Γιατί η Ευρώπη δεν μπορεί να μιλήσει με ενιαία φωνή για το Ιράν;

Η κρίση στη Μέση Ανατολή έχει αναδείξει για άλλη μια φορά την αδυναμία της Ευρώπης να εκφραστεί με ενιαία φωνή, ισορροπώντας ανάμεσα στη στρατηγική αυτονομία, την εξάρτηση από τις ΗΠΑ και τις εσωτερικές πολιτικές προκλήσεις κάθε κράτους-μέλους.
Παρά το γεγονός ότι υπήρχαν σοβαρές ενδείξεις για αμερικανοϊσραηλινή επίθεση εναντίον του Ιράν, από τότε που ξεκίνησε εμφανίζεται στην καλύτερη περίπτωση χωρίς συντονισμό, αν όχι κατακερματισμένη, παγιδευμένη στη δίνη των γεγονότων, σημειώνει σε ανάλυσή του το BBC.
Όπως είναι φυσικό, κάθε ευρωπαϊκή χώρα ανησυχεί για τους πολίτες της στην περιοχή – για το αν και πώς μπορεί να χρειαστεί να εκκενώσουν ακόμη και δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους.
Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις ανησυχούν επίσης για τον αντίκτυπο που μπορεί να έχει η εξελισσόμενη κρίση στη Μέση Ανατολή στους καταναλωτές στις χώρες τους. Για παράδειγμα, στις τιμές της ενέργειας και των τροφίμων. Οι τιμές του φυσικού αερίου στην Ευρώπη έχουν εκτοξευθεί σε πρωτοφανές επίπεδο από την έναρξη της πλήρους εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022.
Σε ό,τι αφορά το πολιτικό σκέλος, η Ευρώπη σαφώς αγωνίζεται να διαμορφώσει μια ενιαία φωνή απέναντι στις ιλιγγιώδεις εξελίξεις στη Μέση Ανατολή.
Οι τρεις μεγαλύτερες ευρωπαϊκές δυνάμεις, η Γαλλία, η Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο, κατάφεραν να καταλήξουν σε κοινή δήλωση το Σαββατοκύριακο, προειδοποιώντας το Ιράν ότι ήταν έτοιμες να αναλάβουν «αμυντική δράση» εάν δεν σταματήσει τις «αδιάκριτες επιθέσεις».
Έκτοτε, το Ηνωμένο Βασίλειο έχει συμφωνήσει με το αίτημα των ΗΠΑ να χρησιμοποιήσει δύο βρετανικές στρατιωτικές βάσεις για «αμυντικές» επιθέσεις σε ιρανικές πυραυλικές εγκαταστάσεις – αν και ο Αμερικανός πρόεδρος, Ντόναλντ Τραμπ, επέκρινε τη Βρετανία για το γεγονός ότι δεν έχει αναλάβει πιο ενεργό ρόλο. Η Γαλλία ενισχύει την παρουσία της στη Μέση Ανατολή μετά από μια ιρανική επιδρομή που έπληξε γαλλική βάση στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και η Γερμανία ανακοίνωσε ότι οι στρατιώτες της παραμένουν σε ετοιμότητα για την ανάληψη «αμυντικών μέτρων» σε περίπτωση επίθεσης, χωρίς ωστόσο να υπάρχει περαιτέρω σχεδιασμός.
Και οι τρεις χώρες απέφυγαν να αμφισβητήσουν τη νομιμότητα των αμερικανοϊσραηλινών επιθέσεων βάσει του διεθνούς δικαίου. Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκαν και τα tweets της επικεφαλής εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ, Κάγια Κάλας.
Προφανώς, η πρώτη σκέψη των Ευρωπαίων ηγετών είναι να μην αντιπαρατεθούν με τον Ντόναλντ Τραμπ. Ελπίζουν απεγνωσμένα ότι οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή δεν θα αποτελέσουν ακόμη έναν αντιπερισπασμό για τον Αμερικανό πρόεδρο, που θα οδηγήσει στην απομάκρυνσή του από το ζήτημα της Ουκρανίας.
