Από το Σχέδιο Μάρσαλ στο Ιράκ: Οι 10 καλύτερες και χειρότερες αποφάσεις εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ

Του Andreas Kluth
Οι λίστες είναι “μια πρόσκληση για συζήτηση”, λέει ο Τζέιμς Λίντσεϊ του Council on Foreign Relations. Έτσι, συνέταξε δύο λίστες, μία με τις 10 καλύτερες αποφάσεις στην αμερικανική εξωτερική πολιτική τα τελευταία 250 χρόνια και μία άλλη, με τις 10 χειρότερες. Οι παρόντες – η δεύτερη προεδρία του Ντόναλντ Τραμπ – εξαιρέθηκαν σκόπιμα. Και όμως, πώς θα μπορούσε οποιαδήποτε συζήτηση για αυτές τις λίστες να αγνοήσει αυτό που κάνει ο Τραμπ στον κόσμο και τον ρόλο της Αμερικής σε αυτόν;
Οι λίστες βασίζονται σε έρευνες που διεξήχθησαν το 2023, κατά τη διάρκεια της προηγούμενης κυβέρνησης. Αρχικά, μια συμβουλευτική επιτροπή της Society for Historians of American Foreign Relations (SHAFR), ενός αναγνωρισμένου φορέα στον κλάδο, συνέταξε μια κύρια λίστα με 120 σημαντικές αποφάσεις εξωτερικής πολιτικής που ελήφθησαν μεταξύ της Αμερικανικής Επανάστασης και της πρώτης κυβέρνησης Τραμπ. Στη συνέχεια, ζητήθηκε από τους ιστορικούς της SHAFR να κατατάξουν τις 10 καλύτερες και τις 10 χειρότερες.
Πολλοί ιστορικοί, ερασιτέχνες ή επαγγελματίες, τείνουν να αισθάνονται πιο άνετα όσο ταξιδεύουν πίσω στο χρόνο. (Εγώ, για παράδειγμα, έλαβα μαθήματα ζωής στην αρχαία Καρχηδόνα και τη Ρώμη.) Επομένως, δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι η παλαιότερη συμμαχία της Αμερικής – με τη Γαλλία, που χρονολογείται από το 1778 – κατατάσσεται στην τρίτη θέση της λίστας με τις 10 σημαντικότερες αποφάσεις (χωρίς αυτήν, οι ΗΠΑ πιθανότατα δεν θα είχαν επιβιώσει για πολύ). Ή ότι ο Νόμος για την Απομάκρυνση των Ινδιάνων (Indian Removal Act) του 1830 και η αναγκαστική εκδίωξη των Τσερόκι το 1838 κατατάσσονται στην τρίτη και έκτη θέση μεταξύ των χειρότερων αποφάσεων. (Αυτές θεωρούνται “εξωτερική” πολιτική, επειδή οι αυτόχθονες φυλές ήταν κυρίαρχα έθνη).
Ακόμη κι αυτά τα μακρινά πλέον γεγονότα μπορούν να μας διδάξουν κάτι σήμερα – ότι οι συμμαχίες έχουν σημασία, για παράδειγμα, ή ότι η σχεδόν γενοκτονική κατάκτηση δεν είναι ποτέ καλή ιδέα, είτε στην αμερικανική Δύση είτε στην Ουκρανία. Αλλά οι συζητήσεις που θέλει να ξεκινήσει ο Λίντσεϊ γίνονται φυσικά πιο επίκαιρες, όταν τα εν λόγω γεγονότα αφορούν την πιο πρόσφατη ιστορία – όταν η Αμερική δεν ήταν πλέον περιφέρεια του Νέου Κόσμου, αλλά η ηγετική δύναμη ολόκληρου του κόσμου.
