Η στροφή της Κούβας προς τον καπιταλισμό δεν θα οδηγήσει αυτόματα στη δημοκρατία

Του Juan Pablo Spinetto
Η στρατηγική του Λευκού Οίκου για την Κούβα είναι πλέον ξεκάθαρη: να απογυμνώσει τη δημόσια εικόνα του καθεστώτος για να εξασφαλίσει ένα αποφασιστικό στρατηγικό πλεονέκτημα, χωρίς όμως να προχωρήσει σε πλήρη αλλαγή καθεστώτος.
Αυτό είναι το μοντέλο που ακολούθησε η κυβέρνηση Τραμπ στη Βενεζουέλα, αφού έδιωξε τον Νικολάς Μαδούρο νωρίτερα φέτος, και η προσέγγιση που φαίνεται να ακολουθεί τώρα στο κομμουνιστικό νησί. Σύμφωνα με δημοσίευμα της εφημερίδας New York Times τη Δευτέρα, ο Ντόναλντ Τραμπ επιδιώκει να απομακρύνει από την εξουσία τον επιλεγμένο από την Κούβα πρόεδρο, Μιγκέλ Ντίας-Κανέλ, αφήνοντας όμως ανέπαφο το καταπιεστικό, στρατιωτικά υποστηριζόμενο σύστημα που κυβερνά τη χώρα από την επανάσταση του Φιντέλ Κάστρο το 1959.
Η προσπάθεια αυτή εξελίσσεται παράλληλα με την αυξανόμενη οικονομική και χρηματοοικονομική πίεση που αποσκοπεί να αναγκάσει την Αβάνα σε de facto υποταγή στην Ουάσινγκτον. Αυτό συμπίπτει με αναφορές για πολλαπλές συνομιλίες μεταξύ Αμερικανών αξιωματούχων και προσώπων κοντά στον Ραούλ Κάστρο, τον ισχυρό παράγοντα του καθεστώτος. Ας το ονομάσουμε “περιορισμένη μετάβαση”: μια στρατηγική που αποσκοπεί στο να διαταράξει το status quo τόσο όσο για να θέσει σε κίνηση την αλλαγή υπό την εποπτεία των ΗΠΑ, χωρίς να αναδιαμορφώσει τις υποκείμενες δυναμικές εξουσίας του καθεστώτος, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα. Όπως και στη Βενεζουέλα, προσφέρει στον Τραμπ μια λαμπρή νίκη για τα βιβλία της ιστορίας – “Θα έχω την τιμή να κατακτήσω την Κούβα”, καυχήθηκε – ενώ προσπαθεί να αποφύγει τους κινδύνους των πολιτικών αναταραχών, της μαζικής μετανάστευσης ή μιας πλήρους κατάρρευσης του κράτους.
Η κουβανική κυβέρνηση, από την πλευρά της, φαίνεται να ανταποκρίνεται πιο προσεκτικά, ίσως έχοντας κατά νου ότι παρόμοιες παρασκηνιακές προσπάθειες στη Βενεζουέλα και το Ιράν οδήγησαν τελικά σε στρατιωτική επέμβαση. Την περασμένη εβδομάδα, ο Ντίας-Κανέλ αναγνώρισε δημοσίως για πρώτη φορά τη διεξαγωγή συνομιλιών με την Ουάσιγκτον με σκοπό τη διερεύνηση “πιθανών λύσεων για τις διμερείς μας διαφορές”, ενώ η κυβέρνησή του δεσμεύτηκε να απελευθερώσει δεκάδες πολιτικούς κρατούμενους. Αυτές οι κινήσεις ακολουθήθηκαν από δεσμεύσεις για τη διευκόλυνση της συμμετοχής των Κουβανών του εξωτερικού στην οικονομία της χώρας, συμπεριλαμβανομένης της δυνατότητας να επενδύουν και να κατέχουν ιδιωτικές επιχειρήσεις, ένα μικρό αλλά σημαντικό βήμα προς τον καπιταλισμό που συνάδει τόσο με τα συμφέροντα της διασποράς όσο και με την προσπάθεια της Ουάσιγκτον να ενισχύσει τον τοπικό ιδιωτικό τομέα. Το καθεστώς έχει επίσης δείξει προθυμία να συνεργαστεί σε θέματα ασφάλειας, ενώ απορρίπτει κατηγορηματικά οποιαδήποτε σύνδεση με τρομοκρατικές ομάδες ή ξέπλυμα χρήματος.
