Κοινωνική και πολιτική κινητικότητα και νέες πολιτικές δυναμικές – Τι κανάλια συμμετοχής ανοίγουν

Μέχρι σήμερα, οι νέες πολιτικές δυναμικές και οι αναδυόμενοι πολιτικοί σχηματισμοί στην Κύπρο ερμηνεύονται κυρίως μέσα από σχήματα ανάλυσης, τα οποία εστιάζουν περισσότερο σε ζητήματα απαξίωσης των υφιστάμενων πολιτικών θεσμών και των αποτυχιών του παραδοσιακού πολιτικού συστήματος. Το άρθρο που ακολουθεί επιχειρεί να προτείνει μια μερικώς διαφορετική οπτική, κτίζοντας αφενός πάνω στις προαναφερθείσες και υπαρκτές μεταβλητές ανάλυσης και αξιοποιώντας αφετέρου τις έννοιες της κοινωνικής και πολιτικής κινητικότητας -έννοιες που προέρχονται από την πολιτική κοινωνιολογία – ως ερμηνευτικά εργαλεία για την κατανόηση των διεργασιών και μεταβολών που συντελούνται στο πολιτικό σκηνικό της χώρας μας.
Η έννοια της κοινωνικής κινητικότητας αναφέρεται στην μετακίνηση ατόμων ή ομάδων μέσα στη δομή της κοινωνικής ιεραρχίας, μια μετακίνηση η οποία μπορεί να είναι ανοδικής φοράς, δηλαδή από χαμηλότερα σε υψηλότερα στρώματα, ή και το αντίστροφο και άρα καθοδικής φοράς. Το αναλυτικό αυτό πλαίσιο μας εξηγεί πόσο «ανοιχτή» ή «κλειστή» είναι μια κοινωνία ως προς τις πιθανότητες κάποιο μέλος της να αλλάξει κοινωνική θέση, επάγγελμα, εισόδημα, μορφωτικό επίπεδο ή κοινωνικό κύρος. Με μια σημαντική υποσημείωση. Η καθοδική κινητικότητα δεν αφορά μόνο φτωχοποίηση ή/και εξαθλίωση, αλλά μπορεί να αφορά απώλεια σταθερότητας στην εργασία, επαγγελματική υποβάθμιση, αδυναμία αξιοποίησης σπουδών, αίσθηση ότι οι προσπάθειες του ατόμου δεν μεταφράζονται σε προοπτική, φαινόμενα που παρατηρούνται έντονα σε πολλές μετακρισιακές κοινωνίες όπως η Κύπρος. Ακόμη πιο πολιτικά φορτισμένη είναι η προσδοκία καθοδικής κινητικότητας, ο φόβος δηλαδή ότι «τα πράγματα πάνε προς το χειρότερο» ή ότι «τα παιδιά μας θα ζήσουν χειρότερα», μια αντίληψη που επίσης χαρακτηρίζει η σύγχρονη κυπριακή κοινωνία. Κρίσιμο στοιχείο σε αυτή τη συζήτηση είναι τόσο η υπαρκτή όσο και η υποκειμενικά αντιληπτή (αν)ισότητα πρόσβασης σε ευκαιρίες ανόδου και βελτίωσης.
Ακριβώς επειδή η κινητικότητα είναι ταυτόχρονα υλική και συμβολική, η πολιτική κινητικότητα γίνεται κρίσιμο εννοιολογικό συμπλήρωμα. Η πολιτική κινητικότητα, με τον τρόπο που χρησιμοποιείται εδώ, διότι παίρνει και άλλες ερμηνείες (π.χ., μετακίνηση ψηφοφόρων από ένα κόμμα σε άλλο), μεταφέρει το ίδιο σκεπτικό στο πεδίο της πολιτικής εκπροσώπησης: ποιοι, υπό ποιες προϋποθέσεις, με ποια «μονοπάτια» και με ποια εμπόδια μπορούν να εισέλθουν στην πολιτική αρένα υπό διάφορες ιδιότητες (π.χ., ως υποψήφιοι, ή ως αξιωματούχοι), να ακουστούν και να επηρεάσουν αποφάσεις.
