Ο Τραμπ και οι αρκτικοί πάγοι

Γροιλανδία. Ένα όνομα συνδεδεμένο με πάγους, Ίνουιτ, αλιεία και μια ήσυχη, σχεδόν αόρατη σχέση εξάρτησης από τη Δανία. Από το 2025, όμως, το μεγαλύτερο νησί του κόσμου έχει μετατραπεί σε κεντρικό κόμβο μιας διεθνούς κρίσης που ξεπερνά κατά πολύ το μέγεθος και τον πληθυσμό του. Η αιτία δεν είναι κάποια τοπική σύγκρουση ή ένα φυσικό γεγονός, αλλά η απροκάλυπτη και επαναλαμβανόμενη αξίωση του Ντόναλντ Τραμπ ότι «οτιδήποτε λιγότερο από τον αμερικανικό έλεγχο της Γροιλανδίας είναι απαράδεκτο».
Η φράση αυτή δεν ειπώθηκε στο κενό ούτε μπορεί να εκληφθεί ως επικοινωνιακή υπερβολή, ιδιαίτερα μετά την επιχείρηση στη Βενεζουέλα. Συνοδεύτηκε δε από δηλώσεις που δεν απέκλειαν τη χρήση στρατιωτικής ισχύος, από πίεση σε διπλωματικό επίπεδο και από πραγματικές στρατιωτικές κινήσεις στην περιοχή. Η Ευρώπη απάντησε στέλνοντας στρατεύματα στο νησί στο πλαίσιο ασκήσεων, ενώ η Δανία ενίσχυσε την παρουσία της, προσπαθώντας να αποτρέψει το ενδεχόμενο μιας αμερικανικής μονομερούς ενέργειας. Έτσι, οι πάγοι της Αρκτικής έγιναν το σκηνικό μιας σύγκρουσης που θυμίζει περισσότερο τον 19ο αιώνα παρά τη μεταπολεμική διεθνή τάξη.
Για να κατανοήσει κανείς γιατί η Γροιλανδία εξελίχθηκε σε εμμονή του Τραμπ, πρέπει να δει τρεις αλληλένδετες διαστάσεις. Η πρώτη είναι στρατηγική. Η κλιματική κρίση και η τήξη των πάγων ανοίγουν νέους θαλάσσιους διαδρόμους στον Αρκτικό κύκλο, μετατρέποντας την περιοχή σε πεδίο ναυσιπλοΐας, εμπορίου και στρατιωτικής παρουσίας. Η Γροιλανδία λειτουργεί ως φυσικό προκεχωρημένο φυλάκιο ανάμεσα στη Βόρεια Αμερική, την Ευρώπη και την Αρκτική. Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, είναι ένας πλωτός αεροδιάδρομος από πάγο, ήδη φιλοξενεί αμερικανική βάση βάσει της συμφωνίας του 1951, αλλά -σύμφωνα με τον Τραμπ- χωρίς τον απαραίτητο βαθμό ελέγχου.
Η δεύτερη διάσταση είναι οικονομική. Κάτω από το παγωμένο υπέδαφος της Γροιλανδίας βρίσκονται σπάνιες γαίες και κρίσιμα μέταλλα, απαραίτητα για την τεχνολογία, την άμυνα και την πράσινη μετάβαση. Σε έναν κόσμο όπου η πρόσβαση σε τέτοιους πόρους μεταφράζεται άμεσα σε γεωπολιτική ισχύ, το νησί αποκτά δυσανάλογα μεγάλη σημασία. Η Κίνα και η Ρωσία έχουν ήδη ενισχύσει την παρουσία τους στην Αρκτική. Ο Τραμπ δεν κρύβει ότι δεν σκοπεύει να αφήσει τις ΗΠΑ εκτός αυτού του ανταγωνισμού.
