«Οι ισχυροί κάνουν ό,τι μπορούν και οι αδύναμοι υποφέρουν ό,τι πρέπει» – Η ιστορική αναφορά Κάρνεϊ στον Θουκυδίδη

Όταν ο Καναδός πρωθυπουργός Μαρκ Κάρνεϊ ανέβηκε στο βήμα του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ στο Νταβός, προ ολίγων ημερών, δεν ξεκίνησε με αριθμούς, προβλέψεις ή τεχνοκρατικές διαπιστώσεις. Ξεκίνησε με τον Θουκυδίδη. Και αυτό δεν ήταν ρητορικό τέχνασμα, αλλά προειδοποίηση.
Ο πρώην κεντρικός τραπεζίτης της χώρας του, χάρισε απερίφραστα στην εκτενή του ομιλία-«καταπέλτη» στο Νταβός την πιο εμπεριστατωμένη κριτική στον δυστοπικό κόσμο που οραματίζεται ο Ντόναλντ Τραμπ. Ανέτρεξε στις ιστορικές πηγές του Θουκυδίδη και στους στοχασμούς του Βάτσλαβ Χάβελ, για να προειδοποιήσει τη διεθνή κοινότητα ότι ο κόσμος βρίσκεται «σε μια περίοδο ρήξης, όχι μετάβασης».
Δείτε την αναφορά του Μαρκ Κάρνεϊ στον Θουκυδίδη
Κατέδειξε ότι ένα σύστημα που βασίζεται σε κανόνες διαβρώνεται, όταν οι συμμαχίες δεν βασίζονται στην ταυτότητα, αλλά στο συμφέρον. Θεμελίωσε αυτή την επισήμανσή του, δε, μεταφέροντας την κατά Θουκυδίδη τοποθέτηση των Αθηναίων «οι ισχυροί πράττουν ό,τι μπορούν και οι αδύναμοι υφίστανται ό,τι πρέπει», όταν εκείνοι επιτέθηκαν κατά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο στη Μήλο, για να την εντάξουν στην αθηναϊκή συμμαχία. Όπως, λίγο πολύ, οι Αμερικανοί επιχειρούν για τη σημερινή Γροιλανδία.
Αυτό ακριβώς το σημείο φαίνεται πως «ενέπνευσε» και το CNN, προκειμένου, σε σημερινή του ανάλυση, να παραλληλίσει τη στάση της αρχαίας Αθήνας απέναντι στη Μήλο, όπως την κατέγραψε ο Θουκυδίδης, με τη σημερινή συζήτηση για τη στρατηγική αξία της Γροιλανδίας και τον ρόλο των Ηνωμένων Πολιτειών στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ.
Το 416 π.Χ., η Αθήνα βρισκόταν σε παρατεταμένη σύγκρουση με τη Σπάρτη. Παρότι διέθετε ισχυρό στρατό και ναυτικό, το πραγματικό της πλεονέκτημα δεν ήταν η στρατιωτική ισχύς, αλλά το δίκτυο συμμαχιών που είχε οικοδομήσει με δεκάδες μικρότερες πόλεις-κράτη, τη Συμμαχία της Δήλου. Η συμμαχία αυτή λειτουργούσε ήδη για περίπου 70 χρόνια, μια διάρκεια που θυμίζει εντυπωσιακά το ΝΑΤΟ, τη μακροβιότερη και πιο επιτυχημένη αμυντική συμμαχία της σύγχρονης εποχής.
Την ίδια χρονιά, η Αθήνα έκρινε ότι το νησί της Μήλου αποτελούσε κρίσιμο στρατηγικό σημείο. Η Μήλος δεν είχε στρατό και για χρόνια διατηρούσε ουδέτερη στάση. Ωστόσο, η γεωγραφική της θέση βρισκόταν στο σταυροδρόμι σημαντικών θαλάσσιων διαδρομών που ενίσχυαν την προβολή της αθηναϊκής ισχύος στη Μεσόγειο. Για την Αθήνα, η ουδετερότητα έπαψε να θεωρείται αποδεκτή. Όταν αθηναϊκή αντιπροσωπεία απαίτησε από τους Μήλιους να υποταχθούν, εκείνοι απάντησαν επικαλούμενοι τη λογική, το δίκαιο και τις ίδιες τις αξίες της Αθήνας. Η απάντηση των Αθηναίων έμεινε στην Ιστορία: «Οι ισχυροί κάνουν ό,τι μπορούν και οι αδύναμοι υποφέρουν ό,τι πρέπει».
Η Μήλος καταλήφθηκε, όμως το τίμημα αποδείχθηκε βαρύ. Η χρήση βίας υπονόμευσε τις συμμαχίες της Αθήνας, οι οποίες άρχισαν να διαλύονται. Μέσα σε λιγότερο από μία δεκαετία, η αθηναϊκή αυτοκρατορία κατέρρευσε. Το επεισόδιο, γνωστό ως «Διάλογος των Μηλίων με τους Αθηναίους», καταγράφεται από τον Θουκυδίδη και εξακολουθεί να διδάσκεται ως παράδειγμα του πώς η ισχύς, όταν στρέφεται ενάντια στους συμμάχους, μπορεί να αποδειχθεί αυτοκαταστροφική.
