Κυπριακό: Η δυναμική υποχωρεί - Το ενδιαφέρον στρέφεται πλέον στα ΜΟΕ

Καθώς οι συνομιλίες για το Κυπριακό παραμένουν στάσιμες και τα ΜΟΕ βρίσκονται στο ψυγείο, μπορούν νέες μονομερείς κινήσεις σε θέματα εμπορίου, τραπεζών και υγείας να αναζωογονήσουν την εμπιστοσύνη μεταξύ των δύο πλευρών; Η ανάληψη της προεδρίας της ΕΕ από την Κύπρο και το αμφιλεγόμενο βίντεο, που καταγγέλλει διαφθορά μεταξύ κυβέρνησης και επιχειρηματιών, κυριάρχησαν στον εγχώριο ειδησεογραφικό κύκλο αυτόν τον μήνα, σπρώχνοντας το Κυπριακό χαμηλότερα στην ατζέντα.
Μετά τη λαμπρή τελετή έναρξης της προεδρίας, ο Τουφάν Έρχιουρμαν επέκρινε την κυβέρνηση ότι αγνοεί τους Τουρκοκυπρίους, εκτός από τις περιπτώσεις όπου ο Πρόεδρος μεταφέρει Ευρωπαίους αξιωματούχους για να τους ρίξουν μια ματιά μέσα από μια τρύπα στον τοίχο της Πράσινης Γραμμής. Την ίδια στιγμή, η Άγκυρα δεν δείχνει κανένα σημάδι αλλαγής στάσης ως προς το μοντέλο λύσης. Εξ ου και η έμφαση του Έρχιουρμαν στα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης (ΜΟΕ) και στη μεθοδολογία της ειρηνευτικής διαδικασίας.
Η δυναμική υποχωρεί
Η δυναμική που παρατηρήθηκε μετά την εκλογή του Έρχιουρμαν και τις δύο συναντήσεις του με τον Πρόεδρο Νίκο Χριστοδουλίδη έχει σαφώς υποχωρήσει. Οι διαπραγματευτές δεν έχουν σημειώσει πρόοδο στα ΜΟΕ που παραμένουν σε εκκρεμότητα μετά τις περσινές συναντήσεις «5+1». Κανένα νέο σημείο διέλευσης. Κανένα ηλιακό πάρκο ενέργειας.
Η τελευταία έκθεση του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ για την αποστολή Καλών Υπηρεσιών αποκαλύπτει την έλλειψη προόδου, τις αντικρουόμενες θέσεις των δύο ηγετών και την επιμονή στη συλλογή πολιτικών πόντων.
Συνάντηση την Τετάρτη
Οι δύο ηγέτες θα πραγματοποιήσουν ακόμη μία τριμερή συνάντηση αυτή την Τετάρτη με την Προσωπική Απεσταλμένη του ΟΗΕ. Αποτυχία προόδου στα ΜΟΕ ή σε ζητήματα διαδικασίας θα παγιώσει την άποψη ότι ο «μήνας του μέλιτος» έχει τελειώσει και ότι η σκλήρυνση θέσεων έχει επανέλθει, πριν καν αρχίσουν οι διαπραγματεύσεις.
Την περασμένη Τρίτη, κυβερνητικές πηγές ανέφεραν σε ομάδα επισκεπτών δημοσιογράφων στο Στρασβούργο ότι ο Πρόεδρος έχει ετοιμάσει μονομερή μέτρα προς όφελος των Τουρκοκυπρίων, που αφορούν την υγεία και την οικονομία. Οι ίδιες πηγές πρόσθεσαν ότι ο Χριστοδουλίδης επιδιώκει μια θετική ανταπόκριση από τον Έρχιουρμαν πριν προχωρήσει σε ανακοινώσεις, ώστε να οικοδομηθεί μια σχέση εμπιστοσύνης μεταξύ των ηγετών.
Πιθανά μονομερή μέτρα
Την επόμενη ημέρα, ο Έρχιουρμαν δήλωσε ότι έμαθε για τις προθέσεις του Χριστοδουλίδη από τον Τύπο και ότι δεν έχει λάβει καμία επίσημη πρόταση. Σημείωσε επίσης ότι τα μονομερή μέτρα δεν απαιτούν κοινή έγκριση. Σε ό,τι αφορά τα οικονομικά ζητήματα, ανέφερε ότι ο Χριστοδουλίδης είχε προτείνει ένα μέτρο για τον ΦΠΑ, το οποίο θα έδινε αθέμιτο πλεονέκτημα στη μία πλευρά έναντι της άλλης. «Υπάρχει ένα ζήτημα που συζητείται στον οικονομικό τομέα. Στο πλαίσιο των ΜΟΕ υπήρξε αίτημα που αφορά τον Κανονισμό της Πράσινης Γραμμής».