Κατά την άποψή μου, ένα μοτίβο ξεχωρίζει: η Αμερική έλαβε τις καλύτερες αποφάσεις της όποτε χρησιμοποίησε την τεράστια δύναμή της για να οικοδομήσει και να διατηρήσει ένα διεθνές σύστημα που λειτουργούσε για όλες τις χώρες, ακόμη και τις μικρές, βασισμένη σε νόμους, κανόνες και πρότυπα και με την παραδοχή ότι η παγκόσμια ειρήνη, η ευημερία και η ελευθερία είναι κοινά δημόσια αγαθά, τα οποία επιτυγχάνονται καλύτερα με μια κοινή (δηλαδή πολυμερή) προσπάθεια.
Οι ΗΠΑ έλαβαν τις χειρότερες αποφάσεις τους κάθε φορά που γύρισαν την πλάτη σε αυτή τη φιλοσοφία, σαμποτάρισαν πολυμερείς οργανισμούς ή ενήργησαν παράνομα μέσα στο ίδιο το διεθνές σύστημα που είχαν δημιουργήσει.
Η δεύτερη καλύτερη απόφαση που έλαβε ποτέ η Αμερική, για παράδειγμα, ήταν η δημιουργία των Ηνωμένων Εθνών το 1945. Φυσικά, η Αμερική δεν το έκανε μόνη της, αλλά είχε ηγετικό ρόλο, μετά από χρόνια προσπάθειας του Προέδρου Φράνκλιν Ντ. Ρούζβελτ και άλλων (συμπεριλαμβανομένης της χήρας του, Έλενορ) μετά το θάνατό του. Το όραμά τους ήταν να διορθώσουν την κληρονομιά της Κοινωνίας των Εθνών, η οποία δημιουργήθηκε μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά δεν μπόρεσε να αποτρέψει τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο νέος ΟΗΕ επρόκειτο να αποτελέσει ένα φόρουμ για τον κόσμο με ιδιαίτερη ευθύνη για τις μεγάλες δυνάμεις, συμπεριλαμβανομένης της Αμερικής, να εγγυηθούν αρχές όπως η εθνική κυριαρχία για όλους και η ειρηνική επίλυση των συγκρούσεων.
Αντίθετα, η πέμπτη χειρότερη απόφαση ήταν η απόρριψη της Συνθήκης των Βερσαλλιών από το αμερικανικό Κογκρέσο το 1919 και ξανά το 1920. Η συνθήκη αυτή όχι μόνο έθεσε τέλος στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά δημιούργησε και την άτυχη Κοινωνία των Εθνών. Ήταν ιδέα του Προέδρου Γούντροου Ουίλσον, αλλά καταδικάστηκε σε σταδιακή αφάνεια χωρίς την αμερικανική υποστήριξη. Ποτέ δεν θα μάθουμε πώς θα είχε εξελιχθεί η ιστορία αν οι ΗΠΑ δεν είχαν αποχωρήσει – αν η αμερικανική ηγεσία σε αυτόν τον πολυμερή οργανισμό είχε καταφέρει να σταματήσει τον ολοκληρωτισμό πολύ νωρίτερα.
Το μοτίβο συνεχίζεται με την έβδομη καλύτερη απόφαση, τη δημιουργία του Συστήματος του Μπρέτον Γουντς το 1944. Πήρε το όνομά του από την τοποθεσία στο Νιου Χάμσαϊρ όπου σχεδιάστηκε και ήρθε να ρυθμίσει τις παγκόσμιες συναλλαγές, τα νομίσματα και το εμπόριο, περίπου όπως ο ΟΗΕ προσπάθησε να ρυθμίσει την παγκόσμια ασφάλεια, τα ανθρώπινα δικαιώματα και άλλα θέματα. Οι θεσμοί του επιβιώνουν, με διάφορους βαθμούς, μέχρι σήμερα: η Παγκόσμια Τράπεζα, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και η Γενική Συμφωνία Δασμών και Εμπορίου, η οποία το 1995 έγινε ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου.
