Οριζόντια ψηφοφορία, ίσως η πιο αναγκαία αλλαγή

Η συζήτηση για την οριζόντια ψηφοφορία στην Κύπρο δεν είναι καινούργια. Επανέρχεται όμως με ιδιαίτερη ένταση τα τελευταία χρόνια, κυρίως μέσα από τις επίμονες προσπάθειες του Κινήματος Οικολόγων-Συνεργασία Πολιτών, το οποίο θέτει το ζήτημα όχι απλώς ως τεχνική μεταρρύθμιση, αλλά ως βαθιά δημοκρατική τομή. Και πράγματι, σε μια χώρα όπου η πολιτική απαξίωση έχει γίνει σχεδόν καθεστώς, η αλλαγή του τρόπου με τον οποίο οι πολίτες επιλέγουν τους εκπροσώπους τους δεν είναι λεπτομέρεια - είναι ουσία.
Η οριζόντια ψηφοφορία δίνει στον ψηφοφόρο τη δυνατότητα να επιλέγει υποψηφίους από διαφορετικά κόμματα, αντί να περιορίζεται σε ένα ενιαίο κομματικό ψηφοδέλτιο. Με άλλα λόγια, μεταφέρει την εξουσία επιλογής από τους κομματικούς μηχανισμούς στον ίδιο τον πολίτη. Στο σημερινό σύστημα, η ψήφος λειτουργεί συχνά ως πακέτο, ο ψηφοφόρος καλείται να αποδεχθεί ή να απορρίψει συνολικά μια κομματική λίστα, ακόμη κι αν διαφωνεί με συγκεκριμένα πρόσωπα ή επιλογές. Αυτό ενισχύει τη λογική της κομματικής πειθαρχίας και αναπαράγει τις ίδιες πολιτικές ελίτ.
Αντίθετα, η οριζόντια ψηφοφορία ενθαρρύνει την αξιολόγηση των υποψηφίων με βάση την προσωπική τους διαδρομή, τις θέσεις και τη δράση τους. Εισάγει ένα στοιχείο λογοδοσίας που σήμερα απουσιάζει. Οι υποψήφιοι δεν θα μπορούν να κρύβονται πίσω από το κομματικό σήμα, θα πρέπει να πείθουν οι ίδιοι. Και αυτό, σε μια κοινωνία που κουβαλά βαριά τραύματα διαφθοράς, πελατειακών σχέσεων και θεσμικής αδιαφάνειας, δεν είναι απλώς επιθυμητό, είναι αναγκαίο.
Το επιχείρημα ότι η οριζόντια ψηφοφορία θα αποδυναμώσει τα κόμματα είναι, στην πραγματικότητα, επιχείρημα υπέρ της. Τα κόμματα στην Κύπρο δεν πάσχουν από αδυναμία, πάσχουν από υπερσυγκέντρωση εξουσίας και έλλειψη εσωτερικής δημοκρατίας. Η δυνατότητα του πολίτη να σπάσει τη γραμμή και να επιλέξει πρόσωπα από διαφορετικούς πολιτικούς χώρους λειτουργεί ως αντίβαρο σε αυτή τη συγκέντρωση. Δεν καταργεί τα κόμματα, αλλά τα αναγκάζει να γίνουν πιο ανοικτά, πιο διαφανή και πιο ποιοτικά.
Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι η Κύπρος είναι μια μικρή χώρα, με έντονα προσωποπαγή χαρακτηριστικά στην πολιτική της ζωή. Οι πολίτες γνωρίζουν ή μπορούν να γνωρίζουν τους υποψηφίους πέρα από το κομματικό τους περίβλημα. Σε τέτοιο περιβάλλον, η οριζόντια ψηφοφορία δεν δημιουργεί σύγχυση, όπως συχνά υποστηρίζεται, αλλά αξιοποιεί αυτήν ακριβώς την εγγύτητα. Επιτρέπει μια πιο άμεση και ουσιαστική σχέση μεταξύ ψηφοφόρου και εκλεγμένου.
Δεν είναι τυχαίο ότι η οριζόντια ψηφοφορία προσεγγίζει, περισσότερο από κάθε άλλο σύγχρονο εκλογικό μηχανισμό, το πνεύμα της δημοκρατίας της αρχαίας Αθήνας. Εκεί, η συμμετοχή των πολιτών δεν περιοριζόταν σε κομματικές επιλογές, έννοια άλλωστε άγνωστη για την εποχή, αλλά στη δυνατότητα άμεσης εμπλοκής και επιλογής προσώπων, είτε μέσω κλήρωσης είτε μέσω άμεσης ψήφου. Η έμφαση δινόταν στον πολίτη ως φορέα κρίσης και ευθύνης, όχι ως παθητικό αποδέκτη προκαθορισμένων επιλογών. Η οριζόντια ψηφοφορία, παρότι ενταγμένη σε ένα σύγχρονο αντιπροσωπευτικό σύστημα, επαναφέρει ακριβώς αυτή τη λογική, δηλαδή περιορίζει τη διαμεσολάβηση των μηχανισμών και ενισχύει την ατομική κρίση. Σε αυτό το επίπεδο, δεν πρόκειται για μια απλή τεχνική αλλαγή, αλλά για μια επιστροφή σε μια πιο αυθεντική αντίληψη της δημοκρατίας.
Ταυτόχρονα, η πολιτική κατάσταση της χώρας, με χαμηλά ποσοστά εμπιστοσύνης στους θεσμούς, αυξανόμενη αποχή και διάχυτη απογοήτευση, απαιτεί ριζικές παρεμβάσεις. Δεν αρκούν οι ρητορικές περί ανανέωσης χρειάζονται μηχανισμοί που να δίνουν πραγματικό νόημα στη συμμετοχή. Η οριζόντια ψηφοφορία μπορεί να λειτουργήσει ως ένα τέτοιο εργαλείο, επαναφέροντας την αίσθηση ότι η ψήφος έχει βάρος και ότι ο πολίτης δεν είναι απλώς αριθμός σε μια κομματική εξίσωση.
Οι Οικολόγοι επιμένουν σε αυτή τη μεταρρύθμιση όχι τυχαία. Πρόκειται για ένα κόμμα που παραδοσιακά κινείται εκτός των μεγάλων κομματικών μπλοκ και, συνεπώς, έχει κάθε λόγο να προωθεί ένα πιο ανοιχτό και πολυφωνικό εκλογικό σύστημα. Όμως το ζήτημα υπερβαίνει τα κομματικά συμφέροντα. Αγγίζει την ίδια τη λειτουργία της δημοκρατίας.
Σε τελική ανάλυση, η οριζόντια ψηφοφορία δεν είναι πανάκεια. Δεν θα εξαφανίσει τη διαφθορά ούτε θα μεταμορφώσει μαγικά το πολιτικό σύστημα. Μπορεί όμως να αποτελέσει ένα ουσιαστικό βήμα προς μια πιο ώριμη δημοκρατία, όπου η ευθύνη και η επιλογή επιστρέφουν εκεί όπου ανήκουν, στον πολίτη! Και αυτό, για μια μικρή χώρα που αναζητά ακόμα την πολιτική της αυτοπεποίθηση, είναι ίσως η πιο αναγκαία αλλαγή.
*Μέλος Κινήματος Οικολόγων