Η μαγεία μετά την «απομάγευση»: Γιατί ο κινηματογράφος επιστρέφει συνεχώς στους μύθους

Διαχρονικά, οι μύθοι και η μαγεία δεν αποτελούν απλές φαντασιώσεις για τον άνθρωπο, αλλά επικρατούν και ως μέσα ερμηνείας και κωδικοποίησης του κόσμου μας. Αρχικά, οι καταιγίδες, η ασθένεια, ο έρωτας, ο θάνατος και η μοίρα, ενσαρκώνονταν και ταυτίζονταν μέσα από αφηγήσεις για θεούς, πνεύματα, κατάρες και αόρατες δυνάμεις. Ο μύθος ήταν ένας τρόπος να γίνει ο κόσμος αντιληπτός και χειροπιαστός.
Σήμερα, τείνουμε να βλέπουμε τους εαυτούς μας διαφορετικά. Από τη βιομηχανική επανάσταση και μετά, και με τη σταδιακή εκκοσμίκευση της δυτικής κουλτούρας, ο κόσμος άρχισε να ερμηνεύεται όλο και περισσότερο μέσα από την επιστήμη παρά από εντυπώσεις. Ο κοινωνιολόγος Max Weber περιέγραψε αυτή τη διαδικασία ως «απομάγευση του κόσμου»: η φύση παύει να είναι μυστηριώδης και γίνεται κάτι που μπορεί να μετρηθεί, να προβλεφθεί και εν τέλει να κυριευθεί.
Κι όμως, οι μύθοι δεν εξαφανίστηκαν. Απλώς άλλαξαν μορφή.
Στη σύγχρονη κουλτούρα, η μαγεία και ο μύθος επιστρέφουν συχνά όχι ως πίστη, αλλά ως σύμβολα. Επανεμφανίζονται στη λογοτεχνία, στον κινηματογράφο, στην τέχνη και εντάσσονται στο πολιτιστικό μας λεξιλόγιο ως τρόποι για να εκφραστούν ψυχολογικές εντάσεις, κοινωνικές ανησυχίες και υπαρξιακά ερωτήματα. Η μαγεία παύει να αξιοποιείται ως επεξηγηματικό μέσο, αλλά δεν παύει να αποτελεί έναν ηχηρό τρόπο έκφρασης και μετάδοσης νοημάτων, σε μια εποχή όπου η αποξένωση θραυματίζει όλο και περισσότερο την κοινή μας αντίληψη.
Ο κινηματογράφος, ίσως περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη σύγχρονη μορφή τέχνης, είναι ένας χώρος όπου αυτή η μεταμόρφωση γίνεται ιδιαίτερα εμφανής.
Οι μαγικές απαρχές του κινηματογράφου
Η σχέση του κινηματογράφου με τη μαγεία δεν είναι μόνο μεταφορική, αλλά είναι και ιστορική. Ένας από τους πρωτοπόρους του πρώιμου κινηματογράφου, ο Georges Méliès, ξεκίνησε την καριέρα του ως ταχυδακτυλουργός στη σκηνή στο Παρίσι. Όταν γνώρισε την τεχνολογία της κινούμενης εικόνας στα τέλη του 19ου αιώνα, αντιλήφθηκε αμέσως τις δυνατότητές της για δημιουργία οπτικών ψευδαισθήσεων.
Με τεχνικές μοντάζ, διπλές εκθέσεις και αιφνίδιες μεταμορφώσεις, ο Méliès δημιούργησε ταινίες όπου χαρακτήρες εξαφανίζονται, σώματα μεταμορφώνονται και απίθανοι κόσμοι εμφανίζονται στην οθόνη. Στο περίφημο Ταξίδι στη Σελήνη(1902), ο κινηματογράφος γίνεται ένα θέαμα συνεχών μεταμορφώσεων. Στα χέρια του Méliès, το σινεμά δεν καταγράφει απλώς την πραγματικότητα, αλλά τη μετασχηματίζει.
Αυτή η αρχική σχέση με την ψευδαίσθηση αποκάλυψε κάτι θεμελιώδες για το μέσο. Ο κινηματογράφος μπορεί να αναδιατάξει τον χρόνο, τον χώρο και την αντίληψη. Μπορεί να κάνει τον κόσμο να μοιάζει ασταθής. Με αυτή την έννοια, το σινεμά κληρονόμησε κάτι από τη λογική της σκηνικής μαγείας: την ικανότητα να δημιουργεί στιγμές όπου οι κανόνες της πραγματικότητας φαίνεται να αναστέλλονται.
