Η ανάγκη για «θεσμική πρόληψη»

Του Φρίξου Βρυωνίδη*
Τα τεράστια ζητήματα που προκύπτουν από το περιβόητο βίντεο είναι εξαιρετικά σοβαρά και εκτείνονται πολύ πέραν της λειτουργίας του Ανεξάρτητου Φορέα Κοινωνικής Στήριξης. Είναι λάθος η δημόσια συζήτηση να περιοριστεί στον Φορέα, όπως είναι λάθος να περιοριστεί και στη δημοσιοποίηση των ονομάτων των δωρητών.
Η ουσία δεν βρίσκεται εκεί. Ακόμη και αν γνωρίζουμε ποιοι ήταν οι δωρητές, είναι πρακτικά αδύνατο να ελεγχθεί αν υπήρξε εξυπηρέτηση, αθέμιτη επιρροή ή ανταλλάγματα. Είναι εξαιρετικά δύσκολο να διαπιστωθεί αν μια δωρεά λειτούργησε ως «μίζα», αν υπήρξε προσδοκία ή πραγματικό αντάλλαγμα, ή αν ασκήθηκε επιρροή με τρόπους που δεν αφήνουν ίχνη. Αυτά τα ζητήματα δεν αποδεικνύονται εκ των υστέρων, αποτρέπονται εκ των προτέρων.
Και ακριβώς εδώ βρίσκεται η ουσία. Γι’ αυτό, ανεξάρτητα από τα όσα άλλα σοβαρότατα ζητήματα αναδεικνύει το βίντεο, αξίζει να δούμε τον Ανεξάρτητο Φορέα Κοινωνικής Στήριξης ως χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο λειτουργούμε θεσμικά.
Το μοτίβο είναι γνώριμο. Δημιουργούμε έναν μηχανισμό, στην προκειμένη περίπτωση τον Φορέα, ο οποίος περιέχει εκείνα τα στοιχεία, τα λεγόμενα «παραθυράκια», που επιτρέπουν την αξιοποίησή του για προσωπικό όφελος ή, αν προτιμά κανείς, για αύξηση επιρροής. Η Βουλή επιχειρεί εκ των υστέρων να περιορίσει κάπως αυτά τα παραθυράκια μέσω της δημοσιοποίησης των δωρητών, αλλά δεν τα καταφέρνει, αφού συναντά ισχυρή αντίσταση από τον Πρόεδρο και μάλιστα δύο φορές.
Ακολουθούν καταγγελίες. Ακολουθεί διερεύνηση. Ο Γενικός Ελεγκτής εκδίδει Έκθεση στις 4/11/2025, στην οποία αναδεικνύονται σοβαρά προβλήματα στη λειτουργία του Φορέα και το ενδεχόμενο δημιουργίας ιδιάζουσας σχέσης μεταξύ δωρητών και εξουσίας. Ποια είναι η αντίδραση; Επίθεση προς τον Γενικό Ελεγκτή και, επί της ουσίας, τίποτα.
Σε λίγες ημέρες το θέμα σβήνει. Χωρίς ουσιαστική θεσμική αντίδραση. Χωρίς να χρειαστεί καν να τοποθετηθούν τα άμεσα εμπλεκόμενα πρόσωπα, συμπεριλαμβανομένου του Προεδρικού.
Και χρειάστηκε να δει το φως της δημοσιότητας ένα βίντεο για να ακούσουμε, ξανά, για εκ των υστέρων «διερεύνηση σε βάθος», «καθαρά χέρια», «άπλετο φως» και «διαφάνεια». Χρειάστηκε το ίδιο βίντεο για να ακούσουμε, από τον ίδιο τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, σκέψεις για κατάργηση του Φορέα.
Όταν, αμέσως μετά τη δημοσιοποίηση της Έκθεσης, τέθηκε από αρκετούς το αίτημα για κατάργηση του Φορέα και μεταφορά των αρμοδιοτήτων του σε κρατικούς θεσμούς - όπως το Ίδρυμα Κρατικών Υποτροφιών Κύπρου - με πραγματικό έλεγχο, κριτήρια και διαφάνεια, δεν υπήρξε καμία ανταπόκριση. Καμία διάθεση για θεσμική παρέμβαση.
Αυτός ο τρόπος λειτουργίας δεν αποτελεί εξαίρεση. Είναι ο κανόνας στη χώρα μας.
Ακριβώς με την ίδια λογική, στο παρελθόν, κάποιοι «έκλειναν το μάτι» σε υποψήφιους επενδυτές εκατομμυρίων, μέσα από μηχανισμούς γεμάτους παραθυράκια, οδηγώντας στο σκάνδαλο των χρυσών διαβατηρίων και τη χώρα μας σε διεθνή ανυποληψία. Και τότε, όπως και τώρα, η συζήτηση άνοιξε σοβαρά μόνο όταν το ζήτημα προβλήθηκε στις οθόνες μας με ήχο και εικόνα.
Το παράδειγμα αυτό καταδεικνύει πολλά. Το σύστημα εξυπηρετεί και προστατεύει τον εαυτό του μέχρι να πιαστεί «με τη γίδα στον ώμο». Ακολούθως, προβαίνει σε επικοινωνιακή διαχείριση, σε εκ των υστέρων «διαπιστώσεις» και σε εκκλήσεις για διερεύνηση.
Χορτάσαμε από εκ των υστέρων διαπιστώσεις. Το ζητούμενο είναι η θεσμική πρόληψη: μηχανισμοί και διαδικασίες που να μην επιτρέπουν τη διαπλοκή και τη διαφθορά, ούτε καν ως υπόνοια. Μηχανισμοί χωρίς παραθυράκια, χωρίς γκρίζες ζώνες, χωρίς δυνατότητα δημιουργίας εύλογων υπονοιών για σχέσεις εξάρτησης ή για άσκηση αθέμιτης επιρροής προς την εξουσία.
Αν δεν αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο σχεδιάζουμε και ελέγχουμε τους θεσμούς, δεν θα αλλάξει ούτε το αποτέλεσμα. Θα συνεχίσουμε να βλέπουμε τα ίδια φαινόμενα, να τα ανακαλύπτουμε εκ των υστέρων και να τα συζητούμε κάθε φορά σαν να είναι κάτι νέο.
*Δικηγόρος
Υποψήφιος Βουλευτής Λευκωσίας με το VOLT