Η τρίτη διάσταση είναι και πολιτική και συμβολική. Η Γροιλανδία παρουσιάζεται από τον Τραμπ ως μια νέα Αλάσκα, ως ένα ακόμη κεφάλαιο στην ιστορία της αμερικανικής επέκτασης. Η λογική είναι απλή αλλά κυνική. Κυριαρχία σημαίνει ιδιοκτησία. Ασφάλεια σημαίνει τίτλος. Όταν μιλά για «ownership», δεν περιγράφει μια διεθνή συμφωνία, αλλά μια αγοραπωλησία ισχύος. Η γεωπολιτική ανάγεται σε real estate.
Ανησυχία
Ακριβώς αυτή η αντίληψη είναι που προκαλεί τη βαθύτερη ανησυχία στην Ευρώπη. Η Δανία, παραδοσιακά σύμμαχος των ΗΠΑ, βρέθηκε αντιμέτωπη με το ενδεχόμενο απώλειας εδάφους όχι από εχθρό, αλλά από τον ισχυρότερο «φίλο» της. Η Κοπεγχάγη αντέδρασε προσεκτικά. Ενίσχυσε τη στρατιωτική παρουσία στη Γροιλανδία, κινητοποίησε ευρωπαϊκούς συμμάχους και επανέλαβε ότι το νησί δεν είναι προς πώληση. Ταυτόχρονα, απέφυγε τη ρητορική ρήξης, προσπαθώντας να ισορροπήσει ανάμεσα στην αποτροπή και στη διατήρηση των διατλαντικών σχέσεων.
Η κρίση, όμως, δεν εξελίχθηκε μόνο στο εξωτερικό. Και στο εσωτερικό της χώρας υπήρξαν εξελίξεις. Οι πρόσφατες εκλογές στο νησί λειτούργησαν ως ένα άτυπο δημοψήφισμα ταυτότητας. Τα δύο κόμματα που κυβερνούσαν, το Inuit Ataqatigiit και το Siumut, υπέστησαν ιστορική ήττα. Η κοινωνία έστειλε σαφές μήνυμα. Η ανεξαρτησία παραμένει στόχος, αλλά όχι με τίμημα την υποκατάσταση της δανικής επιρροής από μια αμερικανική κηδεμονία. Η νίκη των Δημοκρατών και η ανάδειξη του Γενς-Φρέντρικ Νίλσεν στην πρωθυπουργία αποτύπωσαν αυτή τη μετατόπιση. «Δεν θέλουμε να γίνουμε Αμερικανοί. Δεν θέλουμε να γίνουμε Δανοί. Θέλουμε να είμαστε Γροιλανδοί», δήλωσε χαρακτηριστικά.
Το εκλογικό αποτέλεσμα είχε σαφές γεωπολιτικό βάρος. Ο φόβος απώλειας αυτονομίας απέναντι στις ΗΠΑ αναδιαμόρφωσε τις πολιτικές ισορροπίες στο νησί. Παράλληλα, ανέδειξε μια κοινωνία που, παρά τις οικονομικές δυσκολίες και τα κοινωνικά προβλήματα, δεν είναι διατεθειμένη να ανταλλάξει τη συλλογική της ταυτότητα με επενδύσεις ή στρατιωτικές εγγυήσεις.
Επιχειρήσεις επιρροής
Στο παρασκήνιο, ήρθαν στο φως καταγγελίες για επιχειρήσεις επιρροής. Σύμφωνα με δανικές πηγές, Αμερικανοί με διασυνδέσεις με το περιβάλλον Τραμπ φέρονται να επιχείρησαν να καλλιεργήσουν πολιτικά ερείσματα στη Γροιλανδία, αξιοποιώντας επαφές, αφηγήματα και Mέσα Κοινωνικής Δικτύωσης. Αν και δεν αποδείχθηκε συντονισμένη επιχείρηση, οι δανικές υπηρεσίες επιβεβαίωσαν εκτεταμένη παραπληροφόρηση.
