Η Γροιλανδία και ο καθρέφτης μιας νέας πραγματικότητας

Ένας κόσμος που αλλάζει και η ανάγνωση των κινήσεων του Ντόναλντ Τραμπ
Όταν ο Ντόναλντ Τραμπ ανέλαβε εκ νέου καθήκοντα προέδρου των ΗΠΑ για τη δεύτερη θητεία του, προχώρησε, μεταξύ άλλων, σε ορισμένες αναφορές που προκάλεσαν συναγερμό τόσο στο εσωτερικό της χώρας όσο και στη διεθνή κοινότητα: στη μετατροπή –τυπικά και ουσιαστικά– της Διώρυγας του Παναμά σε «Διώρυγα της Αμερικής», αλλά και στην αγορά της Γροιλανδίας από τη Δανία. Το συλλογικό ένστικτο μίλησε για τάσεις επεκτατισμού από τον ηγέτη της ισχυρότερης δύναμης του πλανήτη, ενώ οι πιο μετριοπαθείς φωνές έκαναν λόγο κυρίως για μια «διαπραγματευτική στρατηγική». Ανάμεσα σε αυτές τις εκδοχές, υπάρχει ένα σαφές στοιχείο: η υλοποίηση μιας νέας ατζέντας, σε ένα διεθνές περιβάλλον πολύ διαφορετικό από εκείνο της μεταψυχροπολεμικής περιόδου.
Υπό αυτό το πρίσμα, η περίπτωση της Γροιλανδίας μπορεί να εξηγηθεί καλύτερα σε συνάρτηση με τα γεγονότα γύρω από τη Διώρυγα του Παναμά. Ασφαλώς, ούτε αμερικανικά στρατεύματα επενέβησαν για την κατάληψή της, ούτε «εξαγοράστηκε» με τη στενή έννοια μέσω αμερικανικών κεφαλαίων. Το βασικό αγκάθι για τον Ντόναλντ Τραμπ ήταν η σχεδόν τριακονταετής διαχείριση των λιμανιών Balboa (είσοδος στον Ειρηνικό) και Cristobal (είσοδος στον Ατλαντικό) από τον όμιλο CK Hutchinson Holdings, με έδρα το Χονγκ Κονγκ. Παρότι η εταιρεία δεν εδρεύει τυπικά στην Κίνα, θεωρείται ότι βρίσκεται υπό κινεζική επιρροή. Ο Αμερικανός πρόεδρος, στο πλαίσιο μιας πολιτικής «μηδενικής ανοχής» στο δυτικό ημισφαίριο, δεν επιθυμούσε σε καμία περίπτωση ασιατικά συμφέροντα στο σημαντικότερο “choke point” του παγκόσμιου εμπορίου και μάλιστα σε τόσο κοντινή απόσταση από τις ΗΠΑ.
Για τον λόγο αυτό, η κυβέρνηση του Παναμά –η οποία διατηρούσε ανέκαθεν την κυριότητα της Διώρυγας– έλαβε το μήνυμα και, στις αρχές του 2025, τα δύο λιμάνια εξαγοράστηκαν από τον μεγαλύτερο διαχειριστή κεφαλαίων παγκοσμίως, τη γνωστή BlackRock. Δεν πρόκειται, βεβαίως, για την ίδια τη Διώρυγα, αλλά για τους βασικούς κόμβους φορτοεκφόρτωσης στα δύο άκρα της, με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Από τη στιγμή που ο στόχος επιτεύχθηκε, ο Τραμπ δεν επανέφερε υπαινιγμούς ή απειλές προς τον Παναμά, πέρα από τις –καθαρά επικοινωνιακές– εμμονές περί αναγραφής της στους χάρτες ως «Διώρυγας της Αμερικής».