Με την εξέλιξη του κινηματογράφου, όμως, η μαγεία στην οθόνη έγινε κάτι περισσότερο από θεαματικό τέχνασμα. Έγινε συμβολική γλώσσα.
Ο μύθος ως ψυχολογική γλώσσα
Ο Sigmund Freud πίστευε ότι οι μύθοι και τα παραμύθια επικρατούν επειδή εκφράζουν ασυνείδητες συγκρούσεις. Στην ψυχαναλυτική του προσέγγιση, οι υπερφυσικές μορφές συχνά αντιπροσωπεύουν φόβους, επιθυμίες ή εντάσεις που δεν μπορούν να εκφραστούν άμεσα. Ο μύθος λειτουργεί έτσι ως μια έμμεση ψυχολογική αφήγηση.
Ο κινηματογράφος χρησιμοποιεί συχνά τη μαγική εικόνα ακριβώς με αυτόν τον τρόπο.
Στο Giulietta degli Spiriti (Juliet of the Spirits, 1965), ο Federico Fellini περιβάλλει την ηρωίδα του με οράματα, φαντάσματα και ονειρικές μορφές. Αυτές οι παρουσίες δεν λειτουργούν ως κυριολεκτικά υπερφυσικά όντα. Αντίθετα, αντανακλούν την εσωτερική ζωή της Giulietta - τις αμφιβολίες της για τον γάμο της, την καταπίεση που βιώνει και την αναζήτηση της ταυτότητάς της. Το υπερφυσικό λειτουργεί ως τρόπος για να οπτικοποιηθεί η ψυχολογία του χαρακτήρα.
Παρομοίως απεικονίζεται και η μαγεία στο Kiki’s Delivery Service (1989) του Hayao Miyazaki. Η ιστορία μιας νεαρής μάγισσας που φεύγει από το σπίτι για να ζήσει μόνη της θυμίζει παραμύθι, όμως πραγματεύεται τη μετάβαση από την εφηβεία στην ενηλικίωση. Όταν η Kiki χάνει την αυτοπεποίθησή της, χάνει προσωρινά και τις ικανότητες της. Η μαγεία γίνεται έτσι μια μεταφορά για την εύθραυστη διαδικασία της προσωπικής ωρίμανσης.
Σε αυτές τις ταινίες, η μαγεία αντικατοπτρίζει ιδιαίτερες συνθήκες της ανθρώπινης εμπειρίας.
Ο κινηματογράφος ως ονειρικός χώρος
Ο φιλόσοφος Walter Benjamin προσέγγισε το ζήτημα από μια διαφορετική γωνιά. Τον ενδιέφερε το πώς η σύγχρονη τεχνολογική κυριαρχία (όπως η φωτογραφία, οι διαφημίσεις, οι αρχές και ο κινηματογράφος) παράγει εικόνες που θυμίζουν όνειρα. Στα κείμενά του για τη μοντέρνα εμπειρία μιλά για «ονειρικές εικόνες», συμβολικές μορφές που συμπυκνώνουν συλλογικές επιθυμίες και άγχη.
Ο κινηματογράφος, με την ικανότητά του να δημιουργεί ολόκληρους οπτικούς κόσμους, είναι ένας από τους χώρους όπου αυτές οι ονειρικές εικόνες εμφανίζονται πιο έντονα. Μέσα από το μοντάζ και τις μεταμορφώσεις του χώρου και του χρόνου, η πραγματικότητα μπορεί να παρουσιαστεί ως κάτι ρευστό και ασταθές.
Το Orphée (1950) του Jean Cocteau είναι ένα εμβληματικό παράδειγμα αυτής της ιδιότητας. Ο Cocteau μεταφέρει τον αρχαίο ελληνικό μύθο του Ορφέα στο σύγχρονο Παρίσι. Στην ταινία, οι καθρέφτες λειτουργούν ως πύλες προς τον κόσμο των νεκρών. Ο μύθος δεν παρουσιάζεται ως θρησκευτική αλήθεια, αλλά ως ποιητικό σχήμα μέσα από το οποίο εξετάζονται η αγάπη, ο θάνατος και η καλλιτεχνική δημιουργία.
