Έρχεται ο «big brother» των θαλασσών: O Ευρωπαίος επίτροπος Αλιείας και Ωκεανών Κώστας Καδής στον «Π»

Την ώρα που η Μεσόγειος καταγράφει πρωτοφανείς θερμοκρασίες, τα αλιευτικά αποθέματα μειώνονται και τα ξενικά είδη ανατρέπουν τις ισορροπίες, οι επιπτώσεις δεν μένουν στη θεωρία αλλά φτάνουν μέχρι το εισόδημα και την καθημερινότητα των ανθρώπων που ζουν από τη θάλασσα. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η Ευρώπη επιχειρεί να επανακαθορίσει τη στρατηγική της για τους ωκεανούς. Μία ημέρα πριν από την έναρξη των Ευρωπαϊκών Ημερών για τους Ωκεανούς στις Βρυξέλλες, ο Ευρωπαίος επίτροπος Αλιείας και Ωκεανών, Κώστας Καδής, μιλά στον «Π» για το Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για τους Ωκεανούς, το Όραμα για το 2040 για την Αλιεία και το τι σημαίνουν οι ευρωπαϊκές αποφάσεις για τη Μεσόγειο και τον Κύπριο ψαρά.
Ποια είναι σήμερα η μεγαλύτερη πρόκληση για τα θαλάσσια οικοσυστήματα και τι κάνει η Ευρώπη για να τα προστατεύσει;
Οι ωκεανοί και τα οικοσυστήματά τους αντιμετωπίζουν προκλήσεις από αλληλένδετους παράγοντες όπως η κλιματική αλλαγή, η υπεραλίευση, η ρύπανση -με 700 τόνους πλαστικά κάθε μέρα- και ο υπερκορεσμός θρεπτικών ουσιών που επιταχύνουν τη φθορά τους. Η εικόνα αυτή αναδείχθηκε ξανά τον Ιούνιο του 2025 κατά την 3η Διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών για τους Ωκεανούς που έγινε στη Νίκαια. Το Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για τον Ωκεανό, που ενέκρινε τον Ιούλιο πέρσι η Κομισιόν, δηλαδή η ολοκληρωμένη στρατηγική της Ευρώπης για την καλύτερη προστασία των ωκεανών, την προώθηση μιας ακμάζουσας γαλάζιας οικονομίας και τη στήριξη της ευημερίας των ανθρώπων που ζουν σε παράκτιες περιοχές, είναι ακριβώς το πλαίσιο για την προστασία και τη βιώσιμη χρήση των θαλασσών.
Ωκεανός ως ρυθμιστής
Ας εστιάσουμε στην κλιματική αλλαγή. Πώς έχει αλλάξει τους ωκεανούς;
Σε γενικές γραμμές, τα δεδομένα δείχνουν πρωτοφανείς θερμοκρασίες και θαλάσσιους καύσωνες, άνοδο της στάθμης και αύξηση των εισβλητικών ειδών. Με την αύξηση της θερμοκρασίας των θαλασσών αλλάζουν οι μετακινήσεις των ειδών. Πολλά από αυτά δεν βρίσκουν πλέον τις συνθήκες που χρειάζονται εκεί όπου ζούσαν και μετακινούνται, με συνέπειες για τη θαλάσσια ζωή και τη βιοποικιλότητα. Η παράνομη, αδήλωτη και ανεξέλεγκτη αλιεία επιδεινώνει το πρόβλημα. Ο ωκεανός είναι ο μεγαλύτερος φυσικός ρυθμιστής του κλίματος και η μεγαλύτερη δεξαμενή άνθρακα στον πλανήτη. Αν δεν τον προστατεύουμε, υπονομεύουμε την ικανότητά του να μας «προστατεύει» κι αυτός. Στο πλαίσιο του συμφώνου, βοηθούμε παράκτιες κοινότητες να αναπτύξουν νέα μοντέλα με βάση τον «μπλε άνθρακα». Πέρσι τον Ιούλιο δημοσιεύθηκε και ο οδικός χάρτης για να τεθούν οι βάσεις ενός συστήματος που θα ανταμείβει θετικές δράσεις από ιδιώτες εταιρείες και οργανισμούς. Η Αρκτική, επίσης, θερμαίνεται πολύ γρήγορα και οι αλλαγές εκεί επηρεάζουν τη στάθμη της θάλασσας και τα οικοσυστήματα. Η πολιτική της ΕΕ για την Αρκτική, που υιοθετήθηκε τον Οκτώβριο του 2021, θα επικαιροποιηθεί εντός του 2026.
Παρακολούθηση
Η Μεσόγειος είναι «hot spot» της κλιματικής αλλαγής. Λαμβάνονται συγκεκριμένα μέτρα για την προστασία της από την ΕΕ;
Η θέρμανση ευνοεί χωροκατακτητικά είδη που