Η «γραμμή των οριζόντων» της Αμμοχώστου και τα απόκρυφα έργα του Στέφανου Καράμπαμπα

Ο Στέφανος Καράμπαμπας είναι Κυπραίος από τις Σέρρες. Εδώ ζει, εδώ αναπνέει κι εδώ συνειδητοποιεί τι εκφράζει ο τόπος και ο κόσμος στις βαθιές αλήθειες του.
Δεν έζησε την Αμμόχωστο όπως τη ζήσαμε εμείς «οι παλαιοί των ημερών». Ίσως και να μη ξέρει το σκίτσο του William Blake του 1794 «Ο Παλαιός των Ημερών», προμετωπίδα στο έργο Ευρώπη, μια Προφητεία, όσο συμβολικό και παράλογο και αν μου φαίνεται σήμερα. Όμως γνωρίζει από τους πέριξ παλαιόθεν την πόλη, το παρελθόν και το τώρα της, ετυμολογεί το όνομά της και αναλύει την ουσία της.
Κι ενώ αυτή είναι κρυμμένη στην άμμο -μαζί με όλους εμάς τους Βαρωσιώτες τολμώ να πω- ο Στέφανος την ανασύρει και την αναμιγνύει μ’ ένα μαγικό τρόπο με το σήμερα κι αυτό κάνει το έργο του εκπληκτικό και συνάμα ανατρεπτικό.
Είδα τα νέα έργα ένα βραδάκι του Γενάρη στο ατελιέ του. Γύρισα σπίτι και δεν μπόρεσα να κοιμηθώ, ούτε κι εσείς θα κοιμηθείτε –τουλάχιστον όσοι έχετε την τύχη να έχετε την Αμμόχωστο στο προσκέφαλό σας- όταν δείτε αυτό που κατάφερε να εκφράσει μέσα από την τέχνη του ο Στέφανος. Τα έργα του δεν είναι εικαστικά παιγνίδια φωτός και σκότους ούτε είναι συμβολικά ή παρελθοντολογικά.
Η θέασή τους είναι για τον καθένα από τους γνωστούς μου Βαρωσιώτες μια χαρμολύπη, όπως θα την αποκαλούσε ο Ζουράρις, ένα γλυκόπικρο και προκλητικό οδοιπορικό, για το τι κάναμε, τι δεν κάναμε, τι θα μπορούσαμε να είχαμε κάνει και τέλος πάντων τι είναι για τον καθένα μας τούτη η ασυμβίβαστη πόλη που κάποιοι ανίδεοι συνεχίζουν να την αποκαλούν «πόλη φάντασμα».
Κατάλαβε πέρα για πέρα ο Στέφανος πόσο αυτό το βάσανο της κοιμισμένης πόλης αναστατώνει, πόσο η πόλη που καίει και δροσίζει συνάμα, περνάει επιφανειακά από την καθημερινότητά μας. Όταν, όμως, κάποιος τολμήσει και ανασηκώσει το πέπλο αυτής της πρώτης επιφάνειας, αυτό που κείται από κάτω είναι βαθιά ανατρεπτικό και δημιουργεί -σ’ εμένα τουλάχιστον-παραισθήσεις.
Ο Στέφανος πήρε τη θολή γραμμή των οριζόντων της Αμμοχώστου, αυτή τη γνωστή και σε μάκρος αποτύπωση της παραλίας που κάποτε βλέπαμε από μακριά εκεί στη Γλώσσα. Αυτήν εκθέτει, την επαναλαμβάνει ως απαραίτητο σωματικό κομμάτι μιας εξωτερικής ανάλαφρης, ίσως και ευχάριστης επιφάνειας, σχεδόν ανώδυνης ή και αγαπησιάρικης που ο καθείς εισπράττει και αντιλαμβάνεται με το δικό του τρόπο.
Η πρώτη θέαση του έργου εφησυχάζει τον θεατή, βλέπει τη γραμμή της αποκοιμισμένης Αμμοχώστου ως μέρος ενός άλλου άκακου συνόλου. Η αναταραχή επέρχεται όταν το έργο φωτίζεται από μέσα και αποκαλύπτει την εσωτερική του διάσταση -που μέχρι τη στιγμή του φωτός ήταν κεκαλυμμένη και απόκρυφη και ουδείς ανέμενε. Το έργο εκρήγνυται κυριολεκτικά αποκαλύπτοντας αυτό που κείται στο κρυμμένο βάθος της θάλασσας ή της γης, ή της ψυχής του καθενός από μας.