Αλλά μήπως η αδιαφορία ορισμένων κορυφαίων ευρωπαϊκών δυνάμεων σχετικά με τη νομιμότητα των πρόσφατων ενεργειών των ΗΠΑ στο Ιράν ή τη Βενεζουέλα, για παράδειγμα, θολώνει τα νερά; Συχνά λένε ότι πρόκειται για μια Ευρώπη κοινών αξιών, που σέβεται μια διεθνή τάξη που βασίζεται σε κανόνες. Αλλά ποιοι ακριβώς είναι αυτοί οι κανόνες;
Ο πρωθυπουργός της Ισπανίας πήρε ξεκάθαρη θέση. Ο Πέδρο Σάντσεθ ανέβασε μήνυμα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αναφέροντας ότι «μπορεί κανείς να είναι κατά ενός μισητού καθεστώτος, όπως είναι το ιρανικό καθεστώς… και ταυτόχρονα να είναι κατά μιας αδικαιολόγητης, επικίνδυνης στρατιωτικής επέμβασης εκτός του διεθνούς δικαίου».
Αρκετά αμερικανικά αεροσκάφη έφυγαν από την Ισπανία τη Δευτέρα, αφότου η Μαδρίτη δήλωσε ότι αυτές οι βάσεις δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν για επιθέσεις κατά του Ιράν.
Την ίδια ώρα, η Ευρωπαϊκή Ένωση εμφανίζεται χωρίς συντονισμό. Η δήλωση των υπουργών Εξωτερικών των κρατών μελών απέφυγε να υποστηρίξει την αλλαγή καθεστώτος στο Ιράν, ενώ η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (του κύριου εκτελεστικού οργάνου της ΕΕ) έκανε ακριβώς το αντίθετο την Κυριακή. «Μια αξιόπιστη μετάβαση στο Ιράν είναι επειγόντως απαραίτητη», δήλωσε η πρόεδρος Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν σε ανάρτηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Αυτό δεν συνιστά ενιαία θέση.
Κι όμως, η διακηρυγμένη φιλοδοξία των ευρωπαϊκών κρατών, εντός και εκτός ΕΕ, συμπεριλαμβανομένου του Ηνωμένου Βασιλείου – σε αυτόν τον νέο, ταραχώδη κόσμο, απέναντι στην πολιτική των Μεγάλων Δυνάμεων – είναι να συνεργαστούν καλύτερα σε τομείς αμοιβαίου ενδιαφέροντος, πρωτίστως στον τομέα της ασφάλειας και της άμυνας.
Αλλά το ερώτημα που τίθεται είναι εάν είναι πραγματικά ικανοί.
Στροφή στο πυρηνικό δόγμα
Το 2026 ήταν πραγματικά ένα έτος αναταραχής: Βενεζουέλα, Γροιλανδία και Ιράν. Η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με μια επεκτατική Ρωσία, με μια οικονομικά επιθετική Κίνα και έναν ολοένα και πιο απρόβλεπτο σύμμαχο στην Ουάσινγκτον.
Τη Δευτέρα, ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν ανακοίνωσε ότι η Γαλλία θα αλλάξει το πυρηνικό της δόγμα και θα αυξήσει τον αριθμό των πυρηνικών της κεφαλών, επειδή, όπως είπε, «οι ανταγωνιστές μας έχουν εξελιχθεί, όπως και οι εταίροι μας».
Η Ρωσία διαθέτει το μεγαλύτερο πυρηνικό οπλοστάσιο στον κόσμο, η Κίνα επεκτείνει ραγδαία τις δυνατότητές της και ενώ οι ΗΠΑ – η δεύτερη μεγαλύτερη παγκόσμια πυρηνική δύναμη, ακριβώς πίσω από τη Ρωσία – παρέχουν εδώ και δεκαετίες στην Ευρώπη μια πυρηνική ομπρέλα, οι μεταβαλλόμενες προτεραιότητες της Ουάσιγκτον έχουν προκαλέσει ανησυχία στους Ευρωπαίους.
