Η παραδοσιακή προσέγγιση και άλλες 4 εναλλακτικές: Ώρα μηδέν - Μπορούν οι ηγέτες να πορευτούν μόνοι τους;

Με την προσωπική απεσταλμένη του ΟΗΕ να απουσιάζει από το νησί για τους επόμενους μήνες, μπορούν οι δύο ηγέτες να αποδείξουν, κόντρα στις πιθανότητες, ότι διαθέτουν όσα χρειάζονται για να προσδώσουν στην αδρανή ειρηνευτική διαδικασία μια δόση εμπιστοσύνης και δυναμικής.
Η κρατούσα άποψη μεταξύ των παρατηρητών του Κυπριακού -και όσων επενδύουν στα τυχερά παιχνίδια- είναι ότι ποτέ δεν στοιχηματίζεις σε λύση του Κυπριακού. Όμως, αφού η ελπίδα πεθαίνει τελευταία και το δίδαγμα όλων των συγκρούσεων είναι ότι «χτίζεις πάνω στην αποτυχία μέχρι να πετύχεις», μια τομή δεν απέχει ποτέ πολύ από το πεδίο του εφικτού.
Αφού η προσωπική απεσταλμένη του ΟΗΕ, Μαρία Άνχελα Ολγκίν, υπέδειξε ότι η επιστροφή της στο νησί εξαρτάται από ένα «συγκεκριμένο βήμα προς τα εμπρός», το βάρος πέφτει πλέον στους ηγέτες να βρουν διέξοδο από το τέλμα. Αν και η θέση της Ολγκίν ότι σοβαρές συνομιλίες δεν θα μπορούσαν να διεξαχθούν πριν από τον Ιούλιο ενόχλησε τον Πρόεδρο Νίκο Χριστοδουλίδη, ο οποίος τη χαρακτήρισε «γελοία», ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ της παρείχε πλήρη στήριξη.
Έτσι, ο Χριστοδουλίδης και ο Τουφάν Έρχιουρμαν συναντώνται εκ νέου αυτή την Τρίτη στο παλιό αεροδρόμιο Λευκωσίας, χωρίς την Ολγκίν. Είναι σαφές ότι η διεθνής κοινότητα θέλει να δει ενδείξεις προόδου και, εφόσον η επανέναρξη συνομιλιών δεν βρίσκεται επί του παρόντος στο τραπέζι, αυτές πρέπει να λάβουν τη μορφή Μέτρων Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης (ΜΟΕ).
Την ίδια στιγμή, έπειτα από δεκαετίες αποτυχημένων ειρηνευτικών προσπαθειών που υιοθετούν πάντοτε το ίδιο πλαίσιο διαπραγματεύσεων από τα πάνω προς τα κάτω, χωρίς ευρεία συμμετοχή, με στόχο μια «λύση ως μεγάλη έκρηξη» από την πρώτη ημέρα, ακαδημαϊκοί και αναλυτές εξερευνούν ολοένα και περισσότερο εναλλακτικές επιλογές για να διορθώσουν αυτό που θεωρούν μια δυσλειτουργική διαδικασία. Σήμερα ο «Π» παρουσιάζει το άρθρο του καθηγητή Πολιτικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Γουόρικ, Νεόφυτου Λοϊζίδη, ο οποίος συνοψίζει τις 4 εναλλακτικές επιλογές διαπραγμάτευσης του Κυπριακού έξω από τις έως τώρα γνωστές διαδικασίες.
Πόσο κοντά βρίσκονται λοιπόν οι ηγέτες στο να προχωρήσουν είτε με μικρά βήματα οικοδόμησης εμπιστοσύνης είτε με την ουσία του ζητήματος - την επανέναρξη ειρηνευτικών διαπραγματεύσεων έπειτα από εννέα χρόνια στασιμότητας; Και σε ποιον βαθμό οι ηγεσίες θα προσέγγιζαν εναλλακτικές προσεγγίσεις στη διαδικασία; Ο «Π» μίλησε με αξιόπιστες πηγές από όλο το νησί για να αποτυπώσει πόσο κοντά ή πόσο μακριά βρίσκονται οι ηγέτες από την αλλαγή των δεδομένων.
