Κυπριακό: Τρεις ρεαλιστικές επιλογές ασφάλειας

Του Νεόφυτου Λοϊζίδη*
Οι εξελίξεις στην Ανατολική Μεσόγειο και η αυξανόμενη εμπλοκή ευρωπαϊκών και διεθνών δυνάμεων στην περιοχή υπενθυμίζουν κάτι απλό: Καμία λύση στο Κυπριακό δεν μπορεί να σταθεί χωρίς ένα αξιόπιστο σύστημα ασφάλειας, ενώ ταυτόχρονα κανένα σύστημα ασφάλειας δεν μπορεί να θεωρείται πλήρες χωρίς την επίλυση του Κυπριακού.
Το ζήτημα των Βρετανικών Βάσεων επανέρχεται πλέον δυναμικά και λειτουργεί ως κρίσιμος παράγοντας στις διαπραγματεύσεις. Η διατήρησή τους με το σημερινό καθεστώς -όπως, για παράδειγμα, προβλεπόταν στο σχέδιο Ανάν- θα μπορούσε να αποτελέσει αρνητικό σημείο σε ένα μελλοντικό δημοψήφισμα.
Αντίθετα, εάν οι Βάσεις ενταχθούν σε ένα διεθνώς αξιόπιστο, ουδέτερο και αποδεκτό σύστημα ασφάλειας, η ίδια η λύση καθίσταται πιο βιώσιμη - με τη Βρετανία να έχει και η ίδια λόγους να συναινέσει σε μια τέτοια προσαρμογή.
Μια τέτοια φόρμουλα θα μπορούσε να περιλαμβάνει:
- Μείωση κόστους για το Ηνωμένο Βασίλειο μέσω συγχρηματοδότησης, σε μια περίοδο όπου πιέσεις αυξάνονται σε άλλα μέτωπα (Ουκρανία, Ταϊβάν, Φώκλαντ).
- Διατήρηση ισορροπημένων δεσμεύσεων προς Ελλάδα και Τουρκία, που να ενισχύουν τη μελλοντική περιφερειακή συνεργασία.
- Εμπλοκή τρίτων φιλικών χωρών ως ουσιαστικών, πολυμερών εγγυητών.
Η συμβολή της έρευνας
Η έρευνα των τελευταίων ετών προσφέρει ένα σημαντικό πλεονέκτημα στη συζήτηση αυτή. Μέσα από πειραματικές έρευνες κοινής γνώμης (conjoint experiments) σε Ελληνοκύπριους και Τουρκοκύπριους, μπορούμε πλέον να εξετάσουμε συστηματικά ποια σενάρια ασφάλειας συγκεντρώνουν μεγαλύτερη αποδοχή.
Η μεθοδολογία αυτή επιτρέπει στους πολίτες να αξιολογούν ολοκληρωμένα πακέτα λύσης και αποκαλύπτει ποιες ρυθμίσεις δημιουργούν μια πραγματική «ζώνη πιθανής συμφωνίας» μεταξύ των δύο κοινοτήτων.
Τα ευρήματα είναι ενθαρρυντικά. Σε αντίθεση με την ευρέως διαδεδομένη αντίληψη περί πλήρους ασυμβατότητας, καταγράφονται σημαντικές συγκλίσεις σε θέματα διεθνούς ασφάλειας και τρίτων εγγυητών.
Τρεις επιλογές ασφάλειας
Με βάση αυτά τα δεδομένα, μπορούν να σκιαγραφηθούν τρεις ρεαλιστικές επιλογές - όλες συμβατές με το πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών και δυνητικά αποδεκτές και από τις δύο κοινότητες.
Ευρωπαϊκός πυρήνας ασφάλειας: Η πρώτη επιλογή θα μπορούσε να βασιστεί σε έναν ευρωπαϊκό πυρήνα χωρών που θα λειτουργούν ως εγγυητές και υποστηρικτές της εφαρμογής μιας συμφωνίας.
Σε ένα τέτοιο σχήμα θα μπορούσαν να συμμετέχουν ευρωπαϊκές δημοκρατίες με ισχυρή παρουσία σε αποστολές του ΟΗΕ και εμπειρία σε ειρηνευτικές διαδικασίες (η εργασία μας ονομάζει Ιρλανδία, Γερμανία, Γαλλία). Ο ρόλος τους θα ήταν κυρίως:
- επιτήρηση της εφαρμογής της συμφωνίας,
- εκπαίδευση και υποστήριξη των νέων θεσμών ασφαλείας,
- συμμετοχή σε μια διεθνή αποστολή εφαρμογής υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών.
Ένα τέτοιο σενάριο θα είχε το πλεονέκτημα ότι εντάσσει την Κύπρο σε μια ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφάλειας, χωρίς να δημιουργεί νέες γεωπολιτικές εξαρτήσεις.
ΝΑΤΟϊκή ομπρέλα σταθερότητας ΝΑΤΟ+: Μια δεύτερη επιλογή θα μπορούσε να περιλαμβάνει μια ΝΑΤΟϊκή διάσταση ασφάλειας, στο πλαίσιο όμως ενός ευρύτερου συστήματος υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών.
