Αποκριάτικο κέφι για όλες τις ηλικίες, με το βλέμμα στραμμένο στην Καθαρά Δευτέρα

Επιμέλεια: Ελένη Κωνσταντίνου
Βρισκόμαστε ήδη στις αποκριάτικες ημέρες, όπου μικροί και μεγάλοι γιορτάζουν τα Καρναβάλια αλλά και την Καθαρά Δευτέρα, η οποία τιμάται την ερχόμενη Δευτέρα, 23 Φεβρουαρίου. Την τιμητική της, όπως είναι φυσικό, έχει η Λεμεσός, με τη διοργάνωση της μεγάλης καρναβαλίστικης παρέλασης που θα πραγματοποιηθεί την Κυριακή, 22 Φεβρουαρίου, με εκκίνηση τον Κυκλοφοριακό Κόμβο Αγίου Νικολάου και κατάληξη τα φώτα τροχαίας Πολεμιδιών (Fairways).
Της παρέλασης θα προηγηθούν η Φιλαρμονική του Δήμου Λεμεσού, οι Μαζορέτες του Σώματος Κυπρίων Οδηγών, οι Κανταδόροι, η ομάδα κρουστών Batukinio και οι Μαζορέτες Λεμεσού. Θα ακολουθήσουν ο Δήμαρχος και το Δημοτικό Συμβούλιο, με επικεφαλής τη Βασίλισσα του Πάθους και της Τρέλας του Λεμεσιανού Καρναβαλιού και τη συνοδεία της, με άρματα και ομάδες πεζών. Το βράδυ, στις 9:00 μ.μ., θα γίνει ο υπαίθριος Καρναβαλίστικος Χορός στην πλατεία Παλιού Λιμανιού.
Πετάξτε τον ψηλά…
Η Καθαρά Δευτέρα είναι το τέλος των Αποκριών και η πρώτη μέρα της Σαρακοστής. Η λέξη «Καθαρή» εκκλησιαστικά σημαίνει το ξεκίνημα της κάθαρσης των Χριστιανών, που αρχίζει με νηστεία, αφού, όπως είναι γνωστό, από την Καθαρά Δευτέρα ξεκινάει η νηστεία της Μεγάλης Τεσσαρακοστής.
Η γιορτή αυτή, όπως υποστηρίζουν κάποιοι, έχει αθηναϊκή καταγωγή, ενώ κατ’ άλλους βυζαντινή. Στην Κωνσταντινούπολη γιορταζόταν έντονα από πλήθος κόσμου, που συνέρεε σε έναν από τους επτά λόφους της πόλης, αυτόν των «Ταταούλων». Χαρακτηριστικό είναι ότι στα Τούρκικα η γιορτή ονομάζεται «Μπακλά χουράν», από τη λέξη «μπακλά», που σημαίνει κουκιά. Σήμερα, η Καθαρά Δευτέρα γιορτάζεται στην Κύπρο και σχεδόν σε όλες τις πόλεις της Ελλάδας (με την ονομασία Κούλουμα), μαζί με το κύριο έθιμο της ημέρας, το πέταγμα του χαρταετού.
Επίσης, χαρακτηριστικό έθιμο της ημέρας είναι η μαζική έξοδος του κόσμου στην ύπαιθρο. Την Καθαρά Δευτέρα συνηθίζεται να τρώγεται λαγάνα (άζυμο ψωμί που παρασκευάζεται μόνο εκείνη τη μέρα), ταραμάς και άλλα νηστίσιμα φαγώσιμα, κυρίως λαχανικά. Το πέταγμα του χαρταετού είναι ένα «παιχνίδι» και έθιμο πανάρχαιο για πολλούς λαούς, το οποίο καλωσορίζει την άνοιξη και τον νέο κύκλο ζωής.
