Η γενιά χωρίς σπίτι, στη δίνη της στεγαστικής κρίσης

Του
Κωνσταντίνου Ζαχαρίου
Η νέα γενιά πληρώνει το βαρύτερο τίμημα της στεγαστικής κρίσης, επιβεβαιώνουν τα στοιχεία για την Κύπρο σε νέα έκθεση του Κοινού Κέντρου Ερευνών (Joint Research Centre – JRC) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.
Η έκθεση καταγράφει με σαφήνεια ότι οι νεότερες ηλικίες δυσκολεύονται ολοένα και περισσότερο να αποκτήσουν ιδιόκτητη κατοικία, ενώ η πίεση μεταφέρεται πλέον στο ενοίκιο και στο συνολικό κόστος στέγασης. Η κατοικία, από βασικό πυλώνα κοινωνικής ασφάλειας, μετατρέπεται σταδιακά σε παράγοντα ανασφάλειας για μεγάλα τμήματα της νέας γενιάς.
Στο ευρωπαϊκό μωσαϊκό, η Κύπρος ξεχωρίζει αρνητικά, αφού εμφανίζει χαμηλότερη ιδιοκατοίκηση από τον μέσο όρο των χωρών του «Νότου» και μάλιστα τη χαμηλότερη μέσα στο συγκεκριμένο δείγμα κρατών που παρατίθεται στον πίνακα της έκθεσης.
Σύμφωνα με τα στοιχεία, η ιδιοκατοίκηση στην Κύπρο ακολουθεί σταθερά πτωτική πορεία. Από περίπου 70% το 2007, υποχώρησε στο 66–67% το 2023–2024. Πρόκειται για μια φαινομενικά μικρή μεταβολή, η οποία όμως αποκτά βαρύνουσα σημασία αν ιδωθεί στο πλαίσιο της γενικότερης στεγαστικής κρίσης και της δυσκολίας των νέων να εισέλθουν στην αγορά κατοικίας, ιδιαίτερα σε συνθήκες εκρηκτικής ανόδου των τιμών και αυξημένου κόστους δανεισμού.
Η έκθεση παραθέτει μέσους όρους ιδιοκατοίκησης ανά «ομάδα χωρών» για το 2024. Στην Ανατολική Ευρώπη ο μέσος όρος ανέρχεται στο 87,3%, στις νότιες χώρες στο 75,8%, στις βόρειες χώρες στο 64,5% και στις δυτικές/κεντρικές χώρες περίπου στο 57%.
Η Κύπρος, με 66,7%, βρίσκεται πολύ κάτω από τον μέσο όρο των «Νότιων» (75,8%), λίγο πάνω από τον μέσο όρο των «Βόρειων» (64,5%) και σε μεγάλη απόσταση από τα επίπεδα της Ανατολικής Ευρώπης (87,3%). Η θέση αυτή υπογραμμίζει το βάθος του προβλήματος σε μια χώρα που παραδοσιακά βασιζόταν στην ιδιοκατοίκηση ως βασικό μηχανισμό κοινωνικής σταθερότητας.
Σε σύγκριση με τις άλλες «νότιες» χώρες του πίνακα, η Κύπρος κατατάσσεται τελευταία. Στην ίδια ομάδα περιλαμβάνονται η Ελλάδα (71,6%), η Ισπανία (75,3%), η Πορτογαλία (74,6%) και η Ιταλία (77,2%), με την Κύπρο να ακολουθεί με 66,7%.
Η Κύπρος κατήντησε η χώρα με το χαμηλότερο ποσοστό ιδιοκατοίκησης στον ευρωπαϊκό Νότο – Τα στοιχεία του Κέντρου Ερευνών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δείχνουν ότι οι νέοι πληρώνουν το βαρύτερο τίμημα
Πτώση της ιδιοκατοίκησης, στροφή στο ενοίκιο και εκτόξευση του κόστους στέγασης για τη νέα γενιά στην Κύπρο
Έλλειμμα 43.000 κατοικιών
Το στεγαστικό πρόβλημα στην Κύπρο έχει πλέον εξελιχθεί σε δομική κρίση. Η απουσία έγκαιρων και αποτελεσματικών πολιτικών τα προηγούμενα χρόνια οδήγησε σε μια κατάσταση που όχι μόνο δεν αποκλιμακώνεται, αλλά επιδεινώνεται σταθερά. Όλο και περισσότερα νοικοκυριά αδυνατούν σήμερα να καλύψουν ακόμη και βασικές στεγαστικές ανάγκες, ενώ για χιλιάδες νέους η προοπτική απόκτησης κατοικίας απομακρύνεται διαρκώς.
Σύμφωνα με έρευνα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η οποία εκπονήθηκε στο πλαίσιο της συζήτησης για το Ευρωπαϊκό Σχέδιο για την Προσιτή Στέγη, οι στεγαστικές ανάγκες της Κύπρου για την επόμενη δεκαετία (2025–2035) εκτιμώνται σε περίπου 43.000 νέες κατοικίες. Το μέγεθος αυτό κατατάσσει τη χώρα μας ανάμεσα στις περιοχές με τη μεγαλύτερη στεγαστική πίεση στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αναλογικά με τον πληθυσμό και το μέγεθός της, επιβεβαιώνοντας ότι το πρόβλημα δεν είναι συγκυριακό, αλλά βαθιά διαρθρωτικό.