Όπως και ο ΟΗΕ, το Μπρέτον Γουντς είχε ως στόχο να διορθώσει τις αποτυχίες της περιόδου του μεσοπολέμου, και συγκεκριμένα την πορεία προς έναν οικονομικό πόλεμο, με πολιτικές όπως ο Νόμος Σμουτ-Χόλεϋ περί Δασμών των ΗΠΑ (ο οποίος δεν συμπεριλήφθηκε στη λίστα με τις 10 χειρότερες αποφάσεις).
Άλλες αποφάσεις-ορόσημα για την αμερικανική ηγεσία και εμπλοκή – η περίοδος γνωστή και ως Pax Americana – περιλαμβάνουν τη δημιουργία του ΝΑΤΟ το 1949 (η έκτη καλύτερη απόφαση) και το Σχέδιο Μάρσαλ του 1948, που κατατάσσεται στην πρώτη θέση. Το πρόγραμμα αυτό, που πήρε το όνομά του από τον υπουργό Εξωτερικών Τζορτζ Μάρσαλ, ήταν ένα από τα μεγαλύτερα προγράμματα εξωτερικής βοήθειας στην ιστορία, καθώς οι ΗΠΑ έδωσαν το ισοδύναμο του σημερινού ποσού των 180 δισεκατομμυρίων δολαρίων σε 16 χώρες της Δυτικής Ευρώπης που είχαν καταστραφεί από τον πόλεμο και χρειάζονταν βοήθεια για να αποκρούσουν τον κομμουνισμό στο εσωτερικό τους και τους Σοβιετικούς στα ανατολικά. Μαζί, το ΝΑΤΟ και το Σχέδιο Μάρσαλ αντιπροσωπεύουν μια αξιοσημείωτη στρατηγική προνοητικότητα, αλλά και το καλό που μπορεί να προκύψει όταν η Αμερική δείχνει τόσο την ισχύ της όσο και τη γενναιοδωρία της.
Η λίστα των χειρότερων αποφάσεων αφηγείται την ιστορία της λανθασμένης χρήσης της αμερικανικής δύναμης. Η πρώτη είναι η εισβολή στο Ιράκ το 2003. Όχι μόνο βασίστηκε σε ψευδείς υποθέσεις (ότι το Ιράκ διέθετε όπλα μαζικής καταστροφής), αλλά, σε αντίθεση με τον πόλεμο της Κορέας ή τον πόλεμο του Κόλπου του 1990, για παράδειγμα, δεν είχε ούτε την έγκριση του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ (του οποίο το ψήφισμα δεν επέτρεπε τη χρήση βίας). Αντ’ αυτού, οι ΗΠΑ προχώρησαν με μια “συμμαχία των προθύμων”, με συνέπειες που οι ιστορικοί θεωρούν καταστροφικές.
Άλλες κακές αποφάσεις δείχνουν το πόσο κλειστόμυαλη είναι περιστασιακά η Αμερική. Στην όγδοη θέση της λίστας βρίσκονται οι περιορισμοί έναντι των Εβραίων προσφύγων από τη ναζιστική Γερμανία, λόγω νατιβισμού και προκαταλήψεων, που καταδίκασαν σε θάνατο δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους. Στην έβδομη θέση βρίσκεται η αποχώρηση το 2017 από τη Συμφωνία του Παρισιού, μια συμφωνία του ΟΗΕ για τον περιορισμό της υπερθέρμανσης του πλανήτη. Αυτή είναι η μόνη απόφαση της πρώτης κυβέρνησης Τραμπ που περιλαμβάνεται στις λίστες.
Εκ των υστέρων, αυτή η απόφαση ήταν απλώς ένα δείγμα του τι επρόκειτο να ακολουθήσει στη δεύτερη θητεία του, η οποία κατά την άποψή μου, θα μπορούσε κάλλιστα να είναι μια προσθήκη στη λίστα των χειρότερων αποφάσεων. Ο Τραμπ συνεχίζει να δείχνει την περιφρόνησή του για το ΝΑΤΟ (θυμηθείτε, η έκτη καλύτερη απόφαση στα 250 χρόνια ιστορίας), απειλώντας ακόμη και ένα από τα μέλη του, τη Δανία, με κατάληψη του εδάφους της Γροιλανδίας.
