Αριστοτέλης: Πώς γινόμαστε καλοί;

«Αν λοιπόν, σχετικά με το θέμα της ευδαιμονίας και τις αρετές, ακόμη και με τη φιλία και την ηδονή, όσα έχουν λεχθεί είναι ικανοποιητικά, αυτό σημαίνει ότι η έρευνά μας έφτασε στο τέλος της; Ή, όπως λέγεται, στα πρακτικά θέματα σκοπός δεν είναι η θεωρία και η γνώση των πραγμάτων αλλά περισσότερο η πραγματοποίησή τους. Επομένως, δεν αρκεί να γνωρίσουμε το τι είναι η αρετή, αλλά πρέπει να προσπαθούμε να την αποκτήσουμε και να την ασκήσουμε ή με κάποιον άλλο τρόπο να γίνουμε καλοί (ἀγαθοὶ)» Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια 1179a33- 1179b4
Ο επίλογος των Ηθικών Νικομαχείων είναι στενά συνδεδεμένος με την παιδεία. Τελικά, η ευδαιμονία διδάσκεται, υποστηρίζει ο Αριστοτέλης. Αλλά ακόμη και τώρα -στο τελευταίο κεφάλαιο του τελευταίου βιβλίου των Ηθικών Νικομαχείων- ο φιλόσοφος θα «απορήσει» για το έργο του. Πώς διδάσκεται η ευδαιμονία; Μπορούν οι άνθρωποι να γίνουν αγαθοί ακολουθώντας τον δρόμο της αρετής, εφόσον έχουν πεισθεί από τη θεωρία;
Ο Αριστοτέλης θα λάβει μέρος στη συζήτηση «περί του διδακτού της αρετής» που είχε ξεκινήσει με τον Σωκράτη και τον Πρωταγόρα στο ομώνυμο πλατωνικό έργο. Μπορεί να διδαχθεί ο άνθρωπος την αρετή και να πράττει ανάλογα; Αν και ο Αριστοτέλης έχει αφιερώσει δέκα βιβλία με απτά παραδείγματα για την επίτευξη της ευδαιμονίας -μέσω της σταθερότητας της ηθικής συμπεριφοράς- ωστόσο, δεν θεωρεί ότι το έργο του έχει ολοκληρωθεί. Για ακόμη μια φορά η εμπειρία τού έχει διδάξει ότι η γνώση και η πράξη απέχουν πολύ. «Αν τα λόγια είχαν τη δύναμη να μας κάνουν λογικούς, θα άξιζαν δικαίως πολλούς και μεγάλους μισθούς» -επικαλείται τον Θεόγνη-, αλλά αυτό δεν ισχύει σε όλες τις περιπτώσεις. Γιατί οι περισσότεροι άνθρωποι δεν πειθαρχούν στη λογική:
«Δεν είναι από τη φύση τους μαθημένοι λοιπόν να πειθαρχούν στη λογική από ντροπή αλλά από φόβο, ούτε απέχουν από αισχρά πράγματα επειδή είναι άσχημα αλλά εξαιτίας της τιμωρίας. Ζώντας συντροφιά με τα πάθη τους επιδιώκουν τις ανάλογες ηδονές και τα μέσα για να τις αποκτήσουν, και αποφεύγουν τις αντίθετες λύπες. Δεν έχουν ιδέα για το τι είναι το ωραίο και για το αληθινά ευχάριστο (τοῦ δὲ καλοῦ καὶ ὡς ἀληθῶς ἡδέος), γιατί δεν το έχουν δοκιμάσει ποτέ. Αυτούς τους ανθρώπους ποιο επιχείρημα θα μπορούσε να τους αλλάξει;» Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια 1179b10-17
Ο Αριστοτέλης παρατηρεί τους ανθρώπους και γενικεύει. Μπορεί κανείς να είναι από τη φύση του αγαθός, αλλά δεν μπορούμε να βασιστούμε σ’ αυτό. Απομένει η διδασκαλία και η συνήθεια. Η πρώτη μόλις έχει αποκλειστεί, γιατί δεν αφορά όλους τους ανθρώπους. Η διδασκαλία δεν έχει τα ίδια αποτελέσματα σε όλους, όπως και η καλλιέργεια χρειάζεται μια προεργασία της γης για να αναπτυχθεί ο σπόρος. Αυτή η προετοιμασία της αρετής είναι ο σκοπός της αριστοτελικής παιδείας: «ο άνθρωπος πρέπει να διδαχτεί να χαίρεται και να λυπάται ορθά» από νεαρή ηλικία. Πώς όμως μπορείς να διδάξεις κάτι τέτοιο σε ανθρώπους που είναι δούλοι των παθών; Ο συγγραφέας γνωρίζει τον τρόπο:
«Πώς μπορείς να μεταπείσεις έναν τέτοιο άνθρωπο; Γενικότερα, φαίνεται ότι το πάθος δεν υπακούει στη λογική αλλά στη βία. Πρέπει λοιπόν να προϋπάρχει ένα ήθος που να είναι συγγενές με την αρετή, να αγαπάει το καλό και να δυσανασχετεί με το κακό. Είναι δύσκολο όμως να αποκτήσει κάποιος από τα νεανικά του χρόνια μία ορθή αγωγή που να οδηγεί στην απόκτηση αρετής, αν δεν ανατραφεί με τέτοιους νόμους. Το να ζει κανείς με εγκράτεια και υπομονή δεν είναι ευχάριστο σε πολλούς, πολύ περισσότερο στους νέους. Για αυτόν τον λόγο, πρέπει να ρυθμίζονται με νόμους η ανατροφή και οι ασχολίες των νέων, ώστε [η εγκράτεια και η υπομονή] να μην τους λυπούν όταν τους έχουν γίνει συνήθεια» Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια 1179b 27-35
Ο επίλογος των Ηθικών Νικομαχείων αποτελεί την εισαγωγή στην πολιτική θεωρία του Αριστοτέλη. Οι νόμοι θα διαπλάσουν τους πολίτες με την εφαρμογή αυστηρών ποινών, καθώς εφόσον δεν υπάκουσαν στη λογική, θα υπακούσουν στη βία των νόμων. Ως εκ τούτου, η ηθική παιδεία των νέων αποβαίνει για τον Αριστοτέλη το σημαντικότερο εφόδιο της ζωής τους. Στο έργο Πολιτικά που ακολουθεί, το εκπαιδευτικό σύστημα προτείνει την καλλιέργεια της ορθής χαράς και λύπης.
Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022
[email protected]