Ανάγκες για 43.000 νέες κατοικίες την επόμενη δεκαετία – Η Κομισιόν κατατάσσει την Κύπρο με τη μεγαλύτερη στεγαστική πίεση

Του
Κωνσταντίνου Ζαχαρίου
Το στεγαστικό πρόβλημα στην Κύπρο έχει πλέον λάβει χαρακτηριστικά δομικής κρίσης. Η απουσία έγκαιρων και αποτελεσματικών πολιτικών τα προηγούμενα χρόνια οδήγησε σε μια κατάσταση που όχι μόνο δεν αποκλιμακώνεται, αλλά επιδεινώνεται σταθερά, με ολοένα και περισσότερα νοικοκυριά να αδυνατούν να καλύψουν βασικές στεγαστικές ανάγκες.
Σύμφωνα με έρευνα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η οποία εκπονήθηκε στο πλαίσιο της συζήτησης για το Ευρωπαϊκό Σχέδιο για την Προσιτή Στέγη, οι στεγαστικές ανάγκες της Κύπρου για την επόμενη δεκαετία (2025–2035) εκτιμώνται σε περίπου 43 χιλιάδες νέες κατοικίες. Το μέγεθος αυτό κατατάσσει τη χώρα μας ανάμεσα στις περιοχές με τη μεγαλύτερη στεγαστική πίεση στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αναλογικά με τον πληθυσμό και το μέγεθός της.
Αξίζει να σημειωθεί ότι πρόκειται για την πρώτη φορά που σε ευρωπαϊκό επίπεδο επιχειρείται μια συστηματική και συγκρίσιμη χαρτογράφηση των μελλοντικών στεγαστικών αναγκών των κρατών-μελών.
Η μελέτη εκπονήθηκε από το Κοινό Κέντρο Ερευνών (Joint Research Centre – JRC), την επιστημονική και τεχνολογική υπηρεσία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η οποία παρέχει ανεξάρτητη επιστημονική τεκμηρίωση για τη χάραξη πολιτικών, μακριά από ιδιωτικά ή εθνικά συμφέροντα.
Τα βασικά ευρήματα της μελέτης για την Κύπρο είναι ενδεικτικά του μεγέθους του προβλήματος:
Η Κύπρος εντάσσεται στην ανώτατη κατηγορία χωρών με ανάγκες άνω των 30.000 κατοικιών για την περίοδο 2025–2035, γεγονός που την τοποθετεί μεταξύ των πιο επιβαρυμένων αγορών κατοικίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, σε αναλογία με το μέγεθός της.
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του JRC, θα απαιτηθούν συνολικά 43.016 νέες κατοικίες προκειμένου να καλυφθούν οι προβλεπόμενες μελλοντικές ανάγκες, χωρίς να υπολογίζεται η κάλυψη του ήδη υφιστάμενου στεγαστικού ελλείμματος.
Για να επιτευχθεί αυτός ο στόχος, θα πρέπει να κατασκευάζονται κατά μέσο όρο 4.300 έως 4.500 νέες κατοικίες κάθε χρόνο, ρυθμός που ξεπερνά τις σημερινές δυνατότητες της αγοράς.
Οι αυξημένες ανάγκες συνδέονται κυρίως με τη δημογραφική εξέλιξη, την αύξηση και την αλλαγή της σύνθεσης των νοικοκυριών, την εσωτερική και εξωτερική μετανάστευση, καθώς και την έντονη τουριστική και επενδυτική πίεση στην αγορά κατοικίας, ιδιαίτερα στα αστικά κέντρα.
Κομισιόν: Αναγνώριση της κρίσης, χωρίς δεσμευτικές λύσεις
Το Ευρωπαϊκό Σχέδιο για την Προσιτή Στέγη, που παρουσίασε πρόσφατα η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και αναμένεται να συζητηθεί στην πρώτη Σύνοδο Κορυφής της ΕΕ για τη Στέγη το 2026, σηματοδοτεί μια πολιτικά σημαντική παραδοχή: Για πρώτη φορά η Ευρωπαϊκή Ένωση αναγνωρίζει επισήμως τη στέγαση ως κρίση και ως θεμελιώδες κοινωνικό δικαίωμα.