Επίσης, περιφρονεί, μποϊκοτάρει, σαμποτάρει και υπονομεύει το σύστημα του ΟΗΕ (η δεύτερη καλύτερη απόφαση όλων των εποχών), αποσύροντας (και πάλι) τη χώρα του από τη Συμφωνία του Παρισιού και από περισσότερα από 60 άλλα όργανα του ΟΗΕ. Τώρα προσπαθεί ακόμη και να ιδρύσει ένα “Συμβούλιο Ειρήνης” που φαίνεται να έχει σχεδιαστεί για να αντικαταστήσει τον ΟΗΕ, με την ιδιαιτερότητα ότι όχι μόνο θα προεδρεύεται από τον ίδιο (όσο ζει, προφανώς), αλλά θα είναι εξ ολοκλήρου δομημένο γύρω από το πρόσωπό του, την εξουσία και τις ιδιοτροπίες του.
Πολιτικές που συνδυάζουν την αμερικανική γενναιοδωρία και τη μακροπρόθεσμη στρατηγική, όπως το Σχέδιο Μάρσαλ (νούμερο ένα), φαίνονται αδιανόητες σε αυτή τη νέα Αμερική. Υπό την ηγεσία του Τραμπ, οι ΗΠΑ έχουν αντίθετα περιορίσει τη βοήθεια προς την Ουκρανία και τη βοήθεια, γενικά. Ο αρμόδιος φορέας, ο οργανισμός των ΗΠΑ για τη Διεθνή Ανάπτυξη (USAID), έχει ουσιαστικά καταργηθεί.
Η κληρονομιά του Μπρέτον Γουντς έχει σχεδόν πεθάνει, καθώς ο Τραμπ διεξάγει εμπορικό πόλεμο τόσο στους εταίρους όσο και στους αντιπάλους της Αμερικής. Το Δόγμα Μονρόε (η όγδοη καλύτερη πολιτική στην ιστορία) έχει μετατραπεί υπό τον Τραμπ σε ένα βίαιο “Δόγμα Ντονρόε”, προβάλλοντας επιθετικότητα μόνο και μόνο για την επίδειξη ισχύος, σε ολόκληρο το Δυτικό Ημισφαίριο.
Αν εξετάσουμε συνολικά τις λίστες του Λίντσεϊ, αυτό που φαίνεται να λένε είναι ότι η Αμερική ήταν στα καλύτερά της όταν ήταν ανοιχτή στον κόσμο και συνεργαζόταν με αυτόν, και στη χειρότερή της φάση όταν έκλεινε τα σύνορά της ή γινόταν εχθρική. Έγραψε ιστορία όταν όρισε τα δικά της συμφέροντα με τρόπο “φωτεινό”, ως ισχυρό μέλος μιας διεθνούς κοινότητας, ως χώρα που θα ευημερήσει όταν ολόκληρος ο κόσμος θα είναι ασφαλέστερος, ελεύθερος, υγιέστερος, πλουσιότερος και πιο οργανωμένος. Έγραψε αρνητική ιστορία όταν επιδίωξε τα συμφέροντά της με στενόμυαλο τρόπο, με πρακτικές που σπέρνουν διεθνείς διαμάχες, χάος ή δυστυχία.
Θα πρέπει να καταρτίζουμε αυτές τις λίστες πιο συχνά και στη συνέχεια να κάνουμε τις απαραίτητες συζητήσεις. Νομίζω ότι η επόμενη κατάλληλη στιγμή θα είναι σε τρία χρόνια.
Αποδοση – Επιμέλεια: Λυδία Ρουμποπούλου