Ο «Διάλογος των Μηλίων με τους Αθηναίους» στην εποχή Τραμπ
Η ιστορική αυτή παραβολή επανήλθε στο προσκήνιο τις τελευταίες ημέρες, μετά τις τοποθετήσεις του Λευκού Οίκου για τη Γροιλανδία. Σε συνέντευξή του στο CNN, ο ανώτερος σύμβουλος του προέδρου Ντόναλντ Τραμπ, Στίβεν Μίλερ, περιέγραψε με ωμό τρόπο τη λογική της αμερικανικής κυβέρνησης. Υποστήριξε ότι «ο πραγματικός κόσμος κυβερνάται από τη δύναμη και την ισχύ», αφήνοντας σε δεύτερη μοίρα τις διεθνείς ισορροπίες και τις συμμαχίες. Η δήλωση αυτή προκάλεσε αντιδράσεις, όχι τόσο για το περιεχόμενό της, όσο για το μήνυμα που εξέπεμπε προς τους συμμάχους των ΗΠΑ.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν σήμερα το ισχυρότερο κράτος στον κόσμο, τόσο στρατιωτικά όσο και οικονομικά. Όμως αυτό ίσχυε και για την Αθήνα στην αρχαιότητα. Και όπως τότε η Σπάρτη δεν απείχε πολύ από την αθηναϊκή ισχύ, έτσι και σήμερα η Κίνα πλησιάζει σταθερά τις ΗΠΑ σε κρίσιμους τομείς.
Η Γροιλανδία, λοιπόν, ως σύγχρονη Μήλος, αποτελεί στρατηγικό πλεονέκτημα για τις ΗΠΑ, όπως το νησί για την αρχαία Αθήνα. Όπως και στην περίπτωση της Αθήνας, όμως η ισχύς δεν προέρχεται από ένα απομονωμένο νησί, αλλά από το δίκτυο των συμμαχιών.
Η Ιστορία δείχνει ότι η ωμή δύναμη μπορεί να αποφέρει πρόσκαιρα κέρδη, αλλά η μακροχρόνια ισχύς χτίζεται με συναίνεση και εμπιστοσύνη. Όπως θα έλεγε και ο Θουκυδίδης, μια μεγάλη δύναμη μπορεί να καταλάβει εδάφη. Μόνο όμως εκείνη που διατηρεί τους συμμάχους της αντέχει στον χρόνο.
Τι είπε ο Κάρνεϊ με τις αναφορές σε Θουκυδίδη
Από την πλευρά του, κατά τη viral ομιλία του στο Νταβός, ο πρωθυπουργός του Καναδά στάθηκε στη διαχρονική παρατήρηση του αρχαίου Έλληνα ιστορικού, ότι «οι ισχυροί κάνουν ό,τι μπορούν και οι αδύναμοι υποφέρουν ό,τι πρέπει», για να περιγράψει έναν κόσμο που, όπως είπε, δεν βρίσκεται σε μετάβαση, αλλά σε ρήξη. Μια ρήξη με την παλιά διεθνή τάξη, τις βεβαιότητες της παγκοσμιοποίησης και την ιδέα ότι οι κανόνες, από μόνοι τους, μπορούν να συγκρατήσουν την ισχύ.
Στο παγωμένο Νταβός, ο 60χρονος Κάρνεϊ μίλησε για «κοσμοϊστορικά γεγονότα» και για μια εποχή όπου ο ανταγωνισμός των μεγάλων δυνάμεων επιστρέφει ως κυρίαρχη πραγματικότητα. Ο Θουκυδίδης, υποστήριξε, δεν ανήκει στο παρελθόν -αντίθετα, είναι ο καθρέφτης του παρόντος. Αναφερόμενος ευθέως στον Πελοποννησιακό Πόλεμο, ο Κάρνεϊ περιέγραψε μια διεθνή σκηνή, όπου η τάξη «βασισμένη σε κανόνες» φθίνει και αντικαθίσταται από ωμή άσκηση ισχύος. Στο περιβάλλον αυτό, είπε, η συμμόρφωση παρουσιάζεται συχνά ως ρεαλισμός και η υποταγή ως στρατηγική επιβίωσης.
«Μας λένε να προσαρμοστούμε, να αποφύγουμε τη σύγκρουση, να ελπίζουμε ότι η υποχώρηση θα μας προστατεύσει» σημείωσε. Και απάντησε ο ίδιος με σαφήνεια: «Δεν θα το κάνει».
Για τον Καναδό πρωθυπουργό, η επιστροφή στη θουκυδίδεια λογική δεν είναι θεωρητική συζήτηση, αλλά καθημερινή εμπειρία: δασμοί που χρησιμοποιούνται ως πολιτικό όπλο, χρηματοπιστωτικά συστήματα ως μέσα πίεσης, αλυσίδες εφοδιασμού ως μοχλοί εξαναγκασμού. Σε έναν τέτοιο κόσμο, η ιδέα της αμοιβαίας ωφέλειας καταρρέει.