Στα θετικά του σχεδίου περιλαμβάνεται και η προαναγγελία νομοθετικής πρωτοβουλίας για τις βραχυχρόνιες μισθώσεις, εξέλιξη που συνιστά έμμεση αναγνώριση του ρόλου που διαδραματίζουν πλατφόρμες όπως το Airbnb στην αύξηση των τιμών και στη συρρίκνωση της διαθέσιμης κατοικίας.
Ωστόσο, παρά τη ρητορική αναγνώριση του προβλήματος, η Κομισιόν αποφεύγει να αναλάβει ουσιαστική θεσμική ευθύνη σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Η απουσία δεσμευτικών εργαλείων και κοινών πολιτικών δεν αποτελεί τεχνική αδυναμία, αλλά συνειδητή πολιτική επιλογή, ώστε η στέγη να παραμείνει κυρίως υπόθεση της αγοράς. Το προτεινόμενο πλαίσιο αναπαράγει, στην πράξη, τη λογική που συνέβαλε στη σημερινή στεγαστική κρίση.
Η Πολιτική Ομάδα της Αριστεράς στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (GUE/NGL – The Left), στην οποία συμμετέχει και το ΑΚΕΛ, επισημαίνει ότι, σε μια περίοδο όπου η κατοικία έχει μετατραπεί σε κερδοσκοπικό περιουσιακό στοιχείο, το σχέδιο της Επιτροπής αποφεύγει να αγγίξει τα βαθύτερα και δομικά αίτια της κρίσης. Παράλληλα, δηλώνει ότι θα συνεχίσει να πιέζει ώστε το σχέδιο να μετατραπεί σε δεσμευτικές και προστατευτικές πολιτικές, που θα περιορίζουν την κερδοσκοπία και θα διασφαλίζουν το δικαίωμα σε προσιτή και αξιοπρεπή κατοικία.
Την ίδια στιγμή, η ίδια η έκθεση της Κομισιόν αναδεικνύει το κοινωνικό βάθος του προβλήματος. Η ανεπαρκής ή επισφαλής στέγαση πλήττει κυρίως τα χαμηλά εισοδήματα, τους νέους, τους ηλικιωμένους, τις μονογονεϊκές οικογένειες, τους μετανάστες και τα άτομα με αναπηρίες, ενώ το αυξανόμενο κόστος κατοικίας επιβαρύνει την υγεία, την κοινωνική ένταξη και την πρόσβαση στην εργασία και την εκπαίδευση.
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται και στο ρόλο των θεσμικών και κερδοσκοπικών επενδύσεων, που έχουν μετατρέψει τη στέγη από κοινωνικό αγαθό σε επενδυτικό προϊόν –με πρακτικές που εφαρμόστηκαν και στην Κύπρο, όπως τα «χρυσά» διαβατήρια και η ανεξέλεγκτη αγορά ακινήτων από ξένους επενδυτές.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της Επιτροπής, την τελευταία δεκαετία οι τιμές των κατοικιών αυξήθηκαν πάνω από 60% και τα ενοίκια κατά περίπου 20%, ταχύτερα από τα εισοδήματα. Το κόστος στέγασης, ύδρευσης και ενέργειας απορροφά σχεδόν το ένα τέταρτο των δαπανών των νοικοκυριών, ενώ οι νεότερες γενιές δυσκολεύονται ολοένα και περισσότερο να αποκτήσουν δική τους κατοικία.
