάθμευσης, αποθήκες ή ειδικά διαμορφωμένοι χώροι ενσωματώνονται στο σχεδιασμό νέων κτιρίων με προδιαγραφές που επιτρέπουν τη χρήση τους ως καταφύγια όταν χρειαστεί. Με τον τρόπο αυτό, η πολιτική προστασία ενσωματώνεται στον ίδιο τον αστικό ιστό, χωρίς να απαιτούνται εκ των υστέρων πρόχειρες λύσεις που δύσκολα μπορούν να ανταποκριθούν στον σκοπό τους. Αντί λοιπόν να κινηθούμε προς τη δημιουργία ενός σύγχρονου δικτύου καταφυγίων, με μια στοχευμένη μεταρρύθμιση της νομοθεσίας που θα υποχρεώνει την πρόβλεψη υπόγειων χώρων με προδιαγραφές καταφυγίου σε νέες μεγάλες αναπτύξεις, με φορολογικά κίνητρα ή επιχορηγήσεις προς τους ιδιώτες ανάπτυξης γης για την κάλυψη του πρόσθετου κόστους και με έναν μακροπρόθεσμο εθνικό σχεδιασμό πολιτικής προστασίας συνδεδεμένο με τον πολεοδομικό σχεδιασμό, επιλέγουμε να αφήνουμε το ζήτημα άλυτο.
Σύμφωνα με την ίδια την Πολιτική Άμυνα, η κατάσταση πολλών υφιστάμενων καταφυγίων προκαλεί ανησυχία. Στην επαρχία μας υπάρχουν 70 καταφύγια. Ωστόσο, σύμφωνα με πληροφορίες, δεν βρίσκονται όλα σε λειτουργήσιμη κατάσταση. Πολλά από αυτά είναι στην πραγματικότητα υπόγειοι χώροι ή αποθήκες που χρησιμοποιούνται για άλλους σκοπούς και συχνά είναι γεμάτοι με αντικείμενα. Στο Λιοπέτρι, για παράδειγμα, η εφαρμογή SafeCY εμφανίζει ως πλησιέστερα καταφύγια χώρους σε γειτονικές περιοχές, ενώ τα δύο καταφύγια για τα οποία έχουμε ενημερωθεί από τον δήμο ότι μπορούν να χρησιμοποιηθούν όχι μόνο δεν βρίσκονται σε λειτουργήσιμη κατάσταση, αλλά σε κάθε περίπτωση δεν επαρκούν για να καλύψουν τον πληθυσμό της κοινότητας. Το αποτέλεσμα είναι ότι σε περίπτωση που χτυπήσουν οι σειρήνες, πολλοί πολίτες ενδέχεται να κατευθυνθούν προς τα δηλωμένα καταφύγια μόνο για να διαπιστώσουν ότι δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν άμεσα ή να φιλοξενήσουν με ασφάλεια τον πληθυσμό.
Το πρόβλημα επιτείνεται από το γεγονός ότι η ευθύνη συντήρησης των καταφυγίων ανήκει αποκλειστικά στους ιδιοκτήτες των χώρων. Στην πράξη όμως, σε πολλές περιπτώσεις οι ιδιοκτήτες δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα να διατηρούν τους χώρους αυτούς με τις απαραίτητες προδιαγραφές, ενώ συχνά δεν επιθυμούν και την πραγματική χρήση των χώρων τους ως καταφυγίων, παρά το χαρακτηρισμό τους ως τέτοιων, διότι αν πράγματι επιθυμούσαν τη χρήση των χώρων ως καταφύγια, δεν θα χρησιμοποιούνταν ως αποθηκευτικοί χώροι και θα ήταν άμεσα λειτουργικοί. Ακόμη όμως και όταν υπάρχει καλή θέληση από την πλευρά των ιδιοκτητών, η συντήρηση και ο τακτικός έλεγχος των καταφυγίων θα έπρεπε να αποτελεί θεσμική ευθύνη του κράτους. Με προγραμματισμένες επιθεωρήσεις και σαφή πρότυπα λειτουργικότητας, θα μπορούσε να διασφαλίζεται ότι τα καταφύγια είναι πραγματικά διαθέσιμα και έτοιμα προς χρήση όταν χρειαστεί. Σε μια πραγματική κρίση, η ευθύνη για την ασφάλεια των πολιτών δεν θα βαραίνει τους ιδιοκτήτες αποθηκών ή υπόγειων χώρων, αλλά το ίδιο το κράτος, το οποίο οφείλει να διασφαλίζει ότι οι υποδομές πολιτικής προστασίας είναι επαρκείς, λειτουργικές και άμεσα διαθέσιμες.
