Οι Άτρωτοι και οι Αλαζόνες του Σινεμά

Υπάρχει μια ιδιαίτερη απόλαυση στο να παρακολουθείς χαρακτήρες σε ταινίες μαφίας να περπατούν με αέρα, να καυχώνται και να υποδύονται την εξουσία απλώς με το να την ισχυρίζονται. Καπνίζουν πούρα, πίνουν τα καλύτερα ουίσκι, μιλάνε σαν να τους χρωστάει ο κόσμος τα πάντα, σαν η εγγύτητα στην επιρροή να τους δίνει αμέσως έλεγχο. Οι υπόλοιποι, δεμένοι με τη γραφειοκρατία, τις προθεσμίες, τη δουλειά και τη σκληρή καθημερινότητα, πρέπει να υποχωρήσουν, να θαυμάσουν, να κάνουν στην άκρη. Κι όλα αυτά παρ' όλο που το κοινό αναγνωρίζει τη γελοιότητα και πως απλά πρόκειται για το θέατρο της απληστίας.
Αδελφοί Κοέν και Fargo
Οι αδελφοί Κοέν έχουν τελειοποιήσει αυτή την τέχνη. Στο Fargo (1996), ο Jerry Lundegaard αναφέρεται συνεχώς σε «τύπους της GM», «τους ανθρώπους στο κέντρο», ενώ επικαλείται ακόμα και «τον πεθερό μου». Δεν αναφέρει κανέναν συγκεκριμένα γιατί στην πραγματικότητα δεν γνωρίζει κανέναν σημαντικό. Η ασάφεια είναι το κλειδί. Η εξουσία του δανείζεται, δεν κερδίζεται, και το κοινό από την αρχή παρακολουθεί την ευθραυστότητα πίσω από την αυτοπεποίθηση.
Παρομοίως, στο Burn After Reading (2008), οι Chad και Linda ρίχνουν λέξεις όπως CIA, «classified» και «εθνική ασφάλεια» με απόλυτη σιγουριά. Δεν καταλαβαίνουν τίποτα από αυτά που λένε αλλά η εμφάνιση σημαντικότητας αρκεί για να εντυπωσιάσουν τον εαυτό τους. Το κοινό βλέπει το κενό πίσω από την αλαζονεία: η εγγύτητα μπερδεύεται με την εξουσία.
Το μοτίβο εμφανίζεται σε όλη αυτή την κατηγορία ταινιών. Στο The Big Lebowski (1998), οι αναφορές του Walter στο Βιετνάμ, στους κανόνες και την ηθική τάξη μετατρέπουν μια μικρή διαφωνία στο μπόουλινγκ σε ζήτημα ζωής και θανάτου. Η ειδικότητα είναι διακοσμητική. Η ψευδαίσθηση ελέγχου υπερισχύει της πραγματικότητας.
Οι ηλίθιοι σε αυτούς τους κόσμους συχνά αποφεύγουν τα ονόματα, προτιμώντας βαθμούς ή τίτλους. «Είναι κάποιος σημαντικός», «Ο τύπος για τον οποίο μιλάω είναι στα υψηλά στρώματα», «Ανώτεροι αξιωματούχοι». Στο No Country for Old Men (2007), η μητέρα της Carla, Jean, ρίχνει ονόματα με την ηρεμία κάποιου που προστατεύει την οικογένεια. Αναφέρεται σε κοινωνικά αξιόλογους ανθρώπους, όχι σε πραγματική εξουσία, αλλά το χειρίζεται σαν προστασία. Η εξουσία κάνει επίδειξη, είναι το νόμισμα στις σχέσεις.
Υπάρχει άλλο ένα χαρακτηριστικό σε αυτές τις ταινίες, η αυτοπεποίθηση, που πηγάζει από πληροφόρηση που είναι δανεική, έρχεται από δεύτερο χέρι. Στο A Serious Man (2009), ο αδερφός του Larry, Arthur, επαναλαμβάνει με απόλυτη σιγουριά όσα έχει ακούσει για νόμους, οικονομικά και κοινωνικά συστήματα, ενώ είναι εμφανές ότι δεν καταλαβαίνει τίποτα. Στο Miller’s Crossing (1990), χαμηλόβαθμοι γκάνγκστερ μεταφέρουν μηνύματα του αρχηγού δίνοντας την εικόνα ότι αποφασίζουν οι ίδιοι. «Έτσι το θέλει ο Leo», λένε, ενώ είναι μόνο αγγελιοφόροι.