Εδώ, ο μύθος δεν εξηγεί την πραγματικότητα, αλλά δημιουργεί έναν χώρο όπου η πραγματικότητα και η φαντασία συνυπάρχουν.
Όταν η μαγεία αφορά τον ίδιο τον κινηματογράφο
Σε ορισμένες περιπτώσεις, το «μαγικό» στοιχείο μιας ταινίας αξιοποιείται ώστε να ανακρίνει το ίδιο το σινεμά.
Στο The Purple Rose of Cairo (1985) του Woody Allen, ένας χαρακτήρας βγαίνει κυριολεκτικά από την κινηματογραφική οθόνη στον πραγματικό κόσμο. Τέτοιο γεγονός είναι αδύνατο, όμως εκφράζει μία συνθήκη με την οποία μπορούν να ταυτιστούν οι θεατές. Για πολλούς ανθρώπους, ο κινηματογράφος υπήρξε ως ένας τρόπος προσωρινής φυγής από την καθημερινότητα. Κάνοντας αυτή τη φυγή κυριολεκτική, ο Allen εξερευνά τη λεπτή γραμμή που χωρίζει τη φαντασία από την πραγματικότητα στην κινηματογραφική εμπειρία.
Εδώ η μαγεία δεν είναι υπερφυσική, αλλά προκύπτει από την ίδια τη φύση του κινηματογράφου.
Η επιμονή του μύθου
Ο φιλόσοφος Theodor W. Adorno παρατήρησε κάτι ακόμη πιο παράδοξο. Στο βιβλίο Dialectic of Enlightenment, που έγραψε με τον Max Horkheimer, υποστήριξε ότι η προσπάθεια του Διαφωτισμού να εξαλείψει τον μύθο μέσα από τη λογική δεν οδήγησε στην εξαφάνισή του. Αντίθετα, οι σύγχρονοι πολιτισμοί εξακολουθούν να παράγουν νέες μορφές μυθολογίας.
Ακόμη και σε κοινωνίες οι οποίες δοξάζουν την τεχνολογία και τη βιομηχανία, οι αφηγήσεις επιστρέφουν σε μορφές όπως των πνευμάτων ή υπερφυσικών δυνάμεων. Αυτά τα σχήματα επιμένουν επειδή παρέχουν ισχυρά αφηγηματικά πλαίσια για την κατανόηση σύνθετων ανθρώπινων εμπειριών.
Στο Suspiria (1977) του Dario Argento, για παράδειγμα, μια ακαδημία μπαλέτου αποκαλύπτεται ότι διοικείται από μια μυστική κοινότητα μαγισσών. Κάτω από την όψη ενός ιστορικού ιδρύματος κρύβεται μια αρχαία, σκοτεινή δύναμη. Το υπερφυσικό λειτουργεί εδώ ως εικόνα για τις αόρατες δομές εξουσίας που μπορεί να κρύβονται πίσω από τον φαινομενικά ορθολογικό κόσμο.
Ο μύθος μετά την πίστη
Αν εξετάσουμε αυτές τις ταινίες μαζί, γίνεται φανερό ότι η μαγεία στον κινηματογράφο σπάνια αφορά την κυριολεκτική αναπαράσταση του υπερφυσικού. Αντιθέτως, συχνά λειτουργεί ως μια ευέλικτη συμβολική γλώσσα.
Αν και έχουμε εγκαταλείψει τον μύθο ως εξήγηση της φύσης και του κόσμου μας, η τέχνη συνεχίζει να τον αξιοποιεί για να πορευτεί την ανθρώπινη συνθήκη. Οι μάγισσες, τα πνεύματα, τα οράματα και τα μυθικά ταξίδια, επιτρέπουν στους δημιουργούς να εξερευνήσουν ζητήματα όπως η εξουσία, η ταυτότητα, ο έρωτας, ο θάνατος αλλά και η ίδια η φαντασία.
Μια σύγχρονη, ανεπτυγμένη κοινωνία μπορεί να αντιλαμβάνεται τον εαυτό της ως «απομαγεμένο», αλλά ο κινηματογράφος επιστρέφει συνεχώς στη μαγεία - όχι ως πίστη, αλλά ως μέσο σκέψης.
STYX Film Encounters