Όλα αυτά τα σημάδια πρέπει να ληφθούν σοβαρά υπόψη. Υποδηλώνουν ένα κομβικό σημείο στην ιστορία της Κούβας. Αναφορές από το νησί περιγράφουν ένα εύθραυστο κοινωνικό τοπίο, που χαρακτηρίζεται από παρατεταμένες διακοπές ρεύματος και επιδεινούμενη έλλειψη αγαθών, μετά από δεκαετίες κακής οικονομικής διαχείρισης, σε συνδυασμό με την πανδημία, μια μαζική έξοδο πληθυσμού και μια απότομη πτώση της εξωτερικής στήριξης. Πολιτικά απομονωμένη και υπό την πίεση των σκληρών αλλά αποτελεσματικών περιορισμών της κυβέρνησης Τραμπ στις αποστολές καυσίμων, η κουβανική ηγεσία δεν έχει άλλη επιλογή από το να συνεργαστεί με την Ουάσινγκτον. Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν ο Ντίας-Κανέλ μπορεί να απομακρυνθεί, αλλά πώς η Αβάνα θα παρουσιάσει την απομάκρυνσή του ως κάτι διαφορετικό από μια ταπεινωτική παραχώρηση κυριαρχίας στην Αυτοκρατορία.
Ταυτόχρονα, η προσέγγιση του Τραμπ καθιστά ένα πράγμα σαφές: η δημοκρατία δεν πρόκειται να έρθει σύντομα στην Κούβα. Αν ο στόχος είναι να επιβληθεί οικονομική αλλαγή χωρίς ουσιαστικό πολιτικό άνοιγμα, οι προσδοκίες για πραγματική μεταμόρφωση θα πρέπει να μετριαστούν. Ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο το έθεσε χωρίς περιστροφές σε μια συνάντηση της Κοινότητας της Καραϊβικής (CARICOM) στο Σεντ Κιτς τον περασμένο μήνα: “Το status quo της Κούβας είναι απαράδεκτο. Η Κούβα πρέπει να αλλάξει”, είπε πριν προσθέσει: “Δεν χρειάζεται να αλλάξει με τη μία. Δεν χρειάζεται να αλλάξει από τη μία μέρα στην άλλη”.
Εδώ είναι που οι παραλληλισμοί με τη Βενεζουέλα αρχίζουν να καταρρέουν. Η πρόσβαση στον πετρελαϊκό πλούτο της Βενεζουέλας είχε κεντρική θέση στη στρατηγική για τη στοχοποίηση του Μαδούρο. Η Κούβα, αντίθετα, βρίσκεται στα πρόθυρα μιας νέας εποχής ενεργειακής εργαλειοποίησης, δεδομένης της εξάρτησής της από εισαγόμενα καύσιμα. Διαφέρει επίσης πολιτικά από τη Βενεζουέλα: στερείται μιας κινητοποιημένης αντιπολίτευσης έτοιμης να κυβερνήσει και δεν έχει πρόσφατη εκλογική παράδοση ή φιλελεύθερους θεσμούς. Το τελευταίο, ατελές “πείραμα” δημοκρατίας της χρονολογείται σχεδόν 75 χρόνια πίσω. Υπό αυτή την έννοια, μια “περιορισμένη μετάβαση” μπορεί να είναι η λιγότερο επικίνδυνη οδός εάν θέλουν να αποφύγουν μια αποσταθεροποιητική και πιθανώς καταστροφική στρατιωτική επέμβαση. Στην πραγματικότητα, αν το σχέδιο του Τραμπ προχωρήσει όπως δείχνει, δεν θα είναι η πρώτη φορά που το νησί θα βρεθεί υπό κάποιο είδος αμερικανικού προτεκτοράτου μετά την νεοαποικιοκρατική περίοδο των αρχών του 20ού αιώνα.