Η ευρωπαϊκή αντίδραση, αργή αλλά σταδιακά συντονισμένη, πήρε και στρατιωτική μορφή. Χώρες όπως η Γαλλία, η Γερμανία και η Σουηδία συμμετείχαν σε ασκήσεις και αποστολές στη Γροιλανδία. Οι δηλώσεις ήταν προσεκτικές, όμως το μήνυμα ήταν σαφές. Η εδαφική ακεραιότητα ενός ευρωπαϊκού κράτους δεν είναι διαπραγματεύσιμη. Ταυτόχρονα, άρχισε να διαμορφώνεται μια δεύτερη συζήτηση, λιγότερο δημόσια αλλά εξίσου κρίσιμη. Μπορεί η Ευρώπη να αντέξει μια ανοιχτή σύγκρουση με την Ουάσινγκτον ή θα αναζητήσει έναν συμβιβασμό;
Σε αυτό το σημείο εμφανίζεται το σενάριο ενός συμβιβασμού. Μιας λύσης που θα επέτρεπε στον Τραμπ να εμφανίσει μια νίκη χωρίς επίσημη αλλαγή κυριαρχίας. Περισσότερη αμερικανική στρατιωτική παρουσία, προνομιακή πρόσβαση σε ορυκτούς πόρους, επενδυτικές συμφωνίες που δεν θα ονομάζονταν παραχωρήσεις. Ένα γκρίζο πλαίσιο όπου όλοι θα δήλωναν ότι κέρδισαν κάτι. Το ερώτημα, ωστόσο, είναι αν μια τέτοια λύση μπορεί να ικανοποιήσει έναν Πρόεδρο που έχει δηλώσει ότι δεν τον ενδιαφέρει η διαδικασία, αλλά το αποτέλεσμα.
Την ίδια ώρα, η Ευρώπη βρίσκεται σε αμηχανία. Αν μια απειλή προσάρτησης γίνει ανεκτή επειδή προέρχεται από σύμμαχο, τότε το επιχείρημα κατά της ρωσικής επιθετικότητας αποδυναμώνεται δραματικά. Οι κυβερνήσεις το γνωρίζουν και γι’ αυτό αποφεύγουν τις βαρύγδουπες δηλώσεις. Όμως η σιωπή και η μετριοπάθεια δεν αναιρούν το γεγονός ότι διακυβεύεται η ίδια η έννοια της συμμαχίας του ΝΑΤΟ.
Τελικά, η υπόθεση της Γροιλανδίας είναι κάτι πολύ περισσότερο από μια περιφερειακή κρίση. Είναι σύμπτωμα μιας ευρύτερης μετατόπισης. Ακόμη και αν ο Τραμπ δεν προχωρήσει ποτέ σε στρατιωτική ενέργεια, το γεγονός ότι απειλεί ανοιχτά να καταλάβει έδαφος συμμάχου του σηματοδοτεί το τέλος μιας εποχής. Της εποχής όταν η Δύση λειτουργούσε, έστω ατελώς, ως κοινότητα κανόνων. Και όταν η Ευρώπη είχε προνομιακή μεταχείριση από τις ΗΠΑ.
Για τους 56.000 κατοίκους της Γροιλανδίας, όλα αυτά δεν είναι θεωρητική συζήτηση. Είναι η καθημερινότητα. Είναι το ερώτημα ποιος θα ελέγχει τα νερά τους, ποιος θα εξορύσσει τον πλούτο τους, ποιος θα αποφασίζει για το μέλλον τους. Ανάμεσα σε παραδόσεις Ίνουιτ και σκανδιναβικό μοντερνισμό, βρίσκονται ξαφνικά στο επίκεντρο μιας σύγκρουσης μεγάλων δυνάμεων. Ακόμα χειρότερα, όπως φαίνεται, δεν θα υπάρξει καν σύγκρουση γιατί οι αντίπαλοι δεν είναι ισότιμοι. Και η Γροιλανδία μένει έτσι ουσιαστικά απροστάτευτη.