Η δημοκρατία πεθαίνει όταν τη βαριόμαστε

Του Πατριάρχη
Η δημοκρατία παραμένει το καλύτερο πολίτευμα που επινόησε ο άνθρωπος, όχι επειδή είναι άψογη, αλλά επειδή όλα τα υπόλοιπα είναι χειρότερα και συνήθως πιο επικίνδυνα.
Το πρόβλημά της δεν είναι μόνο οι αδυναμίες της, αλλά πως όταν λειτουργεί για αρκετό καιρό, οι πολίτες αρχίζουν να τη θεωρούν κάτι σαν φυσικό φαινόμενο. Σαν τον αέρα. Υπάρχει, άρα δεν χρειάζεται φροντίδα και κάπου εκεί αρχίζει η φθορά.
Η δημοκρατία δεν γκρεμίζεται πάντοτε με τανκς στους δρόμους και πραξικοπήματα. Συχνότερα διαβρώνεται με πιο κομψό τρόπο, σχεδόν αθόρυβα.
Με συνθήματα που υπόσχονται «φωνή στον λαό», ενώ στην πράξη υπονομεύουν τους θεσμούς. Με πρόσωπα που εμφανίζονται ως τιμωροί του συστήματος, ενώ στην ουσία ζητούν να αντικαταστήσουν τους κανόνες με τη δική τους αυθαιρεσία. Με μαθητευόμενους μάγους και κάθε λογής τυχοδιώκτες που βαφτίζουν εμπόδιο ότι δεν μπορούν να ελέγξουν. Δικαιοσύνη, Βουλή, ανεξάρτητες αρχές, μέσα ενημέρωσης, διαδικασίες λογοδοσίας. Όλα μπαίνουν στο στόχαστρο, όχι επειδή είναι άχρηστα, αλλά επειδή στέκονται εμπόδιο στην αυθαιρεσία.
Αυτό το έργο το είδαμε σε πολλές κοινωνίες, ιδίως μέσα στην οικονομική κρίση. Όταν οι άνθρωποι πιέζονται, όταν χάνουν εισοδήματα, αξιοπρέπεια και βεβαιότητες, γίνονται πιο δεκτικοί στις εύκολες απαντήσεις. Τότε εμφανίζονται οι έμποροι της αγανάκτησης και υπόσχονται τα πάντα στους πάντες. Λεφτά χωρίς κόστος, δικαιώματα χωρίς υποχρεώσεις, εξουσία χωρίς κανόνες, δημοκρατία χωρίς θεσμούς. Είναι το πιο επικίνδυνο παραμύθι, γιατί ακούγεται ευχάριστο και κολακεύει το θυμικό, δεν απαιτεί σκέψη, παρά μόνο οργή.
Το πιο ανησυχητικό, όμως, είναι άλλο. Το φαινόμενο αυτό δεν περιορίζεται σε κοινωνίες που βρίσκονται σε κατάρρευση. Εμείς το ζούμε ενώ έχουμε βγει από μεγάλες κρίσεις. Μετά από οικονομικές περιπέτειες, μνημόνια, κλυδωνισμούς, θα περίμενε κανείς πως η κοινωνία θα είχε καταλάβει την αξία της σταθερότητας, της θεσμικής σοβαρότητας και της ευθύνης. Αντί γι’ αυτό, βλέπουμε συχνά μια επικίνδυνη ελαφρότητα, σαν να ξεχάσαμε πολύ γρήγορα πόσο ακριβό είναι το κόστος της αμφισβήτησης των πάντων. Σαν να θεωρούμε ότι οι θεσμοί θα αντέχουν για πάντα, ακόμη κι αν τους χτυπάμε καθημερινά με καχυποψία, περιφρόνηση και ανέξοδες καταγγελίες.
Η δημοκρατία ασφαλώς έχει ελλείμματα. Έχει συμβιβασμούς, έχει γραφειοκρατία και συχνά έχει πρόσωπα κατώτερα των περιστάσεων. Μόνο που αυτά δεν διορθώνονται με την κατεδάφιση των πάντων. Διορθώνονται με σοβαρότερη πολιτική, με απαιτητικότερους πολίτες, με ισχυρότερη παιδεία και με μεγαλύτερη προσήλωση στους κανόνες. Όποιος υπόσχεται ότι θα θεραπεύσει τις αδυναμίες της δημοκρατίας χτυπώντας τους θεσμούς της, υπόσχεται την διάλυση του κράτους. Το έχουμε ξαναδεί και δεν τελείωσε ποτέ καλά.
Η δημοκρατία δεν απειλείται μόνο από όσους τη μισούν. Απειλείται και από όσους τη βαριούνται. Από όσους πιστεύουν ότι είναι τόσο αυτονόητη ώστε αντέχει τα πάντα. Δεν αντέχει. Θέλει μνήμη, εγρήγορση και κρίση. Θέλει πολίτες που να ξεχωρίζουν τον μεταρρυθμιστή από τον τσαρλατάνο και τον θεσμικό έλεγχο από την τυφλή ισοπέδωση. Όταν μια κοινωνία αρχίζει να χειροκροτεί εκείνους που τάζουν τα πάντα και αμφισβητούν τους πάντες, τότε δεν έχει βρει περισσότερη δημοκρατία, έχει απλώς αρχίσει να χάνει αυτήν που ήδη είχε.