Η Σουηδία, η Γερμανία και η Πολωνία έχουν απευθυνθεί στη Γαλλία ζητώντας ευρύτερη ευρωπαϊκή κάλυψη πέραν της προστασίας που ήδη προσφέρει στους συμμάχους του ΝΑΤΟ το Ηνωμένο Βασίλειο, η μόνη άλλη πυρηνική δύναμη στην Ευρώπη.
Ο πρόεδρος Μακρόν εδώ και χρόνια προέτρεπε την Ευρώπη να αποκτήσει μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία στην άμυνα, συμπεριλαμβανομένης μιας ισχυρής ώθησης προς το διάστημα, με δορυφόρους διπλής χρήσης, για παράδειγμα μέσω του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος, του οποίου μέλος είναι και το Ηνωμένο Βασίλειο.
Ωστόσο, ο συντονισμός παραμένει μια τεράστια πρόκληση. Η προμήθεια όπλων αποτελεί ένα κραυγαλέο παράδειγμα. Ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες χρησιμοποιούν περίπου 30 διαφορετικά οπλικά συστήματα, η Ευρώπη διαθέτει 178 συχνά με επικαλύψεις. «Αναποτελεσματικά, ακριβά και αργά», ήταν το συμπέρασμα την περασμένη εβδομάδα της προέδρου του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, Ρομπέρτα Μέτσολα.
Το ΝΑΤΟ προσπαθεί να μετριάσει αυτό το πρόβλημα προσπαθώντας να διαχειριστεί τις αποφάσεις για προμήθειες στα 32 μέλη του, αλλά το πρόβλημα εδώ είναι ότι οι κατευθυντήριες γραμμές της αμυντικής συμμαχίας είναι μόνο εθελοντικές. Όλα τα μέλη του ΝΑΤΟ (εκτός από την Ισπανία) υπέκυψαν στις πιέσεις του Ντόναλντ Τραμπ πέρυσι και συμφώνησαν να αυξήσουν τις αμυντικές δαπάνες. Αλλά εξίσου σημαντικό είναι το κατά πόσον αυτά τα χρήματα δαπανώνται στη συνέχεια αποτελεσματικά.
Η πρακτική των περισσότερων εθνικών κυβερνήσεων είναι να προστατεύουν τις δικές τους αμυντικές βιομηχανίες, ακόμη και εις βάρος των γειτόνων τους. Η Γαλλία συχνά κατηγορείται γι’ αυτό.
Προτεραιότητες που διαμορφώνονται από την ιστορία
Καθώς οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή αναδεικνύουν με έντονο τρόπο τις διαφορές, κάθε χώρα σε αυτήν την ήπειρο έχει τις δικές της προτεραιότητες, τα δικά της πλεονεκτήματα και αδυναμίες, που διαμορφώνονται από την ιστορία της και τις ανησυχίες των ψηφοφόρων της.
Το γεγονός ότι η Γερμανία ένιωσε την ανάγκη να ξεκαθαρίσει αυτή την εβδομάδα ότι δεν σχεδιάζει να ενισχύσει τη στρατιωτική της παρουσία στη Μέση Ανατολή, πόσω μάλλον να συμμετάσχει σε οποιαδήποτε επιθετική ενέργεια, καταδεικνύει ότι οι Γερμανοί εξακολουθούν να είναι πολύ διστακτικοί στις συγκρούσεις, σε μεγάλο βαθμό λόγω του παρελθόντος της χώρας τους.
