Μακριά από τις λεμονιές

Γράφει ο Νίκος Μεσαρίτης
Αφιερωμένο στους γονείς που πάλεψαν
Υ{πάρχουν ιστορίες που δεν γράφονται στα επίσημα κείμενα της πολιτικής αλλά καθορίζουν την ουσία μιας κοινωνίας. Είναι οι ζωές των ανθρώπων που εκδιώχθηκαν, που ρίζωσαν ξανά αλλού και κράτησαν μέσα τους τον τόπο που δεν έπαψε ποτέ να τους ανήκει. Καθώς όμως ο χρόνος περνά και οι γενιές αλλάζουν, η μνήμη αυτή δοκιμάζεται -και μαζί της δοκιμάζεται και η ειλικρίνεια της συλλογικής μας στάσης απέναντι σε ό,τι χάθηκε.
Η εκδίωξη δεν τελειώνει με τη μετακίνηση. Συνεχίζεται στον χρόνο, όσο η επιστροφή παραμένει υπόσχεση και όχι πράξη. Και όταν ο χρόνος περνά χωρίς αποτέλεσμα, μετατρέπεται από σύμμαχος σε αντίπαλο: διαβρώνει τη μνήμη, αλλοιώνει την ταυτότητα και κανονικοποιεί αυτό που δεν έπρεπε ποτέ να γίνει αποδεκτό.
Οι άνθρωποι της προσφυγιάς κουβάλησαν μαζί τους τον βορρά όχι ως γεωγραφία αλλά ως μνήμη. Μια μνήμη που ανανεωνόταν κάθε χρόνο, στις επετείους, με την ίδια διαβεβαίωση: «Όλοι οι πρόσφυγες στα σπίτια του». Μια υπόσχεση που επαναλαμβανόταν τόσο συχνά ώστε να μοιάζει βεβαιότητα. Όμως ο χρόνος δεν επιβεβαίωσε την υπόσχεση· την αποδυνάμωσε.
Υπάρχουν ζωές που δεν διεκδικούν χώρο στη δημόσια αφήγηση, κι όμως στήριξαν την κοινωνία στις πιο δύσκολες στιγμές της. Ζωές σιωπηλές, πειθαρχημένες, δεμένες με τη γη και την ευθύνη.
Ένα ζευγάρι. Ένας αγωνιστής και μια αγωνίστρια του καθημερινού. Χωρίς αξιώματα και δημόσιο λόγο, με έναν καθαρό προσανατολισμό: να δώσουν στα παιδιά τους περισσότερα απ’ όσα είχαν οι ίδιοι. Ο αγώνας τους δόθηκε στη γη της Κερύνειας. Φύτεψαν τις λεμονιές τους.
Ένα περβόλι φροντισμένο με επιμέλεια και συνέπεια. Τις λεμονιές τις φρόντιζαν σαν παιδιά τους. Δέντρα πυκνά, υγιή, χωρίς φύλο αρρώστιας. Η εργασία ήταν μορφή οργάνωσης της ζωής. Από αυτή τη γη εξασφαλίστηκε η μόρφωση των παιδιών, η δυνατότητα υπέρβασης της ανάγκης, η αξιοπρέπεια μιας ολόκληρης οικογένειας. Όπως συνέβη σε χιλιάδες οικογένειες της Κερύνειας.
Και ύστερα ήρθε η τομή.
Ιούλιος 1974.
Η προδοσία άνοιξε τον δρόμο για την εισβολή και η συνέχεια διακόπηκε βίαια. Το περβόλι έμεινε πίσω. Οι λεμονιές έμειναν πίσω. Μαζί τους έμεινε μια ζωή που δεν ολοκληρώθηκε ποτέ στον τόπο της.
Η εκδίωξη δεν είναι μόνο φυσική απομάκρυνση. Είναι ρήξη συνέχειας. Είναι η απώλεια του αυτονόητου: να ζεις εκεί που γεννήθηκες, εκεί που δημιούργησες, εκεί όπου ο χρόνος είχε συνοχή και νόημα.
Και όμως, η ζωή συνεχίστηκε αλλού.
Όχι με τους ίδιους όρους -αλλά με την ίδια στάση.