Οικοδόμηση εμπιστοσύνης ή υπονόμευσή της;
Επί του παρόντος, έχουμε τη μία πλευρά (την ε/κ) έτοιμη να επαναλάβει άμεσα τις συνομιλίες από το σημείο που διακόπηκαν και την άλλη (την τ/κ) να δηλώνει ότι δεν θα εμπλακεί σε άλλη μια διαδικασία καταδικασμένη σε αποτυχία, που την αφήνει σε μόνιμη κατάσταση αβεβαιότητας. Η τουρκοκυπριακή ηγεσία θέλει να δημιουργήσει ένα περιβάλλον ευνοϊκό για λύση πριν από την έναρξη νέου γύρου συνομιλιών.
Αυτό σημαίνει συμφωνία και εφαρμογή Μέτρων Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης, αφενός, και προσαρμογές στη διαδικασία διαπραγμάτευσης, αφετέρου, ώστε να διευκολυνθεί η επιτυχία και να αποφευχθεί η επιστροφή στο στάτους κβο, το οποίο -όπως λέει ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ και συμφωνούν κατ’ αρχήν και οι δύο πλευρές- δεν είναι βιώσιμο.
Οι δύο ηγέτες έχουν αφιερώσει σημαντικό χρόνο στα ΜΟΕ και, όπως συμβαίνει συχνά στην Κύπρο, η πρόοδος σε ορισμένες πρωτοβουλίες πνίγεται από την αποτυχία συμφωνίας σε άλλες, και μετατρέπεται γρήγορα σε σύμβολο της ιστορικής αδυναμίας διαδοχικών ηγεσιών να υπερβούν το τελευταίο εμπόδιο προς την ειρήνη.
Πότε μια διέλευση είναι διέλευση;
Οι δύο πλευρές συνεχίζουν να συνεργάζονται σε πολυάριθμα ζητήματα -όπως το έγκλημα, τα εμβόλια για τον αφθώδη πυρετό και την επιστροφή και ανταλλαγή παλαιών τραπεζογραμματίων, που ξεκίνησε την περασμένη εβδομάδα- όμως το βασικό θέμα στην ατζέντα είναι η συμφωνία του περασμένου Μαρτίου, στη συνάντηση «5+1», για το άνοιγμα τεσσάρων νέων σημείων διέλευσης.
Οι δύο πλευρές δεν μπορούν να συμφωνήσουν ποια τέσσερα σημεία διέλευσης θα ανοίξουν, πώς θα υπολογίζεται ο αριθμός τους και με ποια σειρά θα ανοίξουν. Η απεσταλμένη του ΟΗΕ έχει επισημάνει το άνοιγμα οδοφραγμάτων ως σημαντικό αλλά ελάχιστο βήμα ότι οι ηγέτες μπορούν να βρίσκουν αμοιβαία επωφελείς λύσεις σε προβλήματα. Και τα οδοφράγματα είναι πρόβλημα. Η πλειονότητα της κυκλοφορίας οχημάτων συγκεντρώνεται σε ένα σημείο, στον Άγιο Δομέτιο, προκαλώντας τεράστιες καθυστερήσεις, σε σημείο που οι άνθρωποι -ορθώς ή μη- να εικάζουν ότι η ταλαιπωρία είναι σκόπιμη για να αποθαρρυνθεί η επαφή μεταξύ των δύο κοινοτήτων.
Η τουρκοκυπριακή πλευρά θεωρεί ότι έχει επιτευχθεί συμφωνία για τρία σημεία διέλευσης, όλα ανατολικά της Λευκωσίας: Μια Μηλιά (ανατολική Λευκωσία), Λουρουτζίνα-Λύμπια και Αθηένου-Πυρόι.