Η Γερμανία επικρίθηκε διεθνώς επειδή άργησε να στείλει τανκς στην Ουκρανία μετά την έναρξη της πλήρους κλίμακας εισβολής της Ρωσίας πριν από τέσσερα χρόνια. Μάλιστα στον τότε Γερμανό καγκελάριο, Όλαφ Σολτς, δόθηκε το παρατσούκλι «Friedenskanzler» (Καγκελάριος της Ειρήνης) στον γερμανικό τύπο. Ένα μεγάλο μέρος της γερμανικής κοινωνίας αρχικά ένιωθε βαθιά άβολα με την ιδέα ότι τα γερμανικά όπλα θα μπορούσαν να στραφούν ξανά εναντίον των Ρώσων, όπως είχε συμβεί κατά τη διάρκεια των δύο παγκοσμίων πολέμων του περασμένου αιώνα.
Η νέα γερμανική κυβέρνηση του Φρίντριχ Μερτς, ενώ εξακολουθεί να λαμβάνει υπόψη τις εθνικές ευαισθησίες, ακολουθεί μια πολύ διαφορετική κατεύθυνση. Είναι πλέον ο μεγαλύτερος πάροχος στρατιωτικής βοήθειας προς την Ουκρανία.
Όπως και η υπόλοιπη Ευρώπη, η Γερμανία βασιζόταν στις Ηνωμένες Πολιτείες για την ασφάλειά της επί δεκαετίες. Αλλά με την κυβέρνηση Τραμπ να επιμένει ότι η Ευρώπη πρέπει τώρα να αναλάβει το μεγαλύτερο μέρος της άμυνάς της, η Γερμανία σχεδιάζει να δαπανήσει περισσότερα στον αμυντικό της προϋπολογισμό έως το 2029 από ό,τι η Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο μαζί, σύμφωνα με το ΝΑΤΟ.
Θέλει επίσης να κατασκευάσει τον μεγαλύτερο συμβατικό στρατό στην Ευρώπη – και 80 χρόνια μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, και με τη Γερμανία σταθερά εδραιωμένη στο ΝΑΤΟ και την ΕΕ, οι άλλες ευρωπαϊκές δυνάμεις καλωσορίζουν τη γερμανική στρατιωτική πρωτοβουλία, αντί να απειλούνται από αυτήν.
Η πρωθυπουργός της Ιταλίας, αντίθετα, πρέπει να ισορροπήσει ανάμεσα στη γνώμη των Ιταλών ψηφοφόρων και σε αυτό που πιστεύει ότι είναι προς το συμφέρον της χώρας της και του δικού της συμφέροντος στην παγκόσμια σκηνή. Μέχρι στιγμής, η Τζόρτζια Μελόνι έχει κρατήσει πολύ χαμηλό προφίλ απέναντι στις αμερικανοϊσραηλινές επιθέσεις στο Ιράν. Είναι μία από τους λίγους ηγέτες στην Ευρώπη που έχουν μια στενή σχέση με τον Ντόναλντ Τραμπ.
Ως η τρίτη μεγαλύτερη οικονομία στην Ευρώπη, θα περίμενε κανείς ότι η Ιταλία θα διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο στην ασφάλεια της ηπείρου. Ωστόσο, κατατάσσεται μεταξύ των χωρών με τις χαμηλότερες αμυντικές δαπάνες στην Ευρώπη.
Η Ιταλία ενοποιήθηκε μόλις το 1861. Πριν από αυτό, θεωρούνταν «πεδίο μάχης της Ευρώπης», με ξένες δυνάμεις να εκμεταλλεύονται επανειλημμένα τα εδάφη της. Οι Ιταλοί έμαθαν να βασίζονται και να εμπιστεύονται μόνο έναν πολύ περιορισμένο κύκλο ανθρώπων, αντί για «το κράτος», για να τους φροντίζει.
Η Ιταλία ξεχώρισε στη Δυτική Ευρώπη όταν η Ρωσία εξαπέλυσε την ολοκληρωτική εισβολή στην Ουκρανία. Ήταν η μόνη χώρα όπου, από την αρχή, η πλειοψηφία του πληθυσμού αντιτάχθηκε στην αποστολή όπλων για να βοηθήσει το Κίεβο.