Είπε αμόμη ότι η πρόταση του Χριστοδουλίδη ήταν οι Τουρκοκύπριοι να σταματήσουν να χρεώνουν ΦΠΑ στα ελληνοκυπριακά προϊόντα που εμπορεύονται στον βορρά. «Δεν το ενέκρινα αυτό. Μια τέτοια κίνηση θα δημιουργούσε άνιση πρακτική. Θα έδινε πλεονέκτημα στα προϊόντα που έρχονται από τον νότο», δήλωσε ο Έρχιουρμαν.
Το Politis to the point μίλησε με πολλούς εμπλεκόμενους στους τομείς της υγείας και της οικονομίας και στις διακοινοτικές σχέσεις αλλά κανένας δεν φάνηκε να έχει σαφή εικόνα για το ποια θα είναι τα νέα μονομερή μέτρα για τους Τουρκοκυπρίους. Ας δούμε λοιπόν ποια θα μπορούσαν να είναι.
Εμπόριο και ΦΠΑ
Σε ό,τι αφορά τα οικονομικά μέτρα, θα ήταν παράξενο αν η πρόταση για τον ΦΠΑ εντασσόταν στην κατηγορία «μονομερές μέτρο προς όφελος των Τουρκοκυπρίων», καθώς θα απαιτούσε δράση από τους Τουρκοκυπρίους για να καταστούν φθηνότερα τα ελληνοκυπριακά προϊόντα.
Για να γίνει αντιληπτό το επίπεδο εμπορίου μέσω της Πράσινης Γραμμής, το 2024 οι Τουρκοκύπριοι πούλησαν προϊόντα αξίας €15,2 εκατ. στους Ελληνοκύπριους, με την πλειοψηφία (32%) να αφορά υλικά οικοδομών αλλά και έπιπλα και στρώματα (24%). Αντίθετα, οι Ελληνοκύπριοι παραγωγοί πούλησαν προϊόντα αξίας €1,3 εκατ. στους Τουρκοκυπρίους, κυρίως χημικά προϊόντα (35%), καθώς και βασικά μέταλλα και είδη (23%).
Υπάρχει σημαντική ανισορροπία στο εμπόριο μεταξύ των δύο κοινοτήτων. Η αύξηση της πώλησης ελληνοκυπριακών προϊόντων μέσω της Πράσινης Γραμμής θα συνέβαλλε τελικά στη βελτίωση των εμπορικών σχέσεων και στη δημιουργία στενότερων οικονομικών δεσμών.
Ο Αλέξανδρος Αποστολίδης, πρώην επικεφαλής της Ομάδας Ενιαίας Εξυπηρέτησης της ΕΕ για το Εμπόριο της Πράσινης Γραμμής, εξήγησε στο Politis to the point ότι ο Κανονισμός της Πράσινης Γραμμής καλύπτει μονόδρομο εμπόριο από Τουρκοκύπριους παραγωγούς προς Ελληνοκύπριους αγοραστές. Ο Κανονισμός προβλέπει ότι μόνο προϊόντα που παράγονται στην τουρκοκυπριακή κοινότητα μπορούν να διακινηθούν μέσω της Πράσινης Γραμμής και να πωληθούν σε όλο το νησί χωρίς καταβολή ΦΠΑ. Αν τα τουρκοκυπριακά προϊόντα φύγουν από την Κύπρο για να πωληθούν αλλού στην Ευρώπη, τότε, επιβάλλεται ΦΠΑ.
Όσον αφορά το εμπόριο προς την αντίθετη κατεύθυνση, αυτό ρυθμίζεται από μια «αντικατοπτρική νομοθεσία» που υιοθετήθηκε από τους Τουρκοκυπρίους. Δεδομένου ότι η πώληση προϊόντων στους Τουρκοκυπρίους δεν θεωρείται εξαγωγή από τη Δημοκρατία της Κύπρου, ο ΦΠΑ καταβάλλεται στο σημείο διέλευσης.