Το εμπόδιο παραμένει στο τελευταίο σημείο ελέγχου Πυρόι-Αγλαντζιά και πιο συγκεκριμένα στο πώς οι οδηγοί θα μεταβαίνουν από το σημείο Αθηένου-Πυρόι στο Πυρόι-Αγλαντζιά. Η ελληνοκυπριακή πλευρά θέλει να χρησιμοποιήσει τον παλιό δρόμο Λευκωσίας-Λάρνακας, ο οποίος εφάπτεται της νεκρής ζώνης, υποστηρίζοντας ότι η εναλλακτική απαιτεί μια περίπλοκη και χρονοβόρα διαδικασία απαλλοτρίωσης ιδιωτικής γης στον βορρά για την κατασκευή νέου δρόμου που θα ολοκληρώνει τη σύνδεση των δύο σημείων διέλευσης.
Η τουρκοκυπριακή πλευρά δεν βλέπει λογική στο να παραβιαστεί η ακεραιότητα της νεκρής ζώνης για τόσα χιλιόμετρα, υποστηρίζοντας ότι δημιουργεί περιττές επιπλοκές ασφάλειας και άλλες δυσκολίες.
Ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ κατέθεσε τον περασμένο Ιούλιο μια συμβιβαστική πρόταση, η οποία, με τον συνήθη τρόπο, δίνει και στις δύο πλευρές κάτι από όσα επιθυμούν. Ο Χριστοδουλίδης λέει ότι είναι έτοιμος να την αποδεχθεί, αλλά μέχρι στιγμής η τουρκοκυπριακή πλευρά δεν είναι. Στην πραγματικότητα, οι Τουρκοκύπριοι δεν θεωρούν καν ότι υπάρχει επίσημη πρόταση του ΟΗΕ, ενώ οι Ελληνοκύπριοι επισημαίνουν ότι η ίδια η Ολγκίν κατέθεσε τη συμβιβαστική λύση τις τελευταίες δύο εβδομάδες.
Και οι δύο πλευρές αντιλαμβάνονται ότι το ζήτημα έχει αρχίσει να υπονομεύει την εμπιστοσύνη αντί να τη χτίζει και βλέπουν την ανάγκη να αντιστραφεί αυτή η δυναμική. Ωστόσο, ως προς τις θέσεις τους, όλα εξαρτώνται από την πολιτική βούληση των δύο ηγετών να υπερβούν αυτό το εμπόδιο.
Ακόμη κι αν το κάνουν την Τρίτη, δεν θα δούμε πακέτο συμφωνίας για τέσσερα οδοφράγματα, διότι η ελληνοκυπριακή πλευρά θεωρεί το Αθηένου-Πυρόι-Αγλαντζιά ένα σημείο διέλευσης και όχι δύο. Το τέταρτο σημείο της λίστας, συνεπώς, είναι ο θύλακας των Κοκκίνων, που ελέγχεται από τον τουρκικό στρατό, στη βορειοδυτική ακτή του νησιού. Ο Χριστοδουλίδης θέλει να ανοίξει διαδρομή μέσω της στρατιωτικής περιοχής ώστε οι κάτοικοι να μειώσουν τον χρόνο μετάβασης προς τη Λευκωσία όταν διέρχονται μέσω του βορρά.
Οι Τουρκοκύπριοι δεν εξετάζουν καν αυτή την επιλογή, λόγω των «επιπλοκών» στην περιοχή - πιθανή αναφορά στο γεγονός ότι πρόκειται για στρατιωτικό χώρο και στη συμβολική του σημασία για τους Τουρκοκυπρίους, δεδομένης της ιστορίας των συγκρούσεων του 1964.
