Η κυπριακή πολιτεία μεταξύ σφύρας και άκμονος

Του Σωτήρη Κάττου*
Η παρούσα ανάλυση καθοδηγείται από τις θεωρητικές παραμέτρους της αφηγηματικής προσέγγισης της κοινωνιολογίας της γνώσης, όπως αυτές έχουν αναπτυχθεί από τον Reiner Keller. Εν συντομία η προσέγγιση αυτή αναλύει και διερευνά την κοινωνική παραγωγή της γνώσης, πώς διαχέεται και ανακυκλώνεται στην κοινωνία και πώς αφηγηματικές συγκρούσεις σχηματοποιούν την πραγματικότητά της. Μέσα από την αφηγηματική ανάλυση ως παραγωγική δύναμη δημιουργίας, συντήρησης αλλά και διαφοροποίησης της γνώσης, διερευνά τις «πολιτικές της γνώσης», ποιοι δηλαδή παράγοντες, άτομα, αφηγήματα και δομές επιβάλλουν την κυριαρχία τους ως προς τον καθορισμό του τι είναι κοινωνικά αληθινό και πραγματικό. Εν ολίγοις η προσέγγιση αυτή παρέχει τη δυνατότητα ενός εμπειρικού αναλυτικού πλαισίου αξιολόγησης της βιωματικής προοπτικής κοινωνικών αξιών και ιδεών καθώς επίσης αποτυπώνει και το μοτίβο του αφηγήματος που ορίζει το weltanschauung.
Ενόψει του πιο πάνω κοινωνιολογικού πλαισίου ανάλυσης, ως πρώτη γενική παρατήρηση σημειώνω οργανικές τάσεις διαφοροποίησης των κοινωνικών διευθετήσεων ως προς την κοινωνική κατασκευή του πολιτικού συστήματος την περίοδο 2012-2022. Η περίοδος αυτή αποτυπώνει, παρά επιμέρους συστημικές πολιτικά επιδερμικές διαφωνίες, μια άνευ προηγουμένου δομική ανατροπή του συστήματος κοινωνικής διαστρωμάτωσης, της θεσμικής ανισότητας δηλαδή, μέσα από την οριζόντια εφαρμογή μιας άτεγκτης εσωτερικής υποτίμησης. 8 χρόνια από την ένταξη στην ΕΕ με τη συνεπικουρούμενη ιδεολογική προοπτική της καλύτερης προσδοκίας εντός της ΕΕ, η κυπριακή πολιτεία και οι συστημικές δυνάμεις, από την Αριστερά μεχρι τη Δεξιά νομιμοποίησαν τις απορρέουσες κοινωνικές διευθετήσεις των μνημονίων. Για να είμαι σαφής. Το αφήγημα TINA [ There Is No Alternative (δεν υπάρχει εναλλακτική)] κατέστη κυρίαρχο. Έτσι μέσα σε μία περίοδο 36 χρόνων, 1974-2012, ενσωματώνονται δύο δραματικές κοινωνιολογικά οργανικές οικονομικές δομικές αλλαγές με άνευ προηγουμένου κοινωνικοψυχολογικές συνέπειες σε βάρος ιδιαίτερα των μη προνομιούχων στρωμάτων, των μεσαίων και χαμηλών. Το διακύβευμα της απώλειας της νεοαποκτηθείσας ευρωπαϊκής πολιτισμικής ταυτότητας που άφησε πίσω της τη διαχρονική ρευστότητα και αμφισημία της συλλογικής ταυτότητας στο νησί λειτούργησε ως ιδεολογικός νομιμοποιητικός μηχανισμός μίας άνευ προηγούμενου κοινωνικοοικονομικής καθίζησης. Απότομη δομική ανατροπή της αγοράς εργασίας. Το μερίδιο της μισθωτής εργασίας το 2012 συνιστούσε το 48,3% στο εθνικό εισόδημα [ουσιαστικά αναλλοίωτο από το 1995], κατρακύλησε στο 42,2%. Μία μείωση 13%. Από την άλλη το μερίδιο των εργοδοτών, την ίδια περίοδο, στο εθνικό εισόδημα αυξήθηκε από 38,6% σε 42,2%, μια αύξηση 9,3%. Σε ό,τι αφορά τη μεταφορά πλούτου -ακίνητης περιουσίας, κληρονομιές- ο δείκτης Gini στην Κυπριακή Δημοκρατία το 2013 ήταν λίγο κάτω από 70 [πάλι αρκετά υψηλό] σε 