Σύμφωνα με πηγές, η ΕΕ θεωρεί την επιβολή ΦΠΑ ιερή και δεν θα επιτρέψει καμία εξαίρεση. Ωστόσο, αυτό σημαίνει ότι τα ελληνοκυπριακά προϊόντα που διακινούνται στον βορρά χρεώνονται διπλό ΦΠΑ, καθώς ένας δεύτερος ΦΠΑ επιβάλλεται από τους Τουρκοκυπρίους στο σημείο πώλησης στον τελικό καταναλωτή.
Η νέα πρωτοβουλία του Προέδρου ίσως περιλαμβάνει την επιδότηση του ΦΠΑ που επιβάλλεται από τη Δημοκρατία της Κύπρου στα ελληνοκυπριακά προϊόντα που διακινούνται μέσω της Πράσινης Γραμμής, με αντάλλαγμα την απαλλαγή αυτών των προϊόντων από τον δεύτερο ΦΠΑ που επιβάλλεται στο σημείο πώλησης. Αυτό όμως δεν θα συνιστούσε μονομερές μέτρο προς όφελος των Τουρκοκυπρίων.
Περιορισμένη λίστα προϊόντων
Μια άλλη πιθανότητα είναι ο Χριστοδουλίδης να ανακοινώσει επέκταση της λίστας προϊόντων που η Κυπριακή Δημοκρατία θεωρεί επιτρεπτά για διακίνηση στο πλαίσιο του Κανονισμού της Πράσινης Γραμμής. Σήμερα, επεξεργασμένα προϊόντα όπως η μπίρα δεν περιλαμβάνονται στη λίστα. Ακόμη και για τα προϊόντα που περιλαμβάνονται, όμως, κανόνες και πρακτικές όπως οι συχνοί «τυχαίοι» έλεγχοι δυσκολεύουν το εμπόριο.
Οι δυσκολίες υπάρχουν και από τις δύο πλευρές, καθώς κάθε πλευρά επιδιώκει να προστατεύσει τα οικονομικά συμφέροντα των δικών της παραγωγών. «Το εμπόριο μέσω της Πράσινης Γραμμής είναι ένα θετικό βήμα για να έρθουν πιο κοντά οι δύο κοινότητες. Ωστόσο, σήμερα η διαδικασία πάσχει από σοβαρά δομικά προβλήματα. Χρειάζονται γενναίες αποφάσεις και ριζικές αλλαγές στη διαδικασία, αν πρόκειται να φτάσει στο πλήρες δυναμικό της», δήλωσε ο Αποστολίδης. «Η δυνατότητα διέλευσης όλων των επεξεργασμένων τροφίμων υπό ορισμένες προϋποθέσεις θα έκανε τεράστια διαφορά», πρόσθεσε.
Οι τουρκοκυπριακές επιχειρήσεις ήδη εφαρμόζουν εθελοντικά την ευρωπαϊκή νομοθεσία στα εργοστάσιά τους για να μπορούν να πωλούν τα προϊόντα τους στον νότο. Αν το εμπόριο της Πράσινης Γραμμής αφεθεί να ανθήσει, είναι εντυπωσιακό τι μπορεί να επιτύχει, υποστήριξε ο Αποστολίδης.
Σύστημα πληρωμών
Ένας ακόμη τομέας στον οποίον ο Πρόεδρος θα μπορούσε να δώσει λύση προς όφελος των Τουρκοκυπρίων είναι η διευκόλυνση των τραπεζικών πληρωμών. Σήμερα, οι πληρωμές από τουρκοκυπριακή τράπεζα προς τράπεζα της Κυπριακής Δημοκρατίας είναι δύσκολες λόγω οδηγίας της Κεντρικής Τράπεζας της Τουρκίας, ενώ οι τράπεζες της Δημοκρατίας επικαλούνται ανησυχίες για ξέπλυμα χρήματος για να μην στέλνουν πληρωμές στον βορρά του νησιού.
Στο παρελθόν, μία επιλογή ήταν η αποστολή χρημάτων μέσω του συνεργατικού συστήματος της Συνεργατικής Κεντρικής Τράπεζας αλλά όταν αυτό κατέρρευσε, το 2018, σταμάτησε και αυτό το κανάλι πληρωμών.