Όπως έχουν τα πράγματα, η τουρκοκυπριακή πλευρά είναι έτοιμη να ανοίξει οποιοδήποτε σημείο διέλευσης για το οποίο υπάρχει συμφωνία. Η ελληνοκυπριακή πλευρά θέλει πακέτο. Αν οι ηγέτες ξεπεράσουν τις διαφορές για τη διαδρομή από την Αθηένου στην Αγλαντζιά, τότε τεχνικά θα μπορούσαν να ανακοινώσουν το άνοιγμα δύο ή τριών σημείων διέλευσης (ανάλογα με την οπτική), που θα καλύπτουν τη Μια Μηλιά και τη διαδρομή Αθηένου-Αγλαντζιά. Ωστόσο, για να ανοίξει το σημείο Λουρουτζίνα-Λύμπια, η ελληνοκυπριακή πλευρά θέλει να υπάρξει συμφωνία και για τα Κόκκινα.
Φωτοβολταϊκό πάρκο χωρίς ήλιο
Η ΕΕ ετοίμασε μελέτη σκοπιμότητας για δικοινοτικά φωτοβολταϊκά πάρκα, συμπεριλαμβανομένων δύο τοποθεσιών με τέσσερις επιλογές ως προς τον τρόπο εγκατάστασης και μεταφοράς της ενέργειας στα αντίστοιχα δίκτυα. Η τουρκοκυπριακή πλευρά θεωρεί ότι οι συζητήσεις έχουν εξαντληθεί διότι η ελληνοκυπριακή πλευρά απέρριψε μία από τις δύο τοποθεσίες που αποτελούν λύση-πακέτο. Η ελληνοκυπριακή πλευρά υποστηρίζει ότι έχει προτείνει διαθέσιμες τοποθεσίες, όμως το πρόβλημα είναι το ζήτημα της σύνδεσης των πάρκων με το δίκτυο στον βορρά, κάτι που θεωρεί ότι συμβολικά υπονομεύει αντί να ενισχύει το μήνυμα της επανένωσης.
Δεδομένου ότι οι διαπραγματεύσεις κατέληξαν σε αδιέξοδο, οι πλευρές ανέθεσαν το ζήτημα στον δήμαρχο Λευκωσίας, Χαράλαμπο Προύντζο, και τον Τουρκοκύπριο ομόλογό του στον βορρά, Μεχμέτ Χαρμαντζί, για να βρουν τρόπους υλοποίησης του έργου.
Εστίαση στα ΜΟΕ: Σπατάλη ενέργειας
Μιλώντας στον «Π», ο πρώην Τουρκοκύπριος διαπραγματευτής Οζντίλ Ναμί υποστήριξε ότι η αντίληψη πως τα ΜΟΕ θα επανεκκινήσουν την ειρηνευτική διαδικασία βάζει το κάρο μπροστά από το άλογο. Ισχύει το αντίθετο, είπε, προσθέτοντας ότι η κοινή κατανόηση, το κοινό όραμα και η καλή εργασιακή σχέση επιτρέπουν στα ΜΟΕ να τροφοδοτήσουν τη διαδικασία. «Χωρίς θετικό κλίμα και πρόοδο προς μία λύση, οι προσπάθειες δημιουργίας ουσιαστικών και αποτελεσματικών ΜΟΕ πάντα αποτυγχάνουν», είπε.
Μεθοδολογία τεσσάρων σημείων
Υπάρχουν επίσης τα ζητήματα ουσίας. Στο πρώτο εμπόδιο, ο Έρχιουρμαν θέλει κατ' αρχήν συμφωνία ότι η εκ περιτροπής προεδρία θα αποτελεί μέρος της λύσης. Οι λεπτομέρειες για το πότε, πώς και για πόσο, καθώς και το ζήτημα της «θετικής ψήφου», μπορούν να συζητηθούν αργότερα. Ο βασικός λόγος πίσω από αυτό το αίτημα είναι η τουρκοκυπριακή πεποίθηση ότι η απροθυμία των Ελληνοκυπρίων να αποδεχθούν γνήσια πολιτική ισότητα βρισκόταν πίσω από τις αποτυχίες του 2004 και του 2017.