Σε αυτή την περίπτωση, το ΝΑΤΟ δεν θα λειτουργούσε ως παραδοσιακός στρατιωτικός εγγυητής, αλλά ως τεχνικός και επιχειρησιακός πυλώνας σταθερότητας (ΝΑΤΟ+), με νέες αρμοδιότητες όπως:
- εκπαίδευση και μεταρρύθμιση των θεσμών ασφάλειας
- μηχανισμοί επιτήρησης και αποτροπής κρίσεων
- συνεργασία με αποστολές του ΟΗΕ.
Το μοντέλο αυτό θα μπορούσε να προσφέρει σημαντική επιχειρησιακή εμπειρία και τεχνογνωσία, ενώ παράλληλα θα διασφαλίζει ότι η εφαρμογή της συμφωνίας θα υποστηρίζεται από ένα ευρύτερο διεθνές πλαίσιο - επέκταση του δόγματος Στάρμερ ή Μερτς για αποκλειστικά αμυντική χρήση τουλάχιστον όσον αφορά την Κύπρο.
Επιλογή δημοκρατιών Ασίας-Ειρηνικού: Τα τελευταία χρόνια αυξάνεται το ενδιαφέρον για τη συμμετοχή δημοκρατιών της περιοχής Ασίας-Ειρηνικού, όπως η Ιαπωνία, η Αυστραλία και ο Καναδάς (Κοινοπολιτείας), σε αποστολές ειρήνης και σταθεροποίησης στην Ευρώπη.
Η ιδέα αυτή βασίζεται σε μια απλή λογική: Χώρες που δεν έχουν άμεση εμπλοκή σε περιφερειακές αντιπαραθέσεις μπορούν συχνά να λειτουργήσουν ως ουδέτεροι και αξιόπιστοι εταίροι.
Σε ένα τέτοιο σενάριο, μια πολυεθνική δύναμη με τη συμμετοχή χωρών όπως η Ιαπωνία, η Αυστραλία ή ο Καναδάς θα μπορούσε να λειτουργήσει:
- ως δύναμη εφαρμογής της συμφωνίας,
- ως εγγυητής ουδετερότητας,
- ως γέφυρα μεταξύ ευρωπαϊκής και παγκόσμιας ασφάλειας (καταλυτικό στοιχείο για την ασφάλεια των ίδιων π.χ. Ιαπωνίας).
Οι χώρες αυτές διαθέτουν σημαντική εμπειρία σε αποστολές του ΟΗΕ και θα μπορούσαν να συμβάλουν σε μια νέα μορφή «συμπεριληπτικής πολυμέρειας» στην ευρωπαϊκή ασφάλεια πέραν της Κύπρου.
Ένα κοινό στοιχείο
Παρά τις διαφορές τους, τα τρία αυτά σενάρια έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό: Κανένα δεν βασίζεται σε μονομερείς εγγυήσεις ή παρωχημένα μετα-αποικιοκρατικά μοντέλα ασφάλειας.
Αντίθετα, όλα στηρίζονται σε:
- πολυμερείς μηχανισμούς και συμμετοχή διεθνών οργανισμών,
- κατανομή ευθύνης μεταξύ πολλών κρατών,
- δικαιώματα που αναστέλλονται όταν υποχρεώσεις δεν εφαρμόζονται.
Αυτό είναι κρίσιμο για την αξιοπιστία μιας συμφωνίας. Η εμπειρία διεθνών ειρηνευτικών αποστολών δείχνει ότι όταν η εφαρμογή μιας συμφωνίας βασίζεται σε πολλούς διεθνείς εταίρους, το κόστος αποτυχίας μοιράζεται και η πιθανότητα επιτυχίας αυξάνεται - ένα σημαντικό δίδαγμα για όλες τις πλευρές στο Κυπριακό αλλά και για το ΗΒ μετά το Brexit.
Έρευνες κοινής γνώμης στην Κύπρο δεν περιλαμβάνουν τις Βάσεις προς το παρόν αλλά δείχνουν ότι στο πλαίσιο της λύσης τέτοιοι σχηματισμοί μπορούν να συγκεντρώσουν υψηλά επίπεδα εμπιστοσύνης ακόμα και πλειοψηφίες και από τις δύο κοινότητες και να προσφέρουν μια ρεαλιστική βάση πάνω στην οποία να χτιστούν διαπραγματεύσεις.
Τα δεδομένα σε συνεργασία Ε/Κ και Τ/κ ακαδημαϊκών όπως επίσης βρετανικών πανεπιστημίων (Kent, Warwick, Essex) και ιδρυμάτων σε Καναδά, Γαλλία και Ιαπωνία είναι διαθέσιμα στους αναγνώστες - μπορούν να διαβαστούν σε συνδυασμό με άλλες πτυχές της διαπραγμάτευσης (διαμοιρασμός εξουσίας, εδαφικό κλπ..) στον σύνδεσμο https://0rggkj-nikandros-ioannidis.shinyapps.io/conjoint-tc-gc/.
*Καθηγητή University of Warwick