Στην αρχαιότητα, τον 4ο αιώνα π.Χ., ο μαθηματικός και αρχιμηχανικός Αρχύτας (440–360 π.Χ.), από τον Τάραντα της Νότιας Ιταλίας, χρησιμοποίησε τον χαρταετό στην αεροδυναμική του και λέγεται ότι ήταν ο εφευρέτης του. Ωστόσο, ο χαρταετός φαίνεται να εμφανίστηκε για πρώτη φορά περίπου το 1000 π.Χ. Στην Κίνα χρησιμοποιούσαν για την κατασκευή τους καλάμια (bambou) για το πλαίσιο και μετάξι για το πανί και την ουρά. Ο χαρταετός είχε τότε στην Κίνα μυθική και θρησκευτική διάσταση. Αργότερα, η χρήση του δοκιμάστηκε από διάφορους ερευνητές ως επιστημονικό όργανο. Από την Κίνα, ο χαρταετός ταξίδεψε σε όλη την Ασία, έπειτα στην Ευρώπη, στην Αμερική και την Αυστραλία.
Αρχίζει η γιορτή με τα Καρναβάλια
Η εορταστική ατμόσφαιρα πριν από το Πάσχα αρχίζει πιο νωρίς με τις Απόκριες, οι οποίες χρονικά προσδιορίζονται τρεις εβδομάδες πριν από τη Μεγάλη Σαρακοστή. Σήμερα, όμως, Αποκριά ονομάζεται ιδιαίτερα η Κυριακή της πρώτης (μικρές απόκριες, της Τυροφάγου) και η Κυριακή της δεύτερης και τρίτης βδομάδας. Μόνο οι Καθολικοί και οι Ορθόδοξοι Χριστιανοί γνωρίζουν τις Απόκριες, ενώ στην προτεσταντική βόρεια Ευρώπη δεν υπάρχουν. Στην Κολωνία και άλλες πόλεις του Ρήνου στη Γερμανία το Καρναβάλι είναι σημαντικό κομμάτι της τοπικής παράδοσης και της κριτικής εναντίον της πολιτικής. Επίσης, σημαντικό Καρναβάλι παρουσιάζουν η Βενετία και η Νίκαια στη Γαλλία. Βέβαια το Καρναβάλι του Ρίο ντε Τζανέιρο θεωρείται το μεγαλύτερο του κόσμου και πολυπληθέστερο.
Οι ρίζες του Καρναβαλιού είναι πολύ βαθιές. Φαίνεται πως σαν γιορτή έχει σχέση με τα αρχαία Διονύσια, κατά τα οποία γίνονταν οι δραματικοί αγώνες των τριών κορυφαίων της εποχής, των τραγικών μορφών της ελληνικής ιστορίας: Αισχύλου, Σοφοκλή και Ευριπίδη. Όπως γνωρίζουμε, οι υποκριτές – ηθοποιοί της αρχαιότητας φορούσαν προσωπεία κατά την παράσταση των τραγωδιών και κωμωδιών τους, και από αυτή τη συνήθεια προήλθε η σημερινή μεταμφίεση κατά τη διάρκεια των Καρναβαλιών.
Φυσικά, η λέξη «Καρναβάλ» έχει γαλλική και ιταλική προέλευση και σημαίνει το τέλος της κρεατοφαγίας. Με τη διαδικασία των Αποκριών, ο άνθρωπος βρίσκει μια ευκαιρία να εκτονωθεί, ώστε να είναι έτοιμος να αρχίσει τη διαδικασία της νηστείας που ξεκινά την Καθαρά Δευτέρα. Έτοιμος ψυχικά και σωματικά για την παρακολούθηση του Θείου Πάθους και της Μεγάλης Εβδομάδας που ακολουθεί.
Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα
Πώς γιόρταζαν όμως στην αρχαιότητα και πώς γιορτάζουν σήμερα τα Καρναβάλια οι άνθρωποι, είναι ένα ερώτημα που ίσως απασχολεί όλους. Αν προστρέχαμε στο παρελθόν, θα βλέπαμε πως οι Ρωμαίοι παρέλαβαν από τους Έλληνες τις γιορτές του Καρναβαλιού, γιορτάζοντας έτσι τα Σατουρνάλια, δηλαδή τα Κρόνια, που ήταν γι’ αυτούς ο θεός–προστάτης της σποράς. Στη μεγάλη αυτή γιορτή των Ρωμαίων, το φαγοπότι και οι αμφιέσεις ήταν σε πρώτη διάταξη.
Κατά τους Βυζαντινούς χρόνους, τα Καρναβάλια γιορτάζονταν με κάποιες παραλλαγές, αλλά χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι κοινωνικοί περιορισμοί που ίσχυαν τις υπόλοιπες μέρες του χρόνου. Συνοπτικά, οι Αποκριές διατηρούν από την αρχαιότητα ένα όχι απλώς εύθυμο, αλλά ενθουσιαστικό χαρακτήρα. Πρόκειται για μια κινητοποίηση της ευθυμίας και του κεφιού από όλες τις μάζες του πληθυσμού, σε κάθε χώρα του κόσμου.