Η ελληνοκυπριακή πλευρά το θεωρεί προβληματικό, καθώς επιβεβαιώνει μονομερώς ένα στοιχείο σημαντικό για τους Τουρκοκυπρίους χωρίς να επιβεβαιώνει στοιχεία σημαντικά για τους Ελληνοκυπρίους. Μια πιθανή διέξοδος θα ήταν η εύρεση μηχανισμού που να επιβεβαιώνει όλες τις προηγούμενες συγκλίσεις, συμπεριλαμβανομένης της εκ περιτροπής προεδρίας.
Στο δεύτερο εμπόδιο, η τουρκοκυπριακή πλευρά ζητά αποδοχή κατ’ αρχήν της θέσης ότι οι προηγούμενες συγκλίσεις -όπως καταγράφονται από τον ΟΗΕ- δεν θα επανεξεταστούν. Εφόσον επαναρχίσουν οι διαπραγματεύσεις, αν υπάρξουν διαφορετικές ερμηνείες για τις καταγεγραμμένες συγκλίσεις, αυτές μπορούν να συζητηθούν.
Σε σχέση με τις προηγούμενες συγκλίσεις, ο Πρόεδρος υπέβαλε πρόταση η οποία, σύμφωνα με πηγές, παρεξηγήθηκε. Πρότεινε ο ΟΗΕ να καταθέσει αρχείο συγκλίσεων και οι δύο πλευρές και οι εγγυήτριες δυνάμεις (όπου αυτό είναι σχετικό) να έχουν δικαίωμα να εκφράσουν τις απόψεις ή την κατανόησή τους γι’ αυτές τις θέσεις, επιβεβαιώνοντάς τες ταυτόχρονα ως βάση για την επανέναρξη συνομιλιών. Δηλαδή, ως κλειδί για να ανοίξει η πόρτα μιας επίσημης διαδικασίας. Και αν οποιαδήποτε πλευρά θελήσει να ανοίξει εκ νέου προηγούμενες συγκλίσεις θα λογοδοτήσει γι' αυτό.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η ελληνοκυπριακή πλευρά θεωρεί την ολοκληρωμένη προσέγγιση των βασικών ζητημάτων στο πλαίσιο Γκουτέρες ως μέρος των προηγούμενων συγκλίσεων.
Το τρίτο εμπόδιο είναι η κατ’ αρχήν αποδοχή καθορισμού εύλογου χρονοδιαγράμματος μόλις οι πλευρές συμφωνήσουν να ξεκινήσουν διαπραγματεύσεις. Για το ζήτημα αυτό, η ελληνοκυπριακή πλευρά θεωρεί ότι η διάρκεια των συνομιλιών θα καθοριστεί από την προσέγγιση στις προηγούμενες συγκλίσεις. Αν αυτές γίνουν αποδεκτές, τότε, το χρονοδιάγραμμα θα είναι φυσικά πολύ σύντομο.
Στο τέταρτο και πιο δύσκολο εμπόδιο, ζητείται διασφάλιση ότι, αν οι συνομιλίες αποτύχουν και αυτό δεν οφείλεται στους Τουρκοκυπρίους, δεν θα επιστρέψουν στο στάτους κβο. Το 2004, υποστηρίζουν, δόθηκαν υποσχέσεις για άρση της απομόνωσής τους που δεν τηρήθηκαν. Ουσιαστικά, η τουρκοκυπριακή πλευρά θέλει διαβεβαιώσεις πριν ξεκινήσει η διαδικασία ότι δεν θα αναγκαστεί να παραμείνει σε καθεστώς αβεβαιότητας αν οι Ελληνοκύπριοι επιλέξουν να μην εγκρίνουν μια λύση. Δεν το βλέπουν ως επιβολή αρνητικών συνεπειών στους Ελληνοκυπρίους υπό μορφή τιμωρίας αλλά περισσότερο ως θετικές συνέπειες για τους ίδιους αν αποδείξουν τη βούλησή τους για λύση.