Κεντρική εδώ είναι η ιδέα των μηχανισμών πρόσβασης. Σε μια ανοιχτή «πολιτική αγορά», νέοι άνθρωποι (όχι απαραίτητα προσδιορισμένοι ηλικιακά), ομάδες ή κοινωνικές κατηγορίες μπορούν να αποκτήσουν φωνή και ρόλο σχετικά εύκολα. Σε ένα πιο κλειστό σύστημα, η πρόσβαση ελέγχεται από μηχανισμούς (κόμματα, δίκτυα, χορηγούς, ΜΜΕ) και άρα η πολιτική συμμετοχή γίνεται συχνά προνόμιο όσων «ανήκουν» ήδη στον κομματικό ή θεσμικό κύκλο. Σε κομματοκεντρικά συστήματα, όπως το κυπριακό, τα κόμματα λειτουργούν ως «θυρωροί» της εκπροσώπησης, ρυθμίζοντας υποψηφιότητες, πόρους, ορατότητα και, συχνά, το ποιος θεωρείται «θεμιτός» πολιτικός δρων. Όταν αυτά τα κανάλια στενεύουν, η πολιτική κινητικότητα μειώνεται, ακόμη και αν τυπικά όλοι έχουν ίσο δικαίωμα συμμετοχής/πρόσβασης. Απλουστευτικά τοποθετώντας το ζήτημα, η κοινωνική κινητικότητα απαντά στο «αν μπορώ να ανέβω κοινωνικά», ενώ η πολιτική κινητικότητα απαντά στο «αν μπορώ να εισέλθω και να έχω λόγο στη διαδικασία λήψης αποφάσεων και εκπροσώπησης».
Ιστορικά παραδείγματα
Ιστορικά, η κοινωνική κινητικότητα συνδέεται με συγκεκριμένα «κανάλια»: δημόσια μαζική εκπαίδευση, βιομηχανική/τεχνολογική ανάπτυξη, νέες ειδικότητες, αστικοποίηση, μετανάστευση, κοινωνικό κράτος, πολιτικά κινήματα. Ένα πρώτο ιστορικό παράδειγμα που δείχνει πως η κινητικότητα συνδέεται με αλλαγές στην κοινωνική συγκρότηση είναι η μεταπολεμική Δυτική Ευρώπη. Μετά το 1945, η μαζική επέκταση της δευτεροβάθμιας και τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, η ανάπτυξη του κοινωνικού κράτους και η διεύρυνση του τομέα των υπηρεσιών δημιούργησαν ή/και ενίσχυσαν νέες «μεσαίες» επαγγελματικές κατηγορίες και περισσότερες διαδρομές κοινωνικής ανόδου. Αυτό δεν εξάλειψε τις ανισότητες, όμως αναδιάταξε την κοινωνική πυραμίδα, διαμορφώνοντας νέα στρώματα με διαφορετικές προσδοκίες, διαφορετική σχέση με το κράτος και συχνά μεγαλύτερη αξίωση για συμμετοχή και λογοδοσία. Για μεγάλα τμήματα του πληθυσμού άνοιξαν πιο σταθερά μονοπάτια ανόδου: ένας γιος αγρότη ή εργάτη μπορούσε με μεγαλύτερη πιθανότητα να γίνει τεχνικός, δάσκαλος, υπάλληλος, μηχανικός. Η κοινωνία μετατοπίστηκε από μια πιο «κάθετη» διάκριση λίγων προνομιούχων και πολλών αποκλεισμένων σε μια πιο σύνθετη κοινωνική πυραμίδα με διευρυμένα μεσαία στρώματα. Με άλλα λόγια, η κοινωνική κινητικότητα δεν είναι μόνο ατομικό βίωμα, αλλά μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός μετασχηματισμού ενός κοινωνικού σχηματισμού, κάτι που φυσιολογικά επηρεάζει και την πολιτική σφαίρα, τις σχετικές προσδοκίες και τις μορφές εκπροσώπησης.
Ένα δεύτερο ιστορικό παράδειγμα, πιο καθαρά πολιτικό, είναι η ανάδυση των κομμάτων εκπροσώπησης της εργατικής τάξης (εργατικών, σοσιαλδημοκρατικών, κομμουνιστικών)στην Ευρώπη από τα τέλη του 19ου αιώνα και μετέπειτα. Η βιομηχανική εργατική τάξη, που αρχικά είχε περιορισμένα πολιτικά δικαιώματα και ελάχιστη θεσμική φωνή, απέκτησε οργανωτική δύναμη μέσω συνδικάτων, συλλόγων, συνεταιρισμών και πολιτικών κομμάτων. Παράλληλα, η σταδιακή επέκταση του δικαιώματος ψήφου δημιούργησε τις προϋποθέσεις θεσμικής εκπροσώπησης και πολιτικής κινητικότητας: άνθρωποι που ήταν «αόρατοι» πολιτικά, απέκτησαν συλλογική εκπροσώπηση, μπήκαν στα κοινοβούλια, επηρέασαν πολιτικές για την εργασία, την ασφάλιση, την υγεία και την εκπαίδευση. Εδώ η κινητικότητα δεν είναι μόνο ατομική (να γίνει κάποιος βουλευτής), αλλά και συλλογική: να αναγνωριστεί μια κοινωνική κατηγορία ως δύναμη που δικαιούται να συναποφασίζει).
