Η αδιάφορη κυπριακή προεδρία της ΕΕ

Ενώπιον του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου την Τρίτη (20/01), ο Πρόεδρος Ν. Χριστοδουλίδης ανέπτυξε τις προτεραιότητες της κυπριακής προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ.΄Εβαλε πρώτιστο στόχο την «αυτόνομη Ένωση», ικανή να «υπερασπίζεται τα σύνορά της και τους πολίτες της», ανοιχτή στον κόσμο για να «χτίζει γέφυρες» συνεργασίας.
Ποια είναι η συμβολή της Κύπρου στην αυτόνομη ΕΕ στον ταραγμένο κόσμο που ζούμε;
Επίλυση
Σε άλλες εποχές, η απάντηση θα ήταν αυτονόητη: η επίλυση του Κυπριακού βέβαια! Σε μια εξαιρετικά σύνθετη συγκυρία, αυτή θα εξυπηρετούσε στρατηγικά ευρωπαϊκά συμφέροντα στην ανατολική Μεσόγειο.
Υπό το πρίσμα της κυπριακής προεδρίας, το ενδιαφερόμενο κράτος μέλος, σε συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, θα μπορούσε να έχει έτοιμη μια δέσμη πρωτοβουλιών με στόχο να δώσουν ώθηση στην προσπάθεια επανένωσης που κάνει ο ΟΗΕ.
Στο μυαλό των Ευρωπαίων, η Κύπρος έχει μια αλυσιδωτή επίδραση στις ευρωτουρκικές σχέσεις και στις ευρύτερες σχέσεις στην ανατολική Μεσόγειο. Αν αυτές οι πρωτοβουλίες σχεδιαστούν προσεκτικά θα μπορούσαν να τροφοδοτήσουν την επίλυση του Κυπριακού, εξυπηρετώντας και τον απώτερο στόχο, την «αυτόνομη Ένωση».
Το έδαφος για την κυπριακή προεδρία θα ήταν ώριμο. Τέτοιες πρωτοβουλίες ανέλαβε από καιρό τώρα ο ΟΗΕ που έχει την πρωταρχική ευθύνη και συνεργάζεται στενά με την ΕΕ. Τίποτα δεν προχωρεί γιατί απλούστατα δεν υπάρχουν στη σκέψη του Προέδρου Χριστοδουλίδη. Ο Κύπριος Πρόεδρος προτιμά να μιλά ενώπιον του Ευρωκοινοβουλίου σαν να προέρχεται από άλλη χώρα και κάνει ακαδημαϊκή διάλεξη: «η ένταξη της Κύπρου έχει μεταμορφώσει το νησί, έχει φέρει ευημερία, ασφάλεια και ευκαιρίες».
Αυτή είναι η μισή αλήθεια. Η διαίρεση βαθαίνει, η κατοχή παραμένει και το νησί είναι βαριά στρατιωτικοποιημένο. Το ευρωπαϊκό κεκτημένο χωρίς την επίλυση δεν εφαρμόζεται σε όλη την επικράτεια της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Ο Χριστοδουλίδης μένει στις διαπιστώσεις: «Η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση δεν μπορεί να είναι πλήρης όσο ένα κράτος μέλος παραμένει διαιρεμένο και υπό παράνομη κατοχή, όσο Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι δεν απολαμβάνουν τα ίδια θεμελιώδη δικαιώματα με όλους τους άλλους Ευρωπαίους…»
Όμως, δεν έχει κάτι να προτείνει στους ευρωβουλευτές. Η κυπριακή προεδρία, μέχρι στιγμής, κάνει μόνο φωτογραφικές εκθέσεις και περιηγήσεις επισκεπτών στην Πράσινη Γραμμή.
Περιβάλλον
Η ανάληψη της κυπριακής προεδρίας συνέπεσε με τις πιο ταραγμένες εποχές στις διεθνείς σχέσεις. Σωρεία εξελίξεων αναπόφευκτα την επισκιάζουν (Βενεζουέλα, Γροιλανδία, δήθεν Συμβούλιο Ειρήνης). Ο Χριστοδουλίδης βλέπει το πολύπλοκο διεθνές σκηνικό και διατυπώνει γενικά σωστούς προβληματισμούς. Αλλά προβληματίζεται περισσότερο για τους άλλους, όχι για την Κύπρο.
Την ερχόμενη εβδομάδα έρχεται στην Κύπρο η προσωπική απεσταλμένη του ΟΗΕ Μαρία Άνχελα Ολγκίν και περιμένει απαντήσεις: πώς θα επανεκκινήσουν διαπραγματεύσεις, ώστε αυτή τη φορά να καταλήξουν σε αποτέλεσμα;
Πότε θα κτιστούν γέφυρες -που είναι και σλόγκαν της κυπριακής προεδρίας; Ούτε ένα σημείο διέλευσης δεν ανοίγει κατά μήκος της Πράσινης Γραμμής…
Λογικά ο Χριστοδουλίδης θα έπρεπε να έχει πολλούς λόγους να κερδίσει το ευρωπαϊκό ενδιαφέρον και τη στήριξη τώρα που ασκεί την προεδρία. Τα ζητήματα ασφάλειας, που απασχολούν την ΕΕ, αφορούν ιδιαίτερα την Κύπρο. Οι ενέργειες του Τραμπ έθεσαν σε αμφισβήτηση εδραιωμένες αρχές στις οποίες λειτουργεί το διεθνές σύστημα (συλλογικότητα, εδαφική ακεραιότητα έναντι μονομέρειας, επεμβάσεων, εκβιασμών κ.ο.κ). Αν η Κύπρος θέλει να κεφαλαιοποιήσει πάνω στο συλλογικό σύστημα αποφάσεων του ΟΗΕ θα βρει ισχυρή στήριξη στην ΕΕ, ίσως ακόμα περισσότερο από προηγουμένως.
Στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ο Χριστοδουλίδης εξέφρασε αλληλεγγύη στην Ουκρανία, λέγοντας ότι «η Κύπρος τελεί υπό κατοχή και γνωρίζει από πρώτο χέρι τι σημαίνει έλλειψη ασφάλειας». Μερικές φορές νομίζει κανείς ότι το Κυπριακό είναι ακόμα στο ‘74 και η Κύπρος προ της ένταξης.
Αλλά πολλοί ξέρουν ότι οι Κύπριοι έχουν στα χέρια τους προτάσεις λύσης του ΟΗΕ που καλύπτουν όλα τα επίμαχα ζητήματα: αποκατάσταση της εδαφικής ακεραιότητας, αποχώρηση των στρατευμάτων -καμία σχέση με Ουκρανία. Οι πιο πρόσφατες προτάσεις, όπως είναι το πλαίσιο Γκουτέρες στο Κραν Μοντανά, περιλαμβάνουν νέο σύστημα ασφάλειας που καταργεί τα αναχρονιστά δικαιώματα μονομερούς επέμβασης.
Τουρκία
Ο Χριστοδουλίδης κάλεσε στην Κύπρο τον Πρόεδρο της Τουρκίας Ταγίπ Ερντογάν να συμμετάσχει σε σύνοδο κορυφής για τη Μέση Ανατολή τον Απρίλιο. Η πρόσκληση έμεινε αναπάντητη, δεν φαίνεται να αξιολογείται ως σημαντική από την ευρωπαϊκή διπλωματία που ψάχνει στρατηγικές λύσεις με την Τουρκία. Η ΕΕ επιδιώκει σχέσεις σύμπραξης με την Τουρκία, τη θεωρεί σημαντικό οικονομικό εταίρο, συνεισφορέα ασφάλειας και σταθερότητας.
Η κυπριακή προεδρία θα ήταν μια χρυσή ευκαιρία για τον Χριστοδουλίδη, αν προ πολλού είχε σχεδιάσει συνεκτική προσέγγιση με την Τουρκία. Ο Κύπριος Πρόεδρος έκανε διάφορες επαφές σε ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, αφήνοντας να νοηθεί ότι όρισε απεσταλμένους να στείλουν μηνύματα στην Άγκυρα (τον Μερτς, τον Μακρόν, τον Ρούτε). Τίποτα δεν επαληθεύτηκε, κανείς δεν το θυμάται. Προφανώς, δεν έχουν σχέση με την ευρωπαϊκή διπλωματική πρακτική, που απαιτεί σχέδιο, προτάσεις που καταλήγουν σε λύσεις, ύστερα από λεπτομερείς και επίμονους χειρισμούς.
Στο Συμβούλιο εκκρεμούν προτάσεις για την Τουρκία: ενισχυμένη τελωνειακή ένωση, βίζα, συμμετοχή σε δομές ασφάλειας, εμπόριο, επενδύσεις κ.ο.κ. Υπό τα σημερινά δεδομένα, η ΕΕ θα μπορούσε να εξετάσει κατάλληλες διασυνδέσεις, αν η Κύπρος μιλούσε με ακρίβεια και συγκεκριμένα τι θέλει για το Κυπριακό. Χωρίς δεσμεύσεις τίποτα δεν προχωρά, όλα μένουν μετέωρα και κανένας δεν ενδιαφέρεται για χειρονομίες από την Τουρκία, όπως ζητά ο Κύπριος Πρόεδρος.
Ανάγκες επανένωσης
Τι θα μπορούσε σίγουρα να αποτελέσει πρωτοβουλία της κυπριακής προεδρίας με ευρωπαϊκή σφραγίδα για την επίλυση; Με δικά του λόγια ο Χριστοδουλίδης λέει: «η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει όλα τα εργαλεία για τη λύση του Κυπριακού». Αλλά μένει μόνο στα λόγια, δεν εξηγεί ποια εργαλεία έχει και πώς τα αξιοποιεί.
Ο Ευρωπαίος απεσταλμένος Γιοχάνες Χαν (συνέντευξη στον «Πολίτη», 20/12) αποκάλυψε ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή περιέλαβε «διάταξη για τον επόμενο μακροπρόθεσμο προϋπολογισμό της ΕΕ για την περίοδο 2028-2034 που ορίζει ότι, σε περίπτωση επανένωσης της Κύπρου, ο προϋπολογισμός της ΕΕ θα πρέπει να αναθεωρηθεί ώστε να αντικατοπτρίζει τη διευθέτηση και τις πρόσθετες οικονομικές ανάγκες που θα προκύψουν από την επανένωση». Για κάποιον αξιοπερίεργο λόγο δεν υπήρξε ακόμα σχόλιο από τη Λευκωσία, ο Χαν αποχώρησε και θα επιστρέψει ίσως τον Φεβρουάριο.
Την ίδια στιγμή η κυπριακή προεδρία προωθεί τον φάκελο 2028-2034 που θα πρέπει να ολοκληρωθεί μέχρι το τέλος του 2026. Η διάταξη για τις ανάγκες επανένωσης της Κύπρου έχει ενσωματωθεί και ο χρόνος τώρα είναι ζωτικός για την Κύπρο, αν θέλει να προχωρήσει.
Ο Χριστοδουλίδης θα μπορούσε να αδράξει την ευκαιρία, να οργανώσει τον διάλογο μαζί με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και την τ/κ κοινότητα για τις ανάγκες επανένωσης.
Αυτό, βέβαια, συνεπάγεται ειλικρινή ανοίγματα, γέφυρες με την τ/κ κοινότητα και βούληση για να δημιουργηθεί μομέντουμ επίλυσης.