Δήμητρα Σακέλλη: Στη σύγχρονη κουλτούρα οι έφηβοι δυσκολεύονται να διαχειριστούν τη ματαίωση

Η ψυχική υγεία των νέων περιγράφεται ως μια παγκόσμια επιδημιολογική κρίση και η γενιά των παιδιών που «τα έχουν όλα», φαίνεται πως στερούνται βασικά εφόδια ψυχικής ανθεκτικότητας.
Η Δήμητρα Σακέλλη, Εγκληματολόγος – Δικανική Ψυχολόγος, Ειδικός Πρόληψης & Συντονίστρια του Κέντρου Συμβουλευτικής και Πρόληψης RISE, μιλά για τη γενιά της αποσύνδεσης και τη σημασία της πρόληψης.
–Θα έλεγε κανείς ότι σήμερα τα παιδιά τα έχουν όλα. Ωστόσο η ψυχική υγεία των νέων επιδεινώνεται και περιγράφεται ως μια παγκόσμια επιδημιολογική κρίση. Τι φταίει; Πράγματι αυτή είναι μια παγκόσμια πραγματικότητα. Ακόμη και όταν άλλοι βασικοί παράγοντες, όπως η στέγη, τροφή, ψυχαγωγία, η μόρφωση και η οικονομική ευημερία, υπάρχουν στη ζωή των παιδιών, χωρίς την ψυχική ισορροπία δεν μπορεί να υπάρξει ποιότητα ζωής. Η επιστημονική κοινότητα αναγνωρίζει την ψυχική υγεία ως μια από τις θεμελιώδεις προϋποθέσεις για την ευημερία και την ομαλή λειτουργία του ανθρώπου στη σύγχρονη κοινωνία. Για τους νέους και τις νέες, είναι πλέον ευρέως αποδεκτό ότι χωρίς ψυχική υγεία δεν μπορούν να επιτευχθούν ουσιαστικά η ευτυχία, η επιτυχία και η προσωπική ολοκλήρωση.
–Τι ισχύει στην Κύπρο; Με ανησυχία παρατηρώ, αν και υπάρχει βελτίωση τα τελευταία χρόνια, ότι υπάρχει μία αντίσταση από τα άτομα τα οποία έχουν τον ρόλο φροντίδας ενός νέου ανθρώπου. Τους γονείς ή τους κηδεμόνες. Η αντίσταση αυτή εκδηλώνεται κυρίως ως δυσκολία αναγνώρισης της σοβαρότητας της κατάστασης και ως αναβλητικότητα στην ανάληψη κατάλληλων θεραπευτικών παρεμβάσεων, αλλά και της ενίσχυσης του δικού τους γονεϊκού ρόλου ώστε να μπορούν να υποστηρίξουν αποτελεσματικά το παιδί τους.
–Ποιο είναι το κυριότερο πρόβλημα στη σχέση γονιού-παιδιού; Αυτό που παρατηρείται συχνά, σε νέους και νέες που αναζητούν βοήθεια, είναι οι δυσκολίες στην επικοινωνία με τους γονείς, η οποία δεν είναι ούτε επαρκής ούτε ουσιαστική. Συχνά εντοπίζονται ελλείψεις σε βασικές πτυχές της γονεϊκής λειτουργίας, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις εμφανίζονται παρόμοιες συναισθηματικές δυσκολίες και στους ίδιους τους γονείς. Ωστόσο, παρά την παρουσία αυτών των δυσκολιών, οι γονείς σπάνια αναζητούν οι ίδιοι επαγγελματική υποστήριξη για την αντιμετώπισή τους.
-Αν ένας γονιός μπορούσε να αλλάξει μόνο τρία πράγματα στη σχέση του με το παιδί του για να προστατεύσει την ψυχική του υγεία, ποια θα ήταν αυτά; Για να είναι γόνιμος και ευεργετικός ο ρόλος του γονιού χρειάζεται ο ίδιος να είναι «καλά». Να είναι ο ίδιος ανθεκτικός και σίγουρος για τις γνώσεις και για την πορεία που δίνει στο παιδί αλλά και στη σχέση που κατευθύνει με αυτό. Οπότε με ένα σημαντικό βήμα ο γονέας μπορεί να προστατεύσει το παιδί, αφού με αυτό το βήμα αλυσιδωτά μετατρέπονται οι παράγοντες προστασίας και ενισχύεται η σύνδεση και μετέπειτα η επικοινωνία, η οριοθέτηση, η διαχείριση των δυσκολιών και η επίτευξη στόχων.