Η ταραχώδης σχέση μεταξύ των δύο χωρών έχει βαθιές ρίζες, και ο Λευκός Οίκος μπορεί κάλλιστα να κηρύξει νίκη απλώς αποδεικνύοντας ότι μπορεί να επιβάλει αλλαγή εκεί όπου άλλες κυβερνήσεις απέτυχαν. Ωστόσο, ένα μοντέλο “Ραούλ χωρίς τον Ραούλ”, στο οποίο το δίκτυο των Κάστρο εξακολουθεί να ασκεί εξουσία από τα παρασκήνια, μπορεί τελικά να αποδειχθεί μια πολύ μικρή νίκη, ειδικά για τους Κουβανοαμερικανούς της Φλόριντα, των οποίων οι προσδοκίες εκτείνονται πέρα από μια επιφανειακή ανακατάταξη. Αυτό το χάσμα μεταξύ συμβολικής αλλαγής και ουσιαστικής μεταμόρφωσης ενέχει εσωτερικούς πολιτικούς κινδύνους για τον Τραμπ και τον Ρούμπιο, ιδίως αν η ανάκαμψη της οικονομίας και των υποδομών της Κούβας αποδειχθεί πιο δύσκολη από ό,τι αναμενόταν.
Η μετάβαση της Κούβας αποτελεί επίσης δοκιμασία για τη Λατινική Αμερική και την Καραϊβική. Μετά από χρόνια αποτυχίας να διατυπώσει μια συνεκτική δημοκρατική απάντηση στην κρίση της Βενεζουέλας, η περιοχή έχει τώρα άλλη μια ευκαιρία να διαμορφώσει τις εξελίξεις. Ωστόσο, δεν μπορούμε να έχουμε υψηλές προσδοκίες. Εξακολουθούν να υφίστανται βαθιά ιδεολογικά χάσματα, ακόμη και καθώς η περιοχή κλίνει προς τα δεξιά. Οι αριστερές κυβερνήσεις του Μεξικού και της Βραζιλίας, που από καιρό είχαν την τάση να εξιδανικεύουν το κουβανικό καθεστώς, θα πρέπει να αναγνωρίσουν ότι η αλλαγή είναι αναπόφευκτη. Αν θέλουν να έχουν θέση στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, θα πρέπει να προσφέρουν αξιόπιστες εναλλακτικές λύσεις και να επιδείξουν γνήσια προθυμία να μεσολαβήσουν με εποικοδομητικό τρόπο. Διαφορετικά, κινδυνεύουν να παραγκωνιστούν για άλλη μια φορά από την Ουάσιγκτον, όπως συνέβη στη Βενεζουέλα.
Σε ένα πρόσφατο βιβλίο του, ο μεγάλος Κουβανός συγγραφέας Λεονάρντο Παδούρα μιλά για τη νοσταλγία και την απογοήτευση που προκαλεί η θέα της Αβάνας, κάποτε το “Παρίσι της Καραϊβικής”, να βυθίζεται σε μια μη αναστρέψιμη παρακμή. Μια ευκαιρία να αντιστραφεί αυτή η πορεία μπορεί να διαφαίνεται τώρα, τόσο για την πρωτεύουσα όσο και για το νησί, μέσω μιας αυστηρά ελεγχόμενης πολιτικής διαδικασίας. Η ιστορία δείχνει, όμως, ότι αυτό δεν θα συμβεί τόσο γρήγορα ή τόσο ριζικά όσο πολλοί ελπίζουν.