Αυτό προβληματίζει την ελληνοκυπριακή πλευρά, η οποία θεωρεί ότι ζητήματα όπως το απευθείας εμπόριο, οι απευθείας πτήσεις και η απευθείας επαφή συνιστούν βήματα που θα οδηγούσαν σε αναβάθμιση του βορρά και θα έπλητταν σοβαρά τις προοπτικές επανένωσης.
Σύμφωνα με τον πρώην διαπραγματευτή Ναμί, «το λάθος της κ. Ολγκίν είναι ότι δεν εστιάζει τις συζητήσεις σε αυτό το ουσιώδες σημείο. Θα έπρεπε να βρει τρόπο να κάνει τους ηγέτες να ανοιχτούν σε αυτό το τέταρτο ζήτημα. Αν βρεθεί αμοιβαία αποδεκτή λύση στο σημείο «τέσσερα», όλα θα προχωρήσουν με επιταχυνόμενο ρυθμό».
Εναλλακτικές επιλογές
«Τρέλα είναι να κάνεις το ίδιο πράγμα ξανά και ξανά και να περιμένεις διαφορετικά αποτελέσματα». Το ποιος το είπε πραγματικά είναι αντικείμενο συζήτησης, όμως το νόημα είναι σαφές. Είναι σοφό να συνεχίζουμε να προσπαθούμε να πετύχουμε λύση έπειτα από περισσότερο από μισό αιώνα με την ίδια μεθοδολογία;
Ο καθηγητής Νεόφυτος Λοϊζίδης έχει συντάξει τέσσερις προτάσεις για το πώς θα μπορούσε να τροποποιηθεί η διαδικασία των διαπραγματεύσεων ώστε να βελτιωθούν οι πιθανότητες επιτυχίας, οι οποίες περιλαμβάνουν την επιβολή εγγυημένων συνεπειών σε περίπτωση αποτυχίας, την εφαρμογή «δικλίδων ασφαλείας» για πρώιμα κέρδη, τη διεξαγωγή συνελεύσεων πολιτών και μια βήμα προς βήμα προσέγγιση στην εφαρμογή μιας λύσης με δημοψήφισμα μερικά χρόνια αργότερα.
Η ελληνοκυπριακή πλευρά δεν είναι πρόθυμη να αλλάξει μια διαδικασία που την έχει φέρει ώς εδώ, με μεγάλες δυσκολίες και σε μακρό χρονικό ορίζοντα. Ωστόσο, από τις τέσσερις, φαίνεται ότι η τελευταία επιλογή είναι εκείνη που δεν μπορεί να αποκλειστεί ως ιδέα.
Η τουρκοκυπριακή πλευρά βρίσκει χρήσιμες διάφορες ιδέες αλλά θεωρεί τη μεθοδολογία των τεσσάρων σημείων ως το εργαλείο που θα διασφαλίσει ότι η διαδικασία δεν θα είναι καταδικασμένη σε αποτυχία.
Όσο για τον Ναμί, αποκλείει οτιδήποτε μυρίζει ανασυσκευασμένα ΜΟΕ, υποστηρίζοντας ότι οι πλευρές απλώς θα πέσουν στην ίδια παγίδα, θα βαλτώσουν στις λεπτομέρειες μαζί με τη φοβία της αναγνώρισης, χάνοντας την ουσία του ζητήματος: την ανάγκη για συνολική διευθέτηση.
Επιχειρηματολογεί κατά των ημιμέτρων, σημειώνοντας ότι, ακόμη κι αν οι Τουρκοκύπριοι αποκτούσαν απευθείας πτήσεις, δεν θα άλλαζε πολλά. «Οι απευθείας πτήσεις σε ένα μη αναγνωρισμένο κράτος απλώς θα οδηγήσουν σε περισσότερα καζίνα στον βορρά». Ωστόσο, το να καθοριστούν τα σημεία που οδηγούν σε αποτυχία, θα αναγκάσει τις πλευρές να αποφασίσουν τι μέλλον θέλουν, υποστήριξε. «Ήρθε η ώρα… οι άνθρωποι πρέπει να κληθούν να πάρουν θέση».