Η αλαζονεία δεν σταματά στις διασυνδέσεις τους και στο ότι απλώς ρίχνουν ονόματα. Οι χαρακτήρες των Κοέν συχνά μετατρέπουν ασήμαντα ζητήματα σε μεγάλες συνωμοσίες. Ένα μπερδεμένο δισκάκι στο Burn After Reading γίνεται διεθνής κατασκοπία, μια τυχαία παρατήρηση στο Fargo αποκτά το βάρος μιας υπαρξιακής κρίσης. Η γλώσσα διογκώνεται για να καλύψει την ανικανότητα, να δανειστεί βαρύτητα εκεί που δεν υπάρχει.
Οι Αδιάφθοροι
Πέρα από τους Κοέν, στο The Untouchables (1987) βλέπουμε μια πιο λεπτή μορφή αλαζονείας. Οι άνδρες του Al Capone περπατούν με αυτοπεποίθηση των ατρώτων, θεωρώντας ότι ο νόμος, η κοινωνία και οι πολίτες υπάρχουν μόνο για να εξυπηρετούν τις φιλοδοξίες τους. Σε μια χαρακτηριστική σκηνή, οι συνεργάτες του Capone συζητούν ασήμαντες λεπτομέρειες σαν στρατιωτικούς χειρισμούς, επικαλούμενοι ονόματα αξιωματούχων και επιχειρηματιών, όχι για ενημέρωση αλλά για να δανειστούν κύρος.
Στον ανεπανάληπτο Νονό με τον Μάρλον Μπράντο, The Godfather (1972), ο Vito Corleone και οι συνεργάτες του ενσαρκώνουν την εξουσία που κερδίζεται, αλλά, και εδώ, οι επίδοξοι ξάδερφοι και οι νεότεροι συνεργάτες δείχνουν υπεροψία και η παραφουσκωμένη αυτοεκτίμησή τους, η απληστία τους είναι αυτά που θα τους καταστρέψουν. Επικαλούνται συνδέσεις στην Ουάσινγκτον, τη Δικαιοσύνη και τον Τύπο με ασαφή βεβαιότητα. Ο Michael Corleone παρατηρεί την υπερηφάνεια τους, το φούσκωμα της γλώσσας τους σαν μάσκα για την ευθραυστότητα της θέσης τους. Το κοινό βλέπει ότι η επιρροή δεν είναι ποτέ δεδομένη, καλλιεργείται, και η αίσθηση δικαιώματος είναι συχνά μοιραία.
Η ευφυΐα αυτών των ταινιών, από τους Κοέν μέχρι τον Coppola και τον De Palma, είναι ότι εκθέτουν την ψυχολογία των υπερβολικά σίγουρων. Η εξουσία είναι θέατρο. Η αυτοπεποίθηση είναι μάσκα. Το name-dropping, οι τίτλοι, η υπερβολική λεπτομέρεια και η επιδεικτική σοβαροφάνεια είναι όλα εργαλεία δανεισμού κύρους εκεί που δεν υπάρχει.
Ο συνδυασμός δικαιώματος, απληστίας και επιθυμίας για εύκολο χρήμα είναι καθολικός. Αυτοί οι χαρακτήρες θεωρούν ότι ο υπόλοιπος κόσμος τούς χρωστάει επειδή πήραν συντομεύσεις ή τρίφτηκαν με την εξουσία. Η αλαζονεία τους, η γοητεία τους, η βεβαιότητα ότι οι κανόνες δεν ισχύουν είναι ταυτόχρονα αστείες και τρομακτικές. Το κοινό βλέπει την ευθραυστότητα πίσω από αυτό. Στο μυαλό τους είναι άτρωτοι αλλά η αλαζονεία τους είναι εντελώς ορατή.
Το μάθημα απ’ αυτές τις ταινίες είναι καθολικό. Και υπάρχει μάθημα γιατί μέσα από την υπερβολή τους είναι κι αυτές καθρέφτης της κοινωνίας. Η εξουσία πρέπει να κερδίζεται, όχι να δανείζεται. Το να είσαι κοντά στην εξουσία δεν ισούται ποτέ με έλεγχο. Το καύχημα δεν ισούται με ικανότητα. Και για τους υπόλοιπους, που παρακολουθούμε, κουνώντας το κεφάλι και δαγκώνοντας τα χείλη, η κωμωδία και η προειδοποίηση είναι αχώριστες. Οι μαφιόζοι στην οθόνη μπορεί να φαίνονται άτρωτοι αλλά οι θεατές πάντοτε γνωρίζουν πως το τέλος τους δεν θα είναι καλό.