–Συχνά κατηγορούμε τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και την επίδρασή τους σε νέους και παιδιά. Τι επιπτώσεις έχει το γεγονός ότι τα περισσότερα παιδιά «ζουν» μέσα στο κινητό τους; Καταρχάς να πούμε ότι αυτή η ψηφιακή κοινωνία δημιουργήθηκε για τη χρήση από ενήλικες, όχι παιδιά και εφήβους. Πράγματι έχει αποδειχθεί ότι στα ανήλικα άτομα η συμμετοχή σε αυτή την ψηφιακή κοινωνία πολλαπλασιάζει τους παράγοντες ρίσκου και έχει αρνητικές επιπτώσεις στην ψυχική τους υγεία. Πόσο μάλλον όταν δεν υπάρχει η κατάλληλη προετοιμασία, εποπτεία και στήριξη τους, εφόσον τους επιτρέπεται να συμμετέχουν. Έτσι, βλέπουμε πράγματι δραματικές επιπτώσεις στα νεαρά άτομα. Η εξάρτηση, η παραποίηση της πραγματικότητας, το πλήγμα που δέχονται γνωσιακές λειτουργίες όπως μνήμη και συγκέντρωση, η ενίσχυση του καθημερινού άγχους επιβαρύνουν μια ήδη δύσκολη περίοδο της ζωής τους που είναι η εφηβεία.
–Τα περιστατικά βίας μεταξύ εφήβων φαίνεται να γίνονται πιο συχνά και πιο έντονα. Τι μας λέει αυτό για την ψυχολογία των νέων σήμερα; Στη σύγχρονη κουλτούρα της «άμεσης ικανοποίησης», οι έφηβοι δυσκολεύονται να διαχειριστούν τη ματαίωση. Όταν οι επιθυμίες τους δεν ικανοποιούνται αμέσως, το άγχος μετατρέπεται γρήγορα σε αντιδραστική επιθετικότητα. Η έλλειψη συναισθηματικής νοημοσύνης σημαίνει ότι το παιδί δεν έχει τα εργαλεία να μετουσιώσει τον θυμό σε λόγο, οπότε τον εκτονώνει σε πράξη. Η συνεχής έκθεση σε βίαιο ψηφιακό περιεχόμενο προκαλεί αποευαισθητοποίηση και κάμψη της ενσυναίσθησης, ενώ η ναρκισσιστική τρωτότητα ωθεί τους εφήβους να χρησιμοποιούν τη βία ως μέσο απόκτησης ισχύος και «δημόσιας» ορατότητας στα social media. Παράλληλα, η διάβρωση των γονεϊκών δεσμών αφήνει τους νέους ψυχικά ακάλυπτους, την ώρα που ο αναπτυσσόμενος προμετωπιαίος φλοιός, αδυνατεί να ελέγξει τις παρορμήσεις του μεταιχμιακού συστήματος, κάτω από συνθήκες έντονου περιβαλλοντικού στρες.
-Επομένως η βίαιη συμπεριφορά τροφοδοτείται και από τον ψηφιακό κόσμο; Η συστηματική θέαση σκηνών κυριαρχίας και υποτίμησης προκαλεί μια βαθύτερη γνωστική αποευαισθητοποίηση, όπου η βία δεν εκλαμβάνεται πλέον ως τραύμα, αλλά ως φυσιολογικό μέσο αλληλεπίδρασης. Αξίζει να σημειωθεί ότι η ψηφιακή συμμετοχή συνεπάγεται με τη συχνή έκθεση σε πορνογραφικό υλικό. Η έκθεση και ο εθισμός στην πορνογραφία επιτείνουν την κρίση αυτή, καθώς η εμπορευματοποιημένη βία και η αντικειμενοποίηση που κυριαρχούν στο περιεχόμενό της, διαστρεβλώνουν την αντίληψη για τη συναίνεση και τα όρια. Παράλληλα, ο εθισμός αυτός υπερδιεγείρει το σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου, ενισχύοντας την παρορμητικότητα και μειώνοντας περαιτέρω την ικανότητα του προμετωπιαίου φλοιού να αναχαιτίζει επιθετικές τάσεις στην πραγματική ζωή.
-Επηρεάζει διαφορετικά τα κορίτσια και τα αγόρια η έκθεση στον ψηφιακό κόσμο; Το ψηφιακό περιβάλλον συχνά λειτουργεί ως χώρος όπου αναπαράγονται ή ενισχύονται ανισότητες, πιέσεις και πρότυπα που επηρεάζουν ιδιαίτερα τα κορίτσια και τις νεαρές γυναίκες, με επιπτώσεις στην αυτοεικόνα, την ψυχοκοινωνική τους ανάπτυξη και τη συνολική αίσθηση ασφάλειας και ισότιμης συμμετοχής τους στην κοινωνία. Ο ψηφιακός κόσμος δεν είναι αποκομμένος από τις ευρύτερες κοινωνικές συνθήκες μέσα στις οποίες αναπτύσσονται τα κορίτσια. Επομένως, οι αρνητικές επιπτώσεις για τα κορίτσια σε μεγάλο βαθμό, αντανακλούν και αναπαράγουν τις ίδιες προκλήσεις που αντιμετωπίζει το γυναικείο φύλο από τα πρώτα στάδια της ζωής του μέσα σε κοινωνικά συστήματα που ιστορικά έχουν διαμορφωθεί με πατριαρχικές δομές.