Οι νέοι πολιτικοί σχηματισμοί
Με αυτό το εννοιολογικό εργαλείο μπορούμε να προσεγγίσουμε, έστω συμπληρωματικά, την εμφάνιση νέων πολιτικών σχηματισμών στην Κύπρο, ειδικά ενόψει των βουλευτικών εκλογών της 24ης Μαΐου 2026. Τα ερωτήματα δεν είναι μόνο «τι πρεσβεύουν» αυτοί οι νέοι σχηματισμοί και που τοποθετούνται ιδεολογικά ή στον άξονα κυβέρνηση-αντιπολίτευση, αλλά και τι είδους κανάλια συμμετοχής ανοίγουν για ανθρώπους που είτε δεν «χωρούσαν», είτε δεν επιθυμούσαν να ενταχθούν στα παραδοσιακά κομματικά δίκτυα. Με άλλα λόγια, μπορούμε να δούμε γιατί οι νέοι πολιτικοί σχηματισμοί λειτουργούν, για αρκετό κόσμο, ως «οχήματα» εισόδου στην πολιτική.
Πλαισιώνοντας τη συζήτηση αυτή, η βασική παραδοχή είναι ότι η κυπριακή πολιτική ιστορία έχει σε μεγάλο βαθμό οργανωθεί γύρω από κόμματα με ισχυρούς μηχανισμούς υποψηφιοτήτων, πειθαρχίας και δικτύων. Αυτό έχει σταθεροποιήσει το σύστημα, αλλά συχνά έχει κάνει την είσοδο ανθρώπων εκτός κομματικών στεγανών δύσκολη: για να ακουστεί κάποιος/α, να βρει χώρο στα ψηφοδέλτια, να αποκτήσει δημόσιο βήμα, συνήθως χρειαζόταν προηγούμενη κομματική ένταξη, διάθεση χρόνου, οικοδόμηση διασυνδέσεων (δικτύωση). Επιπλέον, στην Κύπρο των πολλαπλών κρίσεων και της καθοδικής κοινωνικής κινητικότητας που επακολούθησε ιδιαίτερα μετά το 2013 ως αποτέλεσμα και των αποτυχιών του υφιστάμενου πολιτικού συστήματος, αλλά και ο φόβος μελλοντικής καθοδικής κινητικότητας, είναι κλειδί για να κατανοήσουμε την απαξίωση του παραδοσιακού κομματικού συστήματος και την ελκυστικότητα των νέων σχημάτων.
Ελκυστικές διαδρομές και εναλλακτικές επιλογές
Σε αυτό το πλαίσιο, τόσο το σχήμα της Άμεσης Δημοκρατίας Κύπρου του Φειδία Παναγιώτου, όσο και το ΑΛΜΑ του Οδυσσέα Μιχαηλίδη, όπως και άλλοι νεοφανείς σχηματισμοί μπορούν να ιδωθούν (ανεξαρτήτως επιμέρους διαφορών) ως μηχανισμοί πολιτικής κινητικότητας που λειτουργούν διπλά: ως ελκυστικές διαδρομές για υποψήφιους και ως εναλλακτικές επιλογές για ψηφοφόρους. Ας δούμε πως.
Πρώτον, τα νεότευκτα σχήματα εμφανίζονται ως απάντηση σε μια αίσθηση «κορεσμού» ή «περιχαράκωσης» της εκπροσώπησης. Ο Φειδίας Παναγιώτου εξελέγη ως ανεξάρτητος ευρωβουλευτής τον Ιούνιο του 2024, αξιοποιώντας κυρίως κοινωνικά δίκτυα και άμεση επικοινωνία με ένα κοινό που δεν κινητοποιείται εύκολα από τους κλασικούς κομματικούς μηχανισμούς. Η εκλογή του έχει ερμηνευθεί ως ρήγμα σε ένα κατεστημένο μοτίβο πολιτικής πρόσβασης. Η συνέχεια αυτού του ρήγματος ήταν η συγκρότηση κομματικού σχήματος με τη λογική ότι οι υποψηφιότητες και οι θέσεις μπορούν να παράγονται μέσω πιο ανοιχτών, συμμετοχικών ή ψηφιακών διαδικασιών, ουσιαστικά πατώντας στην δομικά προβληματική και περιοριστική για αρκετούς έκφραση της πολιτικής εκπροσώπησης και της δημοκρατικής συμμετοχής στην Κύπρο. Αντίστοιχα, το ΑΛΜΑ συγκροτήθηκε ως νέο πολιτικό κίνημα γύρω από την πολιτική αξιοπιστία και το δημόσιο κεφάλαιο ενός προσώπου που συνδέθηκε με τον έλεγχο και τη λογοδοσία, αιτήματα κρίσιμα στις σύγχρονες κοινωνίες. Η δημιουργία των σχημάτων αυτών αποτυπώνει την προσπάθεια δημιουργίας μιας νέας πύλης εισόδου στην πολιτική, που δεν προϋποθέτει μακρά κομματική κοινωνικοποίηση.