Οι Ιταλοί δήλωσαν ότι συμμερίζονται την άποψη των Ουκρανών, αλλά πολλοί αμφισβήτησαν την εμπλοκή της Ιταλίας στη σύγκρουση. Απλώς δεν εμπιστεύονταν την κυβέρνησή τους για να τους προστατεύσει από παράπλευρες επιπτώσεις, όπως ήταν η αύξηση των τιμών της ενέργειας ή τα πιθανά αντίποινα από τη Ρωσία.
Τέσσερα χρόνια αργότερα, μόνο το 15% των Ιταλών δηλώνουν ότι πιστεύουν ότι η ΕΕ και οι ΗΠΑ θα πρέπει να συνεχίσουν να εξοπλίζουν την Ουκρανία μέχρι να εκδιωχθούν οι ρωσικές δυνάμεις, σύμφωνα με το Ινστιτούτο Μελέτης Διεθνούς Πολιτικής.
Γι’ αυτό η πρωθυπουργός της Ιταλίας, η οποία υποστηρίζει ένθερμα την Ουκρανία, βρίσκεται σε πολύ άβολη θέση. Οι μεγάλες δεσμεύσεις της προς τους διεθνείς συμμάχους όσον αφορά την άμυνα δεν συνάδουν με την πλειοψηφία των Ιταλών ψηφοφόρων. Οι περισσότεροι Ιταλοί αντιτίθενται επίσης στη δέσμευση της Τζόρτζια Μελόνι προς την Ουάσινγκτον να αυξήσει σημαντικά τις αμυντικές δαπάνες.
Ad-hoc συμμαχίες
Η επίγνωση των εθνικών εντάσεων των συμμάχων, και συνεπώς του πού μπορούν ή δεν μπορούν να θεωρηθούν απολύτως αξιόπιστοι, είναι κρίσιμη καθώς η Ευρώπη εισέρχεται σε μια εποχή στενότερης συνεργασίας.
Οι δυσκολίες για ενιαία δράση, όπως βλέπουμε ξανά τώρα στη Μέση Ανατολή, οδηγούν σε μικρότερες ad-hoc συμμαχίες χωρών που σχηματίζονται για λόγους αμοιβαίας σκοπιμότητας γύρω από συγκεκριμένα ζητήματα: κοινά προγράμματα αμυντικών προμηθειών, όπως το πρόσφατο Αμυντικό Σύμφωνο Ηνωμένου Βασιλείου-Νορβηγίας για την παρακολούθηση ρωσικών υποβρυχίων στον Βόρειο Ατλαντικό, ή η «Συμμαχία των Προθύμων» για την Ουκρανία, υπό την ηγεσία του Ηνωμένου Βασιλείου και της Γαλλίας, για παράδειγμα.
Όλο και συχνότερα, αυτές οι «ευρωπαϊκές» ή δυτικές συμμαχίες περιλαμβάνουν και χώρες εκτός ηπείρου που χαρακτηρίζονται ως ομοϊδεάτες, όπως ο Καναδάς, η Νότια Κορέα και η Ιαπωνία, οι οποίες συμμετέχουν πλέον τακτικά και σε στρατιωτικές ασκήσεις του ΝΑΤΟ.
Αισθανόμενη ότι πιέζεται από το νέο παγκόσμιο κλίμα, όπου η ισχύς επιβάλλεται, η οικογένεια των χωρών που συνεργάζονται με την Ευρώπη διευρύνεται. Ταυτόχρονα όμως μεγαλώνει και η πρόκληση να κατανοήσει κανείς τι κινεί κάθε «μέλος της οικογένειας» και αν μπορούν πράγματι να συνεργαστούν αποτελεσματικά.
Πηγή: skai.gr