Θέλω ένα κράτος

Τρέχω και παίζει Μποφίλιου. Πρώτα Εν Λευκώ: «το πρόβλημα μου η υπερβολή μου» και μετά καπάκι το Βαβέλ: «Το εμπέδωσα το πράγμα: Η σιωπή μας είναι τραύμα πια». Σκέφτομαι ότι αυτό που με ενόχλησε περισσότερο από το βίντεο είναι η αλαζονεία με την οποία «γίνονται οι σοβαρές δουλειές» από κάποιους.
Και για να είμαι ξεκάθαρος: θέλω επενδύσεις. Τις χρειαζόμαστε. Θέλω ανθρώπους και εταιρείες που να πιστεύουν στον τόπο, να δραστηριοποιούνται, να δημιουργούν πλούτο και θέσεις εργασίας. Και αν οι επενδυτές αυτοί συνεισφέρουν στις τοπικές κοινότητες ή στην κοινωνία γενικότερα, μια χαρά. Αυτό είναι θετικό. Αυτό όμως δεν μπορεί να γίνεται έναντι ανταλλαγμάτων. Ούτε φυσικών, ούτε πολιτικών, ούτε θεσμικών. Για αυτό υπάρχουν νόμοι, θεσμοί και διαδικασίες.
Με αφορμή όσα συζητούνται έντονα τις τελευταίες μέρες, σκέφτομαι όχι τόσο πρόσωπα ή τα περιστατικά, αλλά το σύστημα που τα καθιστά δυνατά – και, χειρότερα, οικεία. Γιατί στην Κύπρο το πρόβλημα δεν είναι ότι αποκαλύπτονται τέτοιες πρακτικές. Είναι ότι -πλέον- δεν εκπλησσόμαστε.
Η κοινωνική προσφορά δεν πρέπει να λειτουργεί ως υπόγειο νόμισμα πρόσβασης. Οι εισφορές δεν πρέπει να συνοδεύονται από προσδοκίες, «καλές σχέσεις» ή τη σιωπηρή υπόσχεση ότι, όταν χρειαστεί, «θα γίνει ένα τηλεφώνημα».
Τα ταμεία κοινωνικής στήριξης -αν υπάρχουν- είναι θεσμοθετημένα, ανεξάρτητα, με πλήρη διαφάνεια. Όπου ξέρουμε ποιος δίνει, πόσα δίνει και με ποιον σκοπό. Όχι προσωποποιημένα. Όχι συνδεδεμένα με αξιώματα. Όχι συγχυσμένα με πολιτική επιρροή.
Αν ένας φοιτητής χρειάζεται βοήθεια, αν μια οικογένεια βρίσκεται σε ανάγκη, αν ένας πολίτης δεν μπορεί να ανταπεξέλθει, θέλω να υπάρχει κρατική πρόνοια. Όχι φιλανθρωπία. Πρόνοια με κανόνες, έλεγχο και ισονομία.
Ξέρουμε ότι διεθνώς -και σε ορισμένους τομείς και στη Κύπρο- υπάρχουν θεσμοθετημένες κοινωνικές εισφορές από μεγάλες επενδύσεις. Εκεί η συνεισφορά δεν αγοράζει εύνοια. Δεν δημιουργεί προσδοκία ανταπόδοσης. Υπάρχει ακριβώς για να αποσυνδέει το δημόσιο συμφέρον από την ιδιωτική επιρροή.
Σε μια μικρή κοινωνία όπως η δική μας, όμως, συχνά συμβαίνει το αντίθετο. Οι παρακάμψεις προηγούνται των κανόνων. Ο γνωστός του γνωστού παρεμβαίνει. Ένας νυν ή πρώην αξιωματούχος «βοηθά να προχωρήσει το θέμα». Και έτσι το κράτος μαθαίνει να λειτουργεί όχι θεσμικά, αλλά προσωπικά.
Ανησυχητικό είναι επίσης ότι -ενδεχομένως- αυτό γίνεται κάποτε με την ανοχή ή και την υπόδειξή της δημόσιας διοίκησης. Δημιουργούνται καθυστερήσεις, σημεία ελέγχου, ώστε η εξάρτηση να συντηρείται. Αυτό δεν είναι δυσλειτουργία. Είναι μηχανισμός.
Ας είμαστε ειλικρινείς. Κανένα κράτος δεν λειτουργεί χωρίς επιρροές, επαφές και διαβουλεύσεις. Το lobbying και το networking υπάρχουν σε όλες τις δημοκρατίες και, υπό προϋποθέσεις, είναι θεμιτά. Οι κυβερνήσεις οφείλουν να ακούν επενδυτές, επιχειρήσεις και κοινωνικούς φορείς. Το πρόβλημα δεν είναι η πρόσβαση. Είναι η άνιση πρόσβαση.
Το πρόβλημα ξεκινά όταν η επιρροή παύει να είναι θεσμική και γίνεται προσωπική. Όταν δεν καταγράφεται, δεν ελέγχεται και δεν αφήνει ίχνη. Όταν δεν ασκείται με επιχειρήματα, αλλά με σχέσεις, εξαρτήσεις και σιωπηρές προσδοκίες. Εκεί το lobbying παύει να είναι μέρος της δημοκρατίας και μετατρέπεται σε μηχανισμό ιδιοποίησης του κράτους.
Γιατί άλλο είναι να καταθέτεις θέσεις και απόψεις και άλλο να «αγοράζεις» κατανόηση. Όταν μια συνεισφορά -οποιασδήποτε μορφής- συνοδεύεται από την προσδοκία ανταλλάγματος, τότε δεν μιλάμε για επιρροή. Μιλάμε για διάβρωση της ισονομίας.
Και εδώ επιστρέφουμε στο βασικό ερώτημα: τι κράτος θέλουμε να έχουμε. Ένα κράτος που λειτουργεί με κανόνες ή ένα κράτος που λειτουργεί με γνωριμίες.
Ένα κράτος που σέβεται τον επενδυτή χωρίς να του χρωστά. Που ακούει χωρίς να εξαρτάται. Που εφαρμόζει τον νόμο χωρίς μεσολαβητές. Ένα κράτος που δεν φοβάται την επιρροή, γιατί έχει θεσμούς αρκετά ισχυρούς για να τη βάλουν σε πλαίσιο. Γιατί η πραγματική μεταρρύθμιση είναι να χτίσουμε ένα σύστημα που δεν εξαρτάται από ανθρώπους. Ένα κράτος που λειτουργεί χωρίς -ή ακόμη κι όταν- κανείς τηλεφωνεί.Αυτό δεν είναι υπερβολή. Είναι το ελάχιστο που οφείλει μια δημοκρατία στους πολίτες της και οι πολίτες στη δημοκρατία τους.
*Διευθυντής Διοίκησης και Οικονομικών Πανεπιστημίου Κύπρου