Αφρικανική σκόνη: πρόβλημα ή ανεκμετάλλευτος φυσικός πόρος;

Του Γιώργου Μωυσή*
Τα επεισόδια αφρικανικής σκόνης που επηρεάζουν ολοένα και συχνότερα την Κύπρο προκαλούν ανησυχία για την ποιότητα του αέρα και τη δημόσια υγεία. Ωστόσο, πίσω από τη γνωστή εικόνα της αποπνικτικής ατμόσφαιρας, η σκόνη που μεταφέρεται από τη Σαχάρα κρύβει και μια λιγότερο προβεβλημένη πτυχή: τη δυνατότητα να επηρεάσει –έμμεσα αλλά ουσιαστικά– ορισμένους τομείς της οικονομίας.
Φυσική «λίπανση» για τη γεωργία και νέες καλλιέργειες
Η αφρικανική σκόνη περιέχει ορυκτά και ιχνοστοιχεία, όπως σίδηρο, φώσφορο, κάλιο και ασβέστιο, στοιχεία απαραίτητα για την ανάπτυξη των φυτών. Όταν κατακάθεται στο έδαφος, λειτουργεί ως μια μορφή ήπιας φυσικής λίπανσης, ιδιαίτερα σε περιοχές με φτωχά ή υποβαθμισμένα εδάφη.
Αν και δεν μπορεί να αντικαταστήσει τα συμβατικά λιπάσματα, μπορεί να συμβάλει στη βελτίωση της γονιμότητας και στη μείωση –έστω και περιορισμένη– του κόστους εισροών. Παράλληλα, η συστηματική μελέτη της επίδρασης της αφρικανικής σκόνης ανοίγει το δρόμο για την ανάπτυξη νέων ή εναλλακτικών καλλιεργειών του πρωτογενούς τομέα, οι οποίες είναι προσαρμοσμένες σε ξηροθερμικές συνθήκες, φτωχά εδάφη και αυξημένη εναπόθεση σωματιδίων.
Τέτοιες καλλιέργειες –μεσογειακά αρωματικά φυτά, ανθεκτικά ψυχανθή, ενεργειακά φυτά ή ποικιλίες με χαμηλές απαιτήσεις σε νερό και θρεπτικά– θα μπορούσαν να ενισχύσουν τη διαφοροποίηση της γεωργικής παραγωγής, να μειώσουν την εξάρτηση από εισαγόμενες εισροές και να αυξήσουν την ανθεκτικότητα του πρωτογενούς τομέα στις κλιματικές πιέσεις. Η στοχευμένη έρευνα και η πιλοτική εφαρμογή τέτοιων καλλιεργειών αποτελούν κρίσιμο βήμα προς μια πιο βιώσιμη και προσαρμοστική γεωργία.
Θάλασσα και αλιεία
Η Ανατολική Μεσόγειος χαρακτηρίζεται ως «φτωχή» σε θρεπτικά στοιχεία. Ο σίδηρος που μεταφέρει η αφρικανική σκόνη ενισχύει την ανάπτυξη φυτοπλαγκτού, τη βάση της θαλάσσιας τροφικής αλυσίδας. Έμμεσα, αυτό μπορεί να έχει θετικό αντίκτυπο στην αλιεία και στα θαλάσσια οικοσυστήματα, ιδιαίτερα σε βάθος χρόνου.
Ενέργεια, καινοτομία και νέες υπηρεσίες
Στον τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, η σκόνη αποτελεί σαφές μειονέκτημα, καθώς μειώνει την απόδοση των φωτοβολταϊκών συστημάτων. Ταυτόχρονα όμως δημιουργεί νέες οικονομικές δραστηριότητες: υπηρεσίες καθαρισμού πάνελ, ανάπτυξη αντιρρυπαντικών επιστρώσεων και συστήματα πρόγνωσης επεισοδίων σκόνης για καλύτερο ενεργειακό σχεδιασμό.
Σε αυτό το πεδίο αναδύεται και μια σημαντική ευκαιρία για την πανεπιστημιακή και ερευνητική κοινότητα της Κύπρου. Μέσα από στοχευμένη έρευνα και συνεργασίες με τη βιομηχανία, κυπριακά πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα μπορούν να αναπτύξουν καινοτόμα προϊόντα και υπηρεσίες, όπως εξειδικευμένα υλικά καθαρισμού φωτοβολταϊκών, προηγμένες αντιρρυπαντικές επιστρώσεις προσαρμοσμένες στις τοπικές κλιματικές συνθήκες, καθώς και αξιόπιστα συστήματα πρόγνωσης επεισοδίων σκόνης. Τέτοιες εφαρμογές δεν ενισχύουν μόνο την ενεργειακή αποδοτικότητα, αλλά μπορούν να αποτελέσουν και εξαγώγιμη τεχνογνωσία, συνδέοντας την ακαδημαϊκή έρευνα με την πραγματική οικονομία.
Από την ενόχληση στη στρατηγική διαχείριση
Η αφρικανική σκόνη δεν είναι πανάκεια ούτε μπορεί να αποτελέσει από μόνη της μοχλό ανάπτυξης. Μπορεί όμως, μέσα από επιστημονική γνώση, καινοτομία και σωστή πολιτική διαχείριση, να μετατραπεί από καθαρά αρνητικό φαινόμενο σε παράγοντα μετριασμένου αλλά υπαρκτού οικονομικού και αναπτυξιακού οφέλους.
Σε μια εποχή κλιματικής αβεβαιότητας, το ζητούμενο δεν είναι μόνο η αντιμετώπιση των επιπτώσεων, αλλά και η προσαρμογή. Και η αφρικανική σκόνη, όσο παράδοξο κι αν ακούγεται, αποτελεί ένα ακόμη πεδίο όπου η προσαρμογή μπορεί να γεννήσει νέες καλλιέργειες, γνώση, καινοτομία και ευκαιρίες.
*Certified Management Consultant, μέλος ΣΕΣΕΚ