Αφού καλούμαστε και ανταποκρινόμαστε σε αυξημένες φορολογικές υποχρεώσεις, είναι εύλογο να αναμένουμε ότι η άμυνα της χώρας και η προστασία της ανθρώπινης ζωής αποτελούν προτεραιότητα του κράτους. Παρ’ όλα αυτά, η εικόνα που διαμορφώνεται σήμερα δημιουργεί την αίσθηση ότι, παρά τις επανειλημμένες συζητήσεις για ασφάλεια και ετοιμότητα, το σύστημα πολιτικής προστασίας παραμένει σε μεγάλο βαθμό υποβαθμισμένο και στηριγμένο σε παρωχημένες δομές. Η πρόνοια για σύγχρονα καταφύγια και αποτελεσματική πολιτική προστασία δεν αποτελεί πλέον πολυτέλεια, αλλά στοιχειώδη υποχρέωση του κράτους απέναντι στους πολίτες του, αφού δεν θέλουμε να φανεί για ακόμη μια φορά, ότι είμαστε επί ξύλου κρεμάμενοι.
Το ζήτημα των καταφυγίων όμως δεν είναι το μοναδικό που προκαλεί ανησυχία. Εξίσου σοβαρά ερωτήματα προκύπτουν και για τη στελέχωση και την επιχειρησιακή ετοιμότητα της Πολιτικής Άμυνας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η επαρχία μας. Σύμφωνα με πληροφορίες, η Πολιτική Άμυνα λειτουργεί με εξαιρετικά περιορισμένους ανθρώπινους πόρους. Η επαρχία φαίνεται να καλύπτεται από έναν υπεύθυνο, ο οποίος έχει ταυτόχρονα την ευθύνη και της επαρχίας Λάρνακας, ενώ το προσωπικό περιορίζεται σε τρεις ωρομίσθιους υπαλλήλους και μία καθαρίστρια.
Στην πράξη, μεγάλο μέρος της λειτουργίας της Πολιτικής Άμυνας στην επαρχία -και πιθανότατα παγκύπρια- φαίνεται να στηρίζεται κυρίως σε εθελοντές. Όσο αξιέπαινη κι αν είναι η συμβολή τους, η ασφάλεια των πολιτών δεν μπορεί να εξαρτάται σχεδόν αποκλειστικά από τον εθελοντισμό. Την ίδια στιγμή, υπάρχουν αναφορές για ελλείψεις σε βασικό εξοπλισμό, γεγονός που δημιουργεί εύλογες ανησυχίες για την πραγματική επιχειρησιακή δυνατότητα αντιμετώπισης μιας κρίσης. Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι το Κέντρο Ελέγχου Επιχειρήσεων δεν λειτουργεί σε 24ωρη βάση, παρότι η συνεχής λειτουργία ενός τέτοιου κέντρου αποτελεί βασική προϋπόθεση για τον έγκαιρο συντονισμό και την αποτελεσματική αντιμετώπιση οποιασδήποτε έκτακτης κατάστασης.
Αυτά για την ώρα, ευχόμενη ότι όλα θα πάνε καλά και ότι δεν θα χρειαστεί ποτέ να διαπιστώσουμε στην πράξη ότι τα καταφύγιά μας είναι απλώς αποθήκες.
*Επαρχιακή Γραμματέας ΠΟΓΟ Αμμοχώστου