Ιράν: Κράτος -πολιτισμός 5.000 ετών – Ανάμεσα στη θεσμική αντοχή και την κόπωση της εποχής

Τους τελευταίους μήνες, το Ιράν βρέθηκε αντιμέτωπο με σοβαρά επεισόδια εσωτερικής αποσταθεροποίησης, τα οποία σε ορισμένες περιπτώσεις έφεραν χαρακτηριστικά ένοπλης δράσης. Σε αντίθεση με προηγούμενες διαδηλώσεις, όπου η οπλοκατοχή ήταν ουσιαστικά ανύπαρκτη, αυτή τη φορά καταγράφηκε το αντίθετο όπως και οι περιπτώσεις οργανωμένων ομάδων που προχώρησαν σε επιθέσεις κατά δημόσιων υποδομών. Οι ιρανικές αρχές αποδίδουν αυτά τα φαινόμενα σε εξωτερική υποστήριξη, ενώ και δημόσιες τοποθετήσεις δυτικών αξιωματούχων στο παρελθόν έχουν παραδεχθεί ότι οι κυρώσεις και οι πιέσεις σχεδιάστηκαν με στόχο την πρόκληση κοινωνικής αναταραχής.
Πράγματι οι οικονομικές κυρώσεις επιβλήθηκαν ως εργαλείο παράλυσης της καθημερινής ζωής, με την προσδοκία ότι η κοινωνική δυσφορία θα μετατραπεί σε πολιτική αστάθεια και η αλήθεια είναι ότι η επίδρασή τους στην ιρανική οικονομία υπήρξε πραγματική και επώδυνη, ιδιαίτερα για τα λαϊκά στρώματα. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε κοινωνική αντίδραση ήταν προϊόν ξένου σχεδιασμού. Η ιστορία, σπάνια λειτουργεί με ευθείες γραμμές και ναι οι κοινωνίες δεν εξεγείρονται επειδή κάποιος το επιθυμεί αλλά όταν συσσωρεύονται πολλά προβλήματα.
Παράλληλα, στον δημόσιο λόγο εκτός Ιράν επανήλθαν τα σενάρια διάσπασης της χώρας κατά εθνοτικές γραμμές. Αζέροι, Κούρδοι, Μπαλούχοι και Άραβες παρουσιάστηκαν ως εν δυνάμει αποσχιστικά υποκείμενα, λες και η εθνοτική ποικιλομορφία ισοδυναμεί αυτομάτως με την πολιτική αποσύνθεση. Αυτή η ανάγνωση αγνοεί μια βασική πραγματικότητα ότι ο ιρανικός εθνικισμός, προϊόν μακραίωνης ιστορικής συνέχειας και κρατικής συγκρότησης του 20ού αιώνα, λειτουργεί ως ισχυρός συνεκτικός ιστός. Οι διαμαρτυρίες στο Ιράν, ακόμη και στις πιο έντονες φάσεις τους, διατύπωσαν αιτήματα δικαιωμάτων και βελτίωσης συνθηκών αλλά όχι σχέδια απόσχισης.
Και….η γεωγραφία εξηγεί πολλά. Το Ιράν ως χερσαίος κόμβος, ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση, Βορρά και Νότο, στην ιστορική του διαδρομή συγκρούστηκε με αυτοκρατορίες και υπερδυνάμεις, από την αρχαιότητα μέχρι τη σύγχρονη εποχή. Σήμερα, βρίσκεται περικυκλωμένο από ανταγωνιστικά συμφέροντα, χωρίς όμως να φιλοξενεί ξένες στρατιωτικές βάσεις στο έδαφός του ( Είναι η μόνη χώρα του Κόλπου χωρίς αμερικανική βάση), κάτι που είναι μοναδικό για τον Περσικό Κόλπο. Αυτή η γεωγραφική και ιστορική θέση καλλιέργησε μια βαθιά κουλτούρα επιβίωσης καθώς και καχυποψίας απέναντι σε εξωτερικές παρεμβάσεις.
Στο εσωτερικό, το πολιτικό σύστημα παραμένει συγκεντρωτικό. Η ανώτατη εξουσία λειτουργεί ως μηχανισμός ισορροπίας ανάμεσα στους θεσμούς, και τους μηχανισμούς ασφαλείας και ακριβώς αυτή η αρχιτεκτονική έχει αποδειχθεί ανθεκτική στις κρίσεις. Ωστόσο, στηρίζεται σε πρόσωπα και γενιές που διαμορφώθηκαν από την επανάσταση και τον πόλεμο του 20ού αιώνα ενώ οι νεότερες γενιές Ιρανών έχουν διαφορετικά βιώματα: μεγάλωσαν σε έναν κόσμο περιφερειακών συγκρούσεων, κρατικών καταρρεύσεων και πολέμων δι’ αντιπροσώπων. Η κοσμοαντίληψή τους είναι λιγότερο ιδεολογική και περισσότερο αμυντική θα λέγαμε, με έμφαση στην ασφάλεια και την κρατική επιβίωση.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι το σύστημα είναι ακίνητο στον χρόνο. Η έλλειψη ανανεωμένων πολιτικών δικτύων, η περιορισμένη θεσμική εκπροσώπηση νεότερων κοινωνικών δυνάμεων και η εξάρτηση από μια παλαιότερη επαναστατική νομιμοποίηση δεν μπορούν παρά να δημιουργούν μια υπαρκτή κόπωση.
Στο εξωτερικό πεδίο, οι δηλώσεις περί «διπλωματικής λύσης» συνυπάρχουν με συνεχιζόμενες πιέσεις και απαιτήσεις: περιορισμό του πυρηνικού προγράμματος, μείωση των πυραυλικών δυνατοτήτων, απόσυρση της περιφερειακής επιρροής. Ταυτόχρονα, τα ίδια τα κράτη της περιοχής δείχνουν απροθυμία απέναντι σε μια ανοιχτή στρατιωτική σύγκρουση, γνωρίζοντας ότι μια τέτοια εξέλιξη θα αποσταθεροποιούσε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή. Το κράτος μεχρι τώρα αντέχει κάτι που σε καμία περίπτωση-δεν συνιστα ιστορική ήττα κανενός. Το Ιράν παραμένει σε μια μακρά φάση έντασης, και θα μπορούσε κανείς να πει ότι η κρατική αντοχή συνυπάρχει με την κοινωνική πίεση και τήν ίδια ώρα με την εξωτερική αντιπαράθεση.
Η γεωπολιτική δεν είναι αγώνας εντυπώσεων αλλά από ότι έχουμε κατανοήσει μια διαδικασία φθοράς, προσαρμογής και μεταβολής. Όποιος βιάζεται να μας παρουσιάσει είτε θριάμβους, είτε καταρρεύσεις, μας δημιουργεί την αίσθηση ότι μπερδεύει την ανάλυση με το αφήγημα.
Και αυτό, όσο ελκυστικό κι αν ακούγεται, δεν βοηθά να κατανοήσουμε πού πραγματικά βρισκόμαστε.