–Ακούμε όλο και περισσότερο τον όρο “ψυχική ανθεκτικότητα”. Τι σημαίνει στην πράξη; Η ψυχική ανθεκτικότητα στους εφήβους είναι ένδειξη για τη μετέπειτα πορεία της ζωής τους. Είναι η ένδειξη για το αν θα μπορούν να προσαρμόζονται αποτελεσματικά στην ενήλικη ζωή, να διαχειρίζονται το άγχος και να ανακάμπτουν από δυσκολίες. Σύμφωνα με την ψυχολογική βιβλιογραφία, η ανθεκτικότητα δεν αποτελεί ένα σταθερό χαρακτηριστικό, αλλά μια δυναμική διαδικασία που βασίζεται σε ένα σύνολο προστατευτικών παραγόντων, όπως η ικανότητα ρύθμισης των συναισθημάτων, η θετική αυτοαντίληψη και αυτοαποτελεσματικότητα, οι δεξιότητες επίλυσης προβλημάτων, η ευελιξία στη σκέψη, καθώς και η ύπαρξη υποστηρικτικών σχέσεων με την οικογένεια, τους συνομηλίκους και σημαντικούς ενήλικες. Οι παράγοντες αυτοί συμβάλλουν στο να μπορεί ο έφηβος να διατηρεί ψυχολογική ισορροπία, να αναπτύσσει υγιείς στρατηγικές αντιμετώπισης και να συνεχίζει την προσωπική και κοινωνική του ανάπτυξη παρά τις προκλήσεις.
–Η ψυχική ανθεκτικότητα είναι έμφυτη ή χτίζεται; Σίγουρα δεν περιορίζεται αποκλειστικά σε έμφυτες προδιαθέσεις. Αντίθετα, σύμφωνα με τη σύγχρονη ψυχολογική προσέγγιση, διαμορφώνεται και ενισχύεται μέσα από διαδικασίες μάθησης, εμπειρίας και συνειδητής καλλιέργειας. Με την εκπαίδευση, την επιμονή και τη συνεχή προσωπική προσπάθεια, το άτομο αναπτύσσει σταδιακά την ικανότητα να προσαρμόζεται στις δυσκολίες, να αντλεί νόημα από τις προκλήσεις και να μετατρέπει τις αντιξοότητες σε ευκαιρίες προσωπικής εξέλιξης. Με τον τρόπο αυτό, η ανθεκτικότητα δεν αποτελεί ένα στατικό χαρακτηριστικό, αλλά μια δυναμική και εξελισσόμενη διαδικασία που ενδυναμώνεται σε όλη τη διάρκεια της ζωής.
–Το Κέντρο Συμβουλευτικής και Πρόληψης RISE, το οποίο διευθύνετε, λειτουργεί προγράμματα για όλα αυτά που αναφέρετε; Το Κέντρο παρέχει ολοκληρωμένες υπηρεσίες ψυχολογικής υποστήριξης για άτομα όλων των ηλικιών, από παιδιά και εφήβους έως ενήλικες καθώς και για οικογένειες. Οι υπηρεσίες μας περιλαμβάνουν ατομική συμβουλευτική και ψυχοθεραπεία για τη διαχείριση διαφόρων συναισθηματικών δυσκολιών, υποστήριξη της οικογένειας και ενίσχυση του γονεϊκού ρόλου καθώς και ομάδες στήριξης και ψυχοεκπαίδευσης για παιδιά, εφήβους και ενήλικες. Ένα ιδιαίτερα σημαντικό κομμάτι της δουλειάς μας είναι η πρόληψη, καθώς η σύγχρονη ψυχολογική επιστήμη στρέφεται ολοένα περισσότερο στη διατήρηση της ψυχικής ευεξίας και της ποιότητας ζωής, πέρα από τη θεραπεία ψυχικών διαταραχών.
–Επομένως η έγκαιρη παρέμβαση είναι το ζητούμενο, ώστε να προλάβουμε την ανάπτυξη ψυχικών προβλημάτων; Ενώ ιστορικά η ψυχολογία ασχολείτο με την θεραπεία και την επανόρθωση μιας ψυχικής νόσου, με ασθενείς δηλαδή, η σύγχρονη ψυχολογία έκανε στροφή και οι σύγχρονοι ερευνητές ασχολούμαστε με την επίτευξη ευτυχίας και την πρόληψη της ασθένειας μέσω της διαχείρισης της ψυχικής υγείας. Στόχος της ψυχολογίας λοιπόν πλέον, δεν είναι η θεραπεία και στόχος του σύγχρονου ανθρώπου δεν είναι μια ζωή με απουσία ψυχικών παθήσεων αλλά η ζωή με την παρουσία υψηλού δείκτη ευτυχίας. Στόχος μας είναι να ενισχύσουμε τους ανθρώπους ώστε όχι μόνο να αντιμετωπίζουν ψυχικά προβλήματα αλλά και να αναπτύσσουν δεξιότητες και στρατηγικές που τους επιτρέπουν να βιώνουν ευτυχία, ψυχική ανθεκτικότητα και ουσιαστική προσωπική ανάπτυξη.
Ελεύθερα, 22.03.2026