Η σχέση με τη γη δεν χάθηκε. Μεταφέρθηκε. Καλλιεργήθηκε αλλού. Η φροντίδα παρέμεινε, η επιμονή επίσης. Στους νέους τόπους εγκατάστασης, η ζωή ξαναοργανώθηκε. Χτίστηκαν οικογένειες, δημιουργήθηκαν νέες ρίζες, άνθισαν νέοι χώροι και ανθρώποι. Όχι με λεμονιές αλλά με την ίδια αξιοπρέπεια.
Αυτό είναι το πιο δύσκολο να αναγνωριστεί πολιτικά: οι εκτοπισμένοι δεν περίμεναν παθητικά. Ξαναέχτισαν. Προσαρμόστηκαν. Στήριξαν την οικονομία και την κοινωνία. Και το έκαναν με την πεποίθηση ότι η προσωρινότητα θα είχε τέλος.
Όμως το τέλος δεν ήρθε.
Αντίθετα, εγκαθιδρύθηκε μια ιδιότυπη κανονικότητα. Οι Βαρωσιώτες, οι Κερυνειώτες, οι Μορφίτες, όλοι του βορρά άνθρωποι, έγιναν Λεμεσιανοί. έγιναν Λαρνακιώτες, Παφίτες σε όλο τον νότο. Οι ταυτότητες προσαρμόστηκαν. Η καθημερινότητα νίκησε τη μνήμη -όχι από επιλογή αλλά από ανάγκη.
Εδώ ακριβώς βρίσκεται η πολιτική διάσταση που συχνά αποσιωπάται: ο χρόνος χρησιμοποιήθηκε -συνειδητά ή ασυνείδητα- ως εργαλείο. Όσο περνά τόσο μειώνεται η ένταση της διεκδίκησης. Οι γενιές αλλάζουν. Η εμπειρία της εκδίωξης δεν μεταφέρεται αυτούσια. Μετατρέπεται σε αφήγηση. Και κάθε αφήγηση, όσο επαναλαμβάνεται χωρίς αποτέλεσμα, χάνει τη δύναμή της.
Η μνήμη δεν εξαφανίζεται απότομα. Φθίνει, και μαζί της φθίνει και η απαίτηση για δικαίωση.
Αυτό δεν είναι φυσική εξέλιξη. Είναι πολιτικό αποτέλεσμα.
Γιατί μια κοινωνία που αποδέχεται σιωπηλά την παράταση μίας εκκρεμότητας μετατρέπει την εκκρεμότητα σε κατάσταση.
Οι άνθρωποι αυτής της γενιάς φεύγουν πλέον από τη ζωή. Φεύγουν χωρίς να επιστρέψουν. Μαζί τους φεύγει η βιωμένη εμπειρία του τόπου, η άμεση σχέση με τη γη, η μνήμη ως καθημερινότητα και όχι ως αφήγηση.
Και τότε το ερώτημα γίνεται ακόμη πιο απαιτητικό: τι ακριβώς διατηρείται και τι χάνεται όταν η μνήμη αποσυνδέεται από τη ζωή;
Η απάντηση δεν είναι συναισθηματική. Είναι βαθιά πολιτική.α
Γιατί όταν μια υπόσχεση επαναλαμβάνεται χωρίς να υλοποιείται παύει να δεσμεύει. Και όταν μια κοινωνία μαθαίνει να ζει με αυτό, τότε δεν χάνει μόνο έδαφος -χάνει προσανατολισμό.
Η αντοχή αυτών των ανθρώπων είναι δεδομένη. Η αξιοπρέπειά τους επίσης.
Αυτό που δεν είναι δεδομένο είναι η συνέχεια της διεκδίκησης με την ίδια καθαρότητα.
Και εκεί βρίσκεται η ευθύνη του παρόντος.
Γιατί μια πατρίδα δεν χάνεται μόνο όταν καταλαμβάνεται. Χάνεται όταν ο χρόνος χρησιμοποιείται για να γίνει η απώλεια συνήθεια. Όσο πολιτικοί υπερασπίζονται τη διαίρεση για να είναι ο νότος καθαρά ελληνοπρεπής, προβάλλοντάς το μάλιστα σαν πατριωτικότερο.