Γιατί οι νέοι δεν μπορούν πια να αγοράσουν σπίτι
Η έκθεση εξηγεί ότι οι αλλαγές στην ιδιοκατοίκηση δεν είναι θέμα «νοοτροπίας» ή «προτίμησης» των νέων, αλλά αποτέλεσμα συγκεκριμένων οικονομικών και θεσμικών παραγόντων, που λειτουργούν σωρευτικά:
• Της εκρηκτικής αύξησης των τιμών των κατοικιών,
• Των αυστηρότερων κανόνων των τραπεζών για τη χορήγηση στεγαστικών δανείων και
• Της στασιμότητας των εισοδημάτων, που πλήττει κυρίως τους νέους και τα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα.
Στο σύνολο των κρατών-μελών που εξετάζονται, μεταξύ 2007–2024 τα ποσοστά ιδιοκατοίκησης μειώνονται αισθητά στις ηλικίες 25–35, με μέση πτώση 16,3%. Το συμπέρασμα είναι ότι η πρόσβαση στην ιδιοκτησία μετατρέπεται σταδιακά από «κανονικό βήμα ζωής» σε προνόμιο για όσους διαθέτουν υψηλό εισόδημα, οικογενειακή στήριξη ή ευνοϊκή πρόσβαση σε τραπεζική πίστωση. Για τους υπόλοιπους, η ιδιοκατοίκηση καθίσταται πρακτικά απρόσιτη.
Κρίση με βαθιές κοινωνικές συνέπειες
Η έκθεση καταγράφει επίσης μια καθαρή στροφή των νέων προς το ενοίκιο. Μετά το 2011, οι ηλικίες 25–35 γίνονται συχνότερα ενοικιαστές στην αγορά. Το μερίδιο όσων νοικιάζουν σε τιμές αγοράς αυξήθηκε κατά 7 ποσοστιαίες μονάδες, στοιχείο που αποτυπώνει τη μετάβαση από την ιδιοκτησία στη μόνιμη ενοικίαση και τη δημιουργία μιας «γενιάς ενοικιαστών».
Αυτό σημαίνει ότι οι νέοι εκτίθενται όλο και περισσότερο σε αυξήσεις ενοικίων και σε κινδύνους στεγαστικής ανασφάλειας, ιδιαίτερα στα αστικά κέντρα, όπου η ζήτηση για κατοικία αυξάνεται ταχύτερα από την προσφορά. Παράλληλα, αυξάνεται και το ποσοστό των νέων που αναγκάζονται να παραμένουν για περισσότερα χρόνια στο πατρικό σπίτι.
Στόχος της έκθεσης του JRC είναι να παράσχει επιστημονικά τεκμηριωμένα στοιχεία για την εξέλιξη των εισοδημάτων, την πρόσβαση στην ιδιοκατοίκηση και την προσιτότητα της στέγασης για διαφορετικές γενιές Ευρωπαίων, στο πλαίσιο της δημογραφικής γήρανσης, της αστικοποίησης και των αλλαγών στη δομή των νοικοκυριών. Η μελέτη συνδέει ρητά τη στεγαστική κρίση με τις ευρύτερες δημογραφικές και κοινωνικές εξελίξεις στην Ευρώπη.
Ο τίτλος της έκθεσης είναι: «Διαγενεακή δικαιοσύνη στην ΕΕ: Δυναμικές εισοδήματος και στέγασης στο πλαίσιο της δημογραφικής αλλαγής». Τα ευρήματά της είναι αποκαλυπτικά:
• Τα εισοδήματα των νέων γενεών δεν βελτιώνονται πλέον,
• Ο κίνδυνος φτώχειας και η χαμηλόμισθη εργασία αυξάνονται,
• Η ιδιοκατοίκηση καταρρέει στις νεότερες ηλικίες,
• Το ενοίκιο μετατρέπεται σε μόνιμη κατάσταση ζωής για μια ολόκληρη γενιά.
Δεν αργούν να ωριμάσουν, τους σπρώχνει η πραγματικότητα
Η έκθεση του Κοινού Κέντρου Ερευνών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής καταρρίπτει το μύθο ότι οι νέες γενιές απλώς «αργούν να ωριμάσουν». Τα στοιχεία δείχνουν μια συστηματική μεταφορά κόστους και ρίσκου από τις παλαιότερες προς τις νεότερες γενιές: Στάσιμα εισοδήματα, εκτόξευση ενοικίων, αποκλεισμός από την ιδιοκατοίκηση και διεύρυνση των ανισοτήτων.
Πρόκειται για μια αθόρυβη διαγενεακή αναδιανομή εις βάρος των νέων, με ήδη ορατές κοινωνικές και δημογραφικές συνέπειες: Καθυστέρηση εξόδου από το πατρικό σπίτι, αναβολή τεκνοποίησης και χαμηλή γονιμότητα. Οι εξελίξεις αυτές θέτουν πλέον και σοβαρά ερωτήματα για τη βιωσιμότητα του κοινωνικού και δημογραφικού μοντέλου της χώρας.