Από το δέντρο στο κείμενο

Πυξίδα
Το μικροδιήγημα δεν είναι μια φτωχή εκδοχή της μεγάλης αφήγησης
Γράφει ο Αναστάσης Πισσούριος
Το μικροδιήγημα συχνά παρεξηγείται ως μια απλή συρρίκνωση της αφήγησης: λιγότερες λέξεις, λιγότερα γεγονότα, μικρότερη έκταση. Αυτή η αντίληψη, όμως, συγχέει τη μικρή φόρμα με μια φτωχή εκδοχή της μεγάλης. Στην πραγματικότητα, το μικροδιήγημα δεν λειτουργεί με τη λογική της σμίκρυνσης αλλά με τη λογική της συμπύκνωσης. Δεν αφαιρεί απλώς ύλη· αναδιατάσσει τον χρόνο, τον χώρο και το βάρος της σημασίας, έτσι ώστε το ελάχιστο να φέρει το ίχνος του ανολοκλήρωτου όλου.
Σε αυτό το σημείο, η αναλογία με το δέντρο, και ειδικότερα με την ιαπωνική τέχνη του μπονζάι, γίνεται ιδιαίτερα διαφωτιστική. Το μπονζάι δεν είναι ένα «μικρό δέντρο», ούτε ένα κανονικό δέντρο που περιορίστηκε βίαια. Είναι ένα πλήρες, ζωντανό σύστημα, καλλιεργημένο μέσα σε περιορισμένο χώρο, όπου κάθε τομή, κάθε καμπύλη και κάθε έλλειψη υπηρετεί μια εσωτερική ισορροπία. Το μέγεθος δεν δηλώνει φτώχεια· δηλώνει ακρίβεια, πρόθεση και φροντίδα. Η αφαίρεση δεν ισοδυναμεί με απώλεια αλλά με μορφοποίηση. Αντίστοιχα, το μικροδιήγημα δεν εξαντλείται σε αυτό που λέγεται ρητά. Λειτουργεί μέσα από ενδείξεις, σιωπές, αφηγηματικά κενά και αιφνίδιες μετατοπίσεις. Το κλαδί που κόβεται στο μπονζάι δεν εξαφανίζει το δέντρο· το καθιστά αναγνώσιμο. Έτσι και η πληροφορία που απουσιάζει από το μικροδιήγημα δεν αποδυναμώνει το κείμενο αλλά ενεργοποιεί τον αναγνώστη, τον καλεί να συμμετάσχει στη συγκρότηση του νοήματος. Σε αυτό το επίπεδο, η σκέψη του Derrida προσφέρει ένα κρίσιμο θεωρητικό πλαίσιο. Για τον Derrida, η γραφή δεν είναι δευτερεύουσα σε σχέση με τον λόγο ούτε απλή καταγραφή ενός ήδη παρόντος νοήματος. Αντίθετα, η γραφή είναι ο τόπος όπου το νόημα δεν σταθεροποιείται ποτέ πλήρως. Παράγεται μέσα από διαφορές, αποστάσεις και αναβολές. Δεν υπάρχει μια πλήρης παρουσία που προηγείται και απλώς «εκφράζεται»· κάθε σημασία συγκροτείται μέσα από αυτό που λείπει όσο και μέσα από αυτό που εμφανίζεται.
Το μικροδιήγημα μπορεί να ιδωθεί ακριβώς μέσα σε αυτή τη λογική. Δεν είναι ένα ελλιπές κείμενο που ζητά συμπλήρωση, αλλά μια μορφή που ενσωματώνει την απουσία ως δομικό της στοιχείο. Το μη ειπωμένο δεν λειτουργεί ως έλλειμμα αλλά ως ενεργός χώρος σημασίας. Όπως στη γραφή του Derrida το νόημα αναβάλλεται και δεν «κλείνει», έτσι και στο μικροδιήγημα η σημασία παραμένει ανοιχτή, διασκορπισμένη ανάμεσα στα σημεία, στις παύσεις και στις ρωγμές του κειμένου. Η ιαπωνική αισθητική, με την έμφαση στην ατέλεια, την ασυμμετρία και την παροδικότητα, συνομιλεί βαθιά με αυτή τη σκέψη. Η ομορφιά δεν βρίσκεται στην αυτάρκη, ολοκληρωμένη μορφή, αλλά στο ίχνος, στο φθαρμένο, στο ανολοκλήρωτο. Η μορφή δεν καθηλώνει το νόημα· το αφήνει να διαφεύγει. Το μικροδιήγημα, όπως και το μπονζάι, δεν επιδιώκει την εξάντληση της σημασίας αλλά τη διατήρηση μιας έντασης ανάμεσα σε αυτό που δίνεται και σε αυτό που αποσύρεται.