Δείτε ολόκληρη την ομιλία του Κάρνεϊ
Από τον Θουκυδίδη στον Χάβελ: «Ζωή μέσα στο ψέμα»
Από τον αρχαίο ιστορικό, ο Κάρνεϊ πέρασε στον Βάτσλαβ Χάβελ, για να εξηγήσει πώς τα συστήματα ισχύος αναπαράγονται όχι μόνο μέσω της βίας, αλλά και μέσω της σιωπηρής αποδοχής. Επικαλέστηκε το γνωστό παράδειγμα του μανάβη που εκθέτει ένα σύνθημα που δεν πιστεύει, απλώς για να αποφύγει τα προβλήματα.
Όπως είπε, για δεκαετίες πολλές χώρες -ανάμεσά τους και ο Καναδάς- «έβαζαν την πινακίδα στο παράθυρο»: επαινούσαν μια τάξη βασισμένη σε κανόνες, ενώ γνώριζαν ότι οι κανόνες εφαρμόζονταν επιλεκτικά. Το σύστημα λειτουργούσε όχι επειδή ήταν δίκαιο, αλλά επειδή όλοι συμπεριφέρονταν σαν να ήταν. Η θουκυδίδεια πραγματικότητα, όμως, επανέρχεται ακριβώς τη στιγμή που αυτή η προσποίηση καταρρέει.
Η τάξη που «δεν λειτουργεί πλέον»
Ο Κάρνεϊ αναγνώρισε ότι η παλιά διεθνής τάξη παρείχε πραγματικά οφέλη: σταθερότητα, ανοιχτές αγορές, ασφάλεια, προβλεψιμότητα. Παραδέχθηκε όμως ότι η αφήγηση ήταν ελλιπής. Οι ισχυροί εξαιρούνταν, το διεθνές δίκαιο εφαρμοζόταν άνισα και οι θεσμοί λειτουργούσαν όσο τους το επέτρεπε η ισχύς.
«Αυτή η συμφωνία δεν λειτουργεί πλέον» είπε, επιστρέφοντας ουσιαστικά στον Θουκυδίδη: όταν η ισχύς παύει να καλύπτεται από κανόνες, οι κανόνες χάνουν τη δύναμή τους. Οι αλλεπάλληλες κρίσεις των τελευταίων 20 ετών αποκάλυψαν, σύμφωνα με τον ίδιο, πόσο ευάλωτη είναι η υπερβολική παγκόσμια ολοκλήρωση. Το νέο στοιχείο είναι ότι οι μεγάλες δυνάμεις δεν προσπαθούν καν να κρύψουν τη χρήση της ισχύος. Η «ζωή μέσα στο ψέμα» δεν είναι πλέον βιώσιμη.
Σε έναν κόσμο που θυμίζει όλο και περισσότερο τον θουκυδίδειο ανταγωνισμό, ο Κάρνεϊ εξήγησε γιατί οι μεσαίες δυνάμεις αναζητούν στρατηγική αυτονομία: ενέργεια, τρόφιμα, κρίσιμα ορυκτά, άμυνα, εφοδιαστικές αλυσίδες. Το χαρακτήρισε κατανοητό, αλλά επικίνδυνο. Ένας κόσμος όπου όλοι χτίζουν φρούρια, προειδοποίησε, θα είναι φτωχότερος, πιο ασταθής και πιο επιρρεπής σε συγκρούσεις -ακριβώς όπως μας έχει διδάξει η Ιστορία.
«Αν δεν είσαι στο τραπέζι, είσαι στο μενού»
Σε αυτό το σημείο, ο Κάρνεϊ διατύπωσε τη φράση που έγινε viral και συμπύκνωσε τη θουκυδίδεια λογική για τον 21ο αιώνα: «Αν δεν είμαστε στο τραπέζι, είμαστε στο μενού». Οι μεγάλες δυνάμεις, είπε, μπορούν να κινούνται μόνες τους. Οι μεσαίες όχι. Όταν διαπραγματεύονται διμερώς με ηγεμονίες, το κάνουν από θέση αδυναμίας. Αυτό που παρουσιάζεται ως κυριαρχία είναι συχνά απλώς η αποδοχή όρων.
Η απάντηση, κατά τον ίδιο, δεν είναι η απομόνωση αλλά η συλλογική δράση: συμμαχίες, κοινά πρότυπα, επενδύσεις στην ανθεκτικότητα, συνασπισμοί που λειτουργούν στην πράξη.
Κλείνοντας, ο Κάρνεϊ επέστρεψε στην ουσία της θουκυδίδειας σκέψης: να βλέπεις τον κόσμο όπως είναι, όχι όπως θα ήθελες να είναι. Να ονομάζεις την πραγματικότητα χωρίς αυταπάτες. Να εφαρμόζεις τα ίδια μέτρα και σταθμά σε φίλους και αντιπάλους. Και να χτίζεις θεσμούς που περιορίζουν την ισχύ, αντί να προσποιούνται ότι την αγνοούν.
«Η παλιά τάξη δεν θα επιστρέψει και δεν πρέπει να τη θρηνούμε» είπε. «Η νοσταλγία δεν είναι στρατηγική».