Σήμερα δεν υπάρχει εύκολος τρόπος πληρωμής ενός Τουρκοκύπριου παραγωγού για προϊόντα που αγοράζονται μέσω του εμπορίου της Πράσινης Γραμμής. Αυτό αφήνει ως επιλογή την πληρωμή σε μετρητά, η οποία έχει ανώτατο όριο €10.000. Όπως σημειώνει ο Αποστολίδης, αυτό αποτελεί «πολύ μεγαλύτερο κίνδυνο ξεπλύματος χρήματος από τις τραπεζικές πληρωμές».
Όσον αφορά τους Τουρκοκύπριους ιδιώτες, μόνο όσοι εργάζονται στις ελεγχόμενες από την κυβέρνηση περιοχές μπορούν θεωρητικά να ανοίξουν τραπεζικό λογαριασμό, δηλώνοντας τον χώρο εργασίας τους ως διεύθυνση κατοικίας ως προσωρινή λύση, αλλά μόνο για σκοπούς μισθοδοσίας και όχι για εμπόριο.
Μια λύση θα ήταν η δημιουργία ενός άμεσου διαύλου που θα συνδέει τις δύο κοινότητες, «μιας ράγας πληρωμών» που δεν θα περνά από την Τουρκία. Ο Αποστολίδης υποστήριξε ότι αυτό θα άλλαζε τα δεδομένα, επιτρέποντας στους πολίτες να λαμβάνουν τις δικές τους αποφάσεις και ανοίγοντας το εμπόριο της Πράσινης Γραμμής και στις υπηρεσίες.
Μέτρα στον τομέα της υγείας
Στο ζήτημα της υγείας πριν από δύο χρόνια ο Χριστοδουλίδης ανακοίνωσε σειρά μέτρων στήριξης των Τουρκοκυπρίων, περιλαμβανομένων δύο στον τομέα της υγείας. Οι Τουρκοκύπριοι απέκτησαν πρόσβαση στις κλινικές υπηρεσίες του Ινστιτούτου Νευρολογίας και Γενετικής Κύπρου, ενώ η κυβέρνηση δεσμεύθηκε για την παροχή επειγόντων φαρμάκων όταν χρειάζεται.
Σε σχέση με πιθανά νέα μέτρα, το Υπουργείο Υγείας ανέφερε ότι εξετάζει ορισμένα ζητήματα, τα οποία ο Πρόεδρος θα ανακοινώσει όταν έρθει η κατάλληλη στιγμή.
Το Politis to the point αντιλαμβάνεται ότι πρόσφατα εξετάστηκε η πιθανή πρόσβαση των Τουρκοκυπρίων στο Γενικό Σύστημα Υγείας (ΓεΣΥ) και το συμπέρασμα ήταν ότι νομικοί και οικονομικοί παράγοντες καθιστούν ένα τέτοιο μέτρο απαγορευτικό. Σήμερα, κάλυψη από το ΓεΣΥ έχουν μόνο όσοι εργάζονται στις ελεγχόμενες από την κυβέρνηση περιοχές ή λαμβάνουν κρατική σύνταξη, καθώς και τα μέλη των οικογενειών τους που είναι Κύπριοι πολίτες.
Ένα άλλο πιθανό μέτρο είναι η παροχή περιορισμένης πρόσβασης στις δημόσιες υπηρεσίες υγείας. Για παράδειγμα, ο ΟΚΥπΥ παρέχει σε μη δικαιούχους του ΓεΣΥ, όπως αιτητές ασύλου και Ουκρανούς πρόσφυγες, πρόσβαση σε δημόσια νοσοκομεία και κέντρα υγείας.
Σήμερα, Τουρκοκύπριοι που διαμένουν στον βορρά μπορούν να αποκτήσουν Ιατρική Κάρτα αν έχουν καταβάλει εισφορές Κοινωνικών Ασφαλίσεων για τουλάχιστον τρία χρόνια και πληρούν τα εισοδηματικά κριτήρια. Οι κάτοχοι της κάρτας έχουν πλήρη πρόσβαση στα δημόσια νοσοκομεία, στα κρατικά φαρμακεία, σε εξειδικευμένα κέντρα όπως το Ογκολογικό Κέντρο Τράπεζας Κύπρου και το Ινστιτούτο Νευρολογίας και Γενετικής, καθώς και στην Ευρωπαϊκή Κάρτα Ασφάλισης Ασθένειας.
Με βάση τα πιο πάνω, μένει να φανεί ποια θα είναι τα νέα μονομερή μέτρα και πότε θα ανακοινωθούν.