Ο χρόνος, σε αυτή τη μικρή φόρμα, δεν οργανώνεται σύμφωνα με τη συνήθη ανθρώπινη εμπειρία της δράσης και της προόδου. Δεν κινείται αναγκαστικά προς μια λύση, ούτε απαιτεί απόφαση ή παρέμβαση. Αντιμετωπίζεται περισσότερο ως διάρκεια παρά ως αλληλουχία πράξεων. Όπως το δέντρο δεν επιταχύνει την ανάπτυξή του ούτε εξαφανίζει τα τραύματά του, αλλά αφήνει τον χρόνο να εγγραφεί στο σώμα του, έτσι και το μικροδιήγημα επιτρέπει στον χρόνο να συσσωρευτεί, να συμπιεστεί και να παραμείνει ενεργός χωρίς να κλείνει αφηγηματικά. Μια στιγμή μπορεί να περιέχει παρελθόν, παρόν και μέλλον ταυτόχρονα, όπως ένα μικρό δέντρο που φέρει επάνω του την ιστορία δεκαετιών. Το τραύμα, η απώλεια ή το ρήγμα δεν λειτουργούν εδώ ως προβλήματα προς επίλυση, αλλά ως σημεία πυκνότητας. Δεν εξηγούνται ούτε αποκαθίστανται πλήρως· ενσωματώνονται στη μορφή, όπως οι ουλές στον κορμό που δεν εξαφανίζονται αλλά καθορίζουν την όψη του. Το μικροδιήγημα, έτσι, δεν αφηγείται απαραίτητα μια εξέλιξη. Συχνά αποκαλύπτει μια κατάσταση, μια ρωγμή, ένα σημείο έντασης όπου ο αναγνώστης καλείται να σταθεί. Εκεί, ο χρόνος της ιστορίας συναντά τον χρόνο της ανάγνωσης και τον χρόνο της μνήμης. Η αφήγηση δεν προχωρά προς τα εμπρός· βαθαίνει προς τα μέσα. Σε αυτή τη διαδικασία, ο αναγνώστης δεν είναι παθητικός δέκτης αλλά ενεργός καλλιεργητής. Όπως το μπονζάι απαιτεί φροντίδα, υπομονή και προσοχή στη λεπτομέρεια, έτσι και η μικρή φόρμα απαιτεί μια διαφορετική ανάγνωση: πιο αργή, πιο προσεκτική, πιο δεκτική στη σιωπή. Το κείμενο δεν παραδίδει το νόημά του· το αναβάλλει. Μια αναβολή που θέλει να σπάει τα όρια του νοήματος μέσα στη γραμμική αφήγηση, που ανοίγει άλλου είδους διόδους, μέσα από ίχνη, σιωπές και εσωτερικά τοπία. Όπως το δέντρο δεν οργανώνει τον χρόνο του γύρω από γεγονότα αλλά γύρω από στρώσεις και πτυχώσεις, πληγές και αργές μεταβολές, έτσι και το κείμενο απομακρύνεται από σταθερά σημεία και από την κοινωνική του κανονικότητα, για να σταθεί σε μια άλλη, υπόγεια προλογική μορφή της γραφής.
Τέλος, το μικροδιήγημα δεν είναι μια φτωχή εκδοχή της μεγάλης αφήγησης. Είναι μια άλλη αντίληψη της πληρότητας. Όπως το μπονζάι δεν μιμείται απλώς το μεγάλο δέντρο αλλά το αναστοχάζεται, έτσι και η μικρή φόρμα δεν αναπαράγει τη μεγάλη ιστορία· τη συμπυκνώνει, τη διαθλά και την αφήνει ανοιχτή. Εκεί, στο μικρό και στο ατελές, αναδύεται μια ιδιαίτερη ένταση – το αίσθημα ότι αυτό που βλέπουμε είναι λιγότερο από το όλο, αλλά κουβαλά μέσα του κάτι περισσότερο από το τίποτα.