Στην περιγραφή των προγόνων μας, τα πρωτεία διατηρούσε η Ρώμη, αργότερα η Βενετία, ακολούθησε η Νίκαια και η Πάτρα, για να καταλήξουμε στο Ρίο και στη μικρή μας Κύπρο. Στη Βενετία, άνδρες, γυναίκες και παιδιά ήταν κατά την Αποκριά μεταμφιεσμένοι όπου κι αν πήγαιναν. Ο πατρίκιος (Ρωμαίος ευγενής πολίτης) κατέβαινε στο επίπεδο του αστού, ο λαϊκός ανέβαινε σε εκείνο του πατρίκιου, ο πλούσιος γινόταν ισότιμος του επαίτη και ο ευπατρίδης του χειρώνακτου. Η προσωπιδοφορία στη Βενετία άρχιζε από τη Δευτέρα των Χριστουγέννων και διαρκούσε μέχρι την Πέμπτη της τελευταίας εβδομάδας της Αποκριάς.
Κατά τον Μεσαίωνα στη Γαλλία, γελωτοποιοί με μάσκες στα πρόσωπα συμμετείχαν σε διάφορες εκδηλώσεις, τις οποίες επιχορηγούσαν ακόμη και οι εκκλησιαστικές αρχές. Λέγεται μάλιστα ότι κάποιος Αρχιεπίσκοπος το 1308 «δάνεισε» τα ιερατικά του άμφια σε γελωτοποιό, ο οποίος υποδύθηκε το ρόλο του Αρχιεπισκόπου.
Από πολλά χρόνια τώρα, το Καρναβάλι γιορτάζεται σε όλο τον κόσμο με την ίδια διάθεση και ενδιαφέρον από όλους τους ανθρώπους. Πιο γνωστά είναι τα Καρναβάλια της Βενετίας, της Πάτρας και ασφαλώς του Ρίο, που κατέχει σήμερα τα σκήπτρα, αφού εκεί η ατμόσφαιρα είναι πανοραμική, φαντασμαγορική και αλησμόνητη. Στο Ρίο ντε Τζανέιρο, μάλιστα, ο κόσμος ζει για έναν και μόνο σκοπό: το Καρναβάλι.
Το Καρναβάλι της Λεμεσού
Το Καρναβάλι της Λεμεσού είναι μια γιορτή που την περιμένουν μικροί και μεγάλοι με αγωνία και πολλή λαχτάρα. Άρχισε από παλιά να γιορτάζεται οργανωμένα, όταν ομάδες γλεντζέδων από όλα τα κοινωνικά στρώματα της πόλης διοργάνωναν στα σπίτια τους συγκεντρώσεις με μοναδικό στόχο τη διασκέδαση. Και όταν το κρασί τούς άναβε το κέφι, κατά δεκάδες έβγαιναν στους δρόμους για να οργανώσουν αυτοσχέδιες παρελάσεις με γαϊδούρια, άμαξες, καρότσες και ποδήλατα.
Ένα μεγάλο κεφάλαιο στην ιστορία του Λεμεσιανού Καρναβαλιού είναι οι Κανταδόροι, οι οποίοι έπαιζαν μουσική με τις κιθάρες και τα μαντολίνα τους, γύριζαν τους δρόμους με τα πόδια, στεκόντουσαν κάτω από τα μπαλκόνια των συμπολιτών τους και με τις καντάδες τους μάγευαν νέες και γέρους, άνδρες και παιδιά. Σήμερα η πόλη μεγάλωσε, οι αποστάσεις έγιναν ατέλειωτες, όμως οι Κανταδρόμοι δεν εγκατέλειψαν την προσπάθειά τους. Γυρίζουν τους δρόμους ντυμένοι στα χρυσαφένια και πολύχρωμα κοτούμια τους, καθισμένοι πάνω στα μηχανοκίνητα άρματά τους ή πεζοι κατά ομαδες και μας ψυχαγωγούν, θυμίζοντάς μας τις παλιές καλές εκείνες εποχές.