80.7 το 2021. Ο υψηλότερος δείκτης σε όλη την ΕΕ σε ό,τι αφορά την ανισότητα πλούτου στην κοινωνία. Για παράδειγμα το υψηλότερο 10% του πληθυσμού κατέχει 79,4 φορές περισσότερο πλούτο - συσσωρευμένα αποθεματικά από το χαμηλότερο 10%. [Να μην ξεχνάμε τον πρωταγωνιστικό ρόλο ΔΗΣΥ με Αβέρωφ Νεοφύτου και ΔΗΚΟ με Νικόλα Παπαδόπουλο το 2016 που πρωτοστάτησαν στην κατάργηση του φόρου ακίνητης περιουσίας στερώντας από το κράτος ετήσια έσοδα 110 εκατ. ευρώ που θα μπορούσαν να επενδυθούν σε κοινωνικές πολιτικές]. Προφανώς δεν είναι τυχαίο το γεγονός της συνεισφοράς της θεσμικής απαγόρευσης των χρεωμένων ιδιοκτητών κατοικιών να αποταθούν στη δικαιοσύνη για να διεκδικήσουν δικαστική προστασία των περιουσιών τους στη μεταφορά πλούτου μέσω εκποιήσεων προς όφελος των οικονομικά ισχυρών. Τη θεσμική απαγόρευση αυτή τη διασφάλισε το υφιστάμενο πολιτικό σύστημα μέσω του πολιτικού του προσωπικού.
Η πολιτικά συστημική οργανικότητα ακύρωσε στο συλλογικό υποσυνείδητο των μη προνομιούχων στρωμάτων την κοινωνική προσδοκία. Θεωρείται δε, η κυρίαρχη δύναμη ακρωτηριασμού της κοινωνικής προσδοκίας. Κάθε σύστημα κοινωνικής διαστρωμάτωσης προϋποθέτει ιδεολογική νομιμοποίηση. Το υφιστάμενο στην κυπριακή πολιτεία κατά την εκτίμησή μου έχει υποστεί οργανική αποδυνάμωση μέσα από τη διαλεκτική διέλευση του χρόνου.
Σε αντιδιαστολή με τα πιο πάνω ο πολιτικός χρόνος που μεσολάβησε διευκόλυνε τη σμίκρυνση ενός κοινωνιολογικά σημαντικού χάσματος, αυτό που ονομάζω πολιτισμική υστέρηση των νέων κοινωνικών στρωμάτων, περιθωριακά αρκετές φορές μέσα από νέες αφηγηματικές κοινωνικές πλατφόρμες. Οι πλατφόρμες αυτές που χαρακτηρίζονται από αφηγηματική αμεσότητα έρχονται να διεκδικήσουν την αμφισβήτηση των συστημικών διευθετήσεων. Διεκδικούν συμμετοχή στο πολιτικό πεδίο και πρωτοστατούν στην προώθηση εναλλακτικών πολιτικών πρακτικών. Εδώ αναφέρομαι στους νέους πολιτικούς σχηματισμούς, ΑΛΜΑ και Άμεση Δημοκρατία, κυρίως στην τελευταία.
Ipso Facto, τα κοινωνικά βιώματα καθορίζουν εν πολλοίς τη συλλογική αλλά και την ατομική συνείδηση. Επηρεάζουν νοηματικές λειτουργίες στο συλλογικό υποσυνείδητο. Ο Κάρολος Μαρξ σημείωσε με τόση σαφήνεια τη δυνητική πολιτικά πρακτική διάσταση της θεωρίας όταν γίνεται αντιληπτή από τα μη προνομιούχα κοινωνικά στρώματα και μετατρέπεται σε υλική δύναμη.
Η άρθρωση νέων συλλογικών συμφερόντων από τις νέες ανερχόμενες δυνάμεις ενσωματώνουν τη δυνατότητα ανατροπής ή περιθωριοποίησης της συστημικής καθεστηκυίας κατάστασης πραγμάτων. Αυτό συνιστά την αναγκαία συνθήκη για κοινωνικοπολιτική ανατροπή. Η συνθήκη αυτή διαφοροποιείται σε ικανή αν ενσωματώνει πολιτικά, κοινωνικά και πολιτισμικά τα στρώματα τα οποία κατά δήλωσή τους εκφράζουν και εκπροσωπούν και καθοδηγούνται μέσα από μια περιεκτικά πεφωτισμένη άρθρωση συλλογικών συμφερόντων κοινωνικής προσδοκίας και προοπτικής.
Άλλως το vulgus populus βρίσκεται ante portas.
*PhD Political Sociology, UNSW