Στεγαστική πολιτική με κοινωνικό πρόσημο
Το ΑΚΕΛ έχει καταθέσει ένα ολοκληρωμένο και συνεκτικό πλαίσιο προτάσεων για την αντιμετώπιση του στεγαστικού προβλήματος. Πρόκειται για συγκεκριμένες και στοχευμένες εισηγήσεις, ορισμένες από τις οποίες υιοθετήθηκαν από την κυβέρνηση και ήδη αποδίδουν αποτελέσματα. Παρ’ όλα αυτά, η πλειονότητα των προτάσεων –που συνθέτουν μια συνολική στεγαστική πολιτική με κοινωνικό πρόσημο– παραμένει μέχρι σήμερα αναξιοποίητη. Στόχος των προτάσεων του ΑΚΕΛ είναι η κατοικία να αντιμετωπίζεται ως κοινωνικό δικαίωμα και όχι ως πεδίο κερδοσκοπίας, με πολιτικές που απαντούν στις πραγματικές ανάγκες των νοικοκυριών, των νέων, των εκτοπισμένων, των φοιτητών και των ευάλωτων ομάδων.
Μεταξύ άλλων, το ΑΚΕΛ έχει προτείνει:
Σύσταση Ενιαίου Στεγαστικού Φορέα και Ενιαίου Φορέα για τους Εκτοπισμένους, για καλύτερο συντονισμό πολιτικών και αποτελεσματικότερη αξιοποίηση των διαθέσιμων πόρων.
Εκσυγχρονισμό και διαφάνεια στη διαδικασία παραχώρησης τουρκοκυπριακών κατοικιών.
Επιδότηση ενοικίου με κοινωνικο-οικονομικά κριτήρια, με έμφαση σε άτομα και οικογένειες χωρίς πρόσβαση σε τραπεζικό δανεισμό.
Επιδότηση επιτοκίου για νέους και οικογένειες κάτω από το αφορολόγητο όριο.
Ίδρυση ειδικού ταμείου χαμηλότοκης χρηματοδότησης για νέα ζευγάρια που δεν διαθέτουν ίδια κεφάλαια.
Πλήρη επιδότηση επιτοκίου στεγαστικού δανείου για τους δικαιούχους του Φορέα Ισότιμης Κατανομής Βαρών.
Σύσταση κρατικού ταμείου προκαταβολής, με τη μορφή άτοκου ή χαμηλότοκου δανείου.
Συνεργασία κράτους με τον δημόσιο και τον ευρύτερο δημόσιο τομέα για την ανάπτυξη οικιστικών μονάδων σε προσιτές τιμές.
Δημιουργία σχεδίων ενοικιαγοράς και προσιτού ενοικίου, με καθορισμό ανώτατης οροφής ενοικίων στα κρατικά σχέδια.
Κάλυψη του κόστους συντήρησης και ανακαίνισης κατοικιών μέσω χορηγιών ή χαμηλότοκων δανείων.
Αύξηση των χορηγιών, ώστε να καλύπτεται μέρος της αύξησης των τιμών στον κατασκευαστικό τομέα.
Μείωση του ΦΠΑ από 19% σε 5% για εργασίες ενεργειακής αναβάθμισης και επεκτάσεις κύριας κατοικίας.
Κίνητρα για φοιτητική στέγη, με μειωμένους φορολογικούς συντελεστές και ανώτατα όρια ενοικίων.
Συνεργασία Τοπικών Αρχών και κρατικών φορέων για την ανάπτυξη φοιτητικών κατοικιών και εστιών.
Κίνητρα σε ιδιώτες για διάθεση κατοικιών σε άτομα τρίτης ηλικίας και άλλες ευάλωτες ομάδες.
Συνεργασία κράτους και Τοπικών Αρχών για δημιουργία δομών φιλοξενίας αστέγων έως την εξεύρεση μόνιμης στέγης.
Κίνητρα για απόκτηση κατοικίας στην ύπαιθρο, σε συνδυασμό με ενίσχυση των δημοσίων συγκοινωνιών και δημιουργία θέσεων εργασίας.
Αυστηρά κριτήρια για αγορές ακινήτων από αλλοδαπούς, με απαγόρευση απόκτησης μεγάλων εκτάσεων και ακινήτων σε ευαίσθητες περιοχές, υποχρεωτική αποκάλυψη του πραγματικού δικαιούχου και κατάργηση της σύνδεσης της «χρυσής βίζας» με την αγορά ακινήτων.