Σε ό,τι αφορά τη Γροιλανδία, ο Ντόναλντ Τραμπ επιχείρησε με επιθετικό τρόπο να προωθήσει την ατζέντα του σε τρία επίπεδα. Το πρώτο αφορά τον έλεγχο του νέου εμπορικού διαδρόμου στον Αρκτικό Κύκλο, ο οποίος καθίσταται προσβάσιμος για περισσότερους μήνες λόγω του λιωσίματος των πάγων. Το δεύτερο σχετίζεται με την εκμετάλλευση των σπάνιων γαιών της Γροιλανδίας και το τρίτο με την ανάπτυξη αντιπυραυλικών συστημάτων.
Όπως και στον Παναμά, έτσι και στη Γροιλανδία, ο Αμερικανός πρόεδρος ανέδειξε την κινεζική –και σε αυτή την περίπτωση και τη ρωσική– απειλή. Στην πράξη, δεν υπάρχει σήμερα κάποια ενεργή κινεζική επένδυση στην περιοχή. Υπήρξαν, ωστόσο, στο παρελθόν απόπειρες ενίσχυσης της κινεζικής παρουσίας σε κρίσιμες υποδομές. Η πρώτη αφορούσε το Κβάνεφιλντ, στη νότια πλευρά του νησιού, όταν η κινεζική Shenghe Resources απέκτησε σημαντικό μερίδιο σε αυστραλιανή εταιρεία που είχε αναλάβει έργο εξόρυξης σπάνιων γαιών, κρίσιμων για την παραγωγή ηλεκτρικών αυτοκινήτων, ανεμογεννητριών και πυραυλικών συστημάτων. Το έργο αυτό «πάγωσε» μετά την πολιτική αλλαγή στη Γροιλανδία και ουσιαστικά ναυάγησε οριστικά. Παράλληλα, δύο κινεζικές εταιρείες (China Communications Construction Company και China Harbour Engineering Company) είχαν εκδηλώσει ενδιαφέρον για τη χρηματοδότηση και κατασκευή αεροδρομίων το 2018, όμως αποκλείστηκαν έπειτα από παρέμβαση της Δανίας.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο Αμερικανός πρόεδρος προχώρησε σε δηλώσεις που προκάλεσαν διεθνή αμηχανία ή αντιμετωπίστηκαν σε μεγάλο βαθμό ως γραφικές. Εκ των υστέρων, ωστόσο, συνέβαλαν στη μετατόπιση του λεγόμενου Παραθύρου του Overton, οδηγώντας αφενός στην απομάκρυνση του κινεζικού παράγοντα από τον Παναμά και αφετέρου στην έναρξη μιας ευρύτερης συζήτησης για το καθεστώς της Γροιλανδίας. Η συζήτηση αυτή φαίνεται να καταλήγει στην προαναγγελθείσα συμφωνία, οι ακριβείς όροι της οποίας δεν είναι ακόμη γνωστοί.
Σε κάθε περίπτωση, η στάση του Ντόναλντ Τραμπ αποτελεί σαφή ένδειξη ενός κόσμου που αλλάζει. Παράλληλα, σηματοδοτεί την προσπάθεια διαμόρφωσης μιας αμερικανικής ατζέντας που επιχειρεί να αντιστρέψει –έως έναν βαθμό και υπό διαφορετικές συνθήκες– την τριγωνική διπλωματία του Κίσιντζερ: αυτή τη φορά, με προσέγγιση προς το Κρεμλίνο και, σε δεύτερο στάδιο, με στόχο τη διάρρηξη των σχέσεων Ρωσίας και Κίνας.
Στη νέα αυτή ατζέντα, με το «Συμβούλιο Ειρήνης», τη «χειρουργική» επέμβαση και σύλληψη του Μαδούρο, την επιχειρούμενη υποβάθμιση του ρόλου και του κύρους του ΟΗΕ, καθώς και τη γενικευμένη αμηχανία στην Ευρωπαϊκή Ένωση, οι παραδοσιακές συμμαχίες, το διεθνές δίκαιο, αλλά και η ίδια η έννοια της ειρήνης και της σταθερότητας, όπως έγιναν αντιληπτές τις τελευταίες δεκαετίες, τίθενται πλέον σοβαρά υπό αμφισβήτηση.