Πυρ, γη και ύδωρ, μου λέει ο Στέφανος -παραφράζοντας τον Μένανδρο -ενώ βλέπαμε ένα μεγάλο τελάρο, μια επιφάνεια που εμένα με πήγε πίσω σε περπατήματα επάνω στην άμμο τη ξανθή. Στο πάνω μέρος του τελάρου η επαναλαμβανόμενη γκριζόμαυρη, μελαγχολική γραμμή της Αμμοχώστου. Όταν ανάβει ο πίνακας μια έκρηξη ηλίου εκσφενδονίζει γραμμές, ο ήλιος σπάει σε χίλια κομμάτια… η Αμμόχωστος όμως παραμένει εκεί, εν αναμονή, ασάλευτη γκριζόμαυρη και μελαγχολική.
Μια τεράστια πανέμορφη πράσινη φυλλωσιά απλώνεται σ’ ένα από τα μεγάλα τελάρα. Όταν το φως εισέρχεται ένα παλιό αυτοκίνητο απεικονίζεται στο κέντρο του πίνακα. Καμουφλαρισμένη φυγή, σκέφτηκα και το προσπέρασα. Μετά πρόσεξα ότι παραδίπλα του αυτοκινήτου στέκονταν δύο φιγούρες, στιγμή αμηχανίας και έντασης ενός ζευγαριού, ξανασκέφτηκα και με πήρε χρόνια πίσω. Η Αμμόχωστος στην ίδια θέση, στο κάτω μέρος του πίνακα, τούτη τη φορά όμως φωτισμένη και λαμπερή από ένα ελπιδοφόρο ηλιοβασίλεμα.
Τούτη η εμμονική γραμμή των οριζόντων του Καββαδία, του Μικρούτσικου και του Στέφανου μας κυνηγάει σ’ όλο το έργο. Την αγναντεύει ως θέαμα απόμακρο από έναν κόλπο της παραλίας του σύγχρονου και ανέμελου Πρωταρά. Μεταφράζει την ύλη των βράχων, σε υγρασία, σε λάλλαρο, ζέστη, καύσωνα, όπως λέει… ενώ παιδάκια να παίζουν στη θάλασσα στο πρώτο πλάνο. Στο βάθος η Αμμόχωστος υγρή, αμυδρή και ατάραχη.
Το έργο «Φυγή» δίνει μια χλωμή και συνάμα ονειρική Αμμόχωστο. Όταν φωτίζεται εμφανίζεται μέσα από ένα κατακόκκινο αισθησιακό περιβάλλον, κάποιος τρέχει… να γλυτώσει. Δυο γεωμετρικοί καμβάδες με φευγαλέες γραμμές που περιέχουν τη γραμμή της Αμμοχώστου λουσμένη στο φως, επιφυλάσσουν εκπλήξεις. Μια Αρσινόη, με λυμένα μαλλιά όμως, όχι όπως την Υγεία μου λέει… και μια Κλεοπάτρα. Στο μυαλό μου οι μαυρόασπρες φωτογραφίες των ανασκαφών στη Σαλαμίνα της νιότης μου, τα μαρμάρινα αγάλματα κατάχαμα και ανάμεσά τους οι γυναίκες που την ανάσκαψαν να ξεκουράζονται από τον κάματο της μέρας.
Η Αμμόχωστος στο έργο του Στέφανου δεν είναι ούτε υπαρξιακή ούτε φαντασιακή. Είναι η κατάθεση και η απόλυτη τομή μιας κεκοιμημένης πόλης που θα μπορούσε να ξυπνήσει και να παρασύρει μαζί της έναν κόσμο βαθιά μπερδεμένο που παραπαίει για να ξεχάσει. Για μένα, είναι μια κραυγή έρωτα και απελπισίας για έναν χώρο οικείο και αγαπημένο που φεύγει καθημερινά όλο και πιο μακριά αφήνοντας πίσω μόνον τη θολή γραμμή των οριζόντων.
Ελεύθερα, 1.3.2026