Δεύτερον, οι νέοι σχηματισμοί λειτουργούν ως εναλλακτικά κανάλια στρατολόγησης υποψηφίων. Σε ένα περιβάλλον όπου η υποψηφιότητα παραδοσιακά περνά από κομματικές ιεραρχίες, εσωτερικές ισορροπίες και «δοκιμασίες» ένταξης, τα νέα σχήματα μπορούν να προσφέρουν πολιτική είσοδο σε επαγγελματίες, νέους, τεχνοκράτες, ακτιβιστές ή απλούς πολίτες της «διπλανής πόρτας», που δεν έχουν προηγούμενη κομματική διαδρομή. Η πολιτική κινητικότητα εδώ δεν αφορά μόνο το τελικό αποτέλεσμα (εκλογή), αλλά και το ενδιάμεσο: ορατότητα, δημόσιο λόγο, συμμετοχή στη διαμόρφωση ατζέντας, αίσθηση ότι «η πολιτική δεν είναι κλειστό κλαμπ».
Τρίτον, σε επίπεδο ψηφοφόρων, τα νέα σχήματα λειτουργούν ως μηχανισμοί επανανοηματοδότησης της συμμετοχής. Για ένα τμήμα της κοινωνίας, η ψήφος προς νέα σχήματα δεν είναι κατ’ ανάγκην καθαρή ιδεολογική μετατόπιση. Είναι συχνά μια αναζήτηση διαύλων εκπροσώπησης που μοιάζουν πιο «διαπερατοί» και λιγότερο ελεγχόμενοι. Αυτή η στροφή μπορεί να ερμηνευτεί ως επιθυμία να αμφισβητηθεί ο διαχρονικός έλεγχος της πολιτικής αντιπροσώπευσης από καθιερωμένους μηχανισμούς, να δοκιμαστούν νέες μορφές εγγύτητας, λογοδοσίας ή συμμετοχικής πίεσης στο σύστημα.
Τέλος, ακριβώς επειδή λειτουργούν ως οχήματα πολιτικής κινητικότητας, οι νέοι αυτοί σχηματισμοί αντιμετωπίζουν μια κοινή «δοκιμασία θεσμοποίησης»: πως μετατρέπεται, δηλαδή, η αρχική δυναμική σε σταθερές, διαφανείς διαδικασίες συλλογικής λειτουργίας και επιλογής προσώπων, αλλά και συνεκτικού πολιτικού προγράμματος.
Ευκαιρίες παρουσίας
Η κοινωνική και πολιτική κινητικότητα ως έννοιες μας επιτρέπουν να δούμε τα νέα πολιτικά σχήματα στην Κύπρο ως διαύλους που αναδιατάσσουν, έστω μερικώς, το ποιος μπορεί να συμμετέχει, να διεκδικεί και να εκπροσωπείται. Το κοινό νήμα που συνδέει αυτά τα σχήματα είναι ότι απευθύνονται ταυτόχρονα και στις δύο πλευρές του πολιτικού παιχνιδιού. Για τους υποψήφιους, προσφέρουν ευκαιρίες δημόσιας παρουσίας σε ανθρώπους που αισθάνονταν ότι τα καθιερωμένα κανάλια είναι στενά, κλειστά ή ελεγχόμενα. Για τους ψηφοφόρους λειτουργούν ως τρόπος να εκφραστεί (συνήθως αποδοκιμαστικά) μια εμπειρία στασιμότητας ή και καθοδικής κινητικότητας, πραγματικής ή προσδοκώμενης, μέσα από μια ψήφο που σηματοδοτεί απαίτηση ανανέωσης των όρων εκπροσώπησης.
Η στροφή, λοιπόν, προς τα νέα σχήματα δεν πρέπει να ερμηνεύεται μόνο ως «μόδα» ή ως προσωπική γοητεία ηγετών. Μπορεί να ιδωθεί και ως αναζήτηση νέων θεσμικών καναλιών, όταν οι κοινωνικές διαδρομές ανόδου δυσκολεύουν και όταν η πολιτική αντιπροσώπευση βιώνεται ως κλειστό σύστημα. Αυτό ακριβώς είναι το σημείο όπου η κοινωνική και η πολιτική κινητικότητα συναντιούνται και γίνονται χρήσιμες για την κατανόηση των τρεχουσών ανακατατάξεων στην Κύπρο.
* Αναπληρωτής Καθηγητής Συγκριτική Πολιτικής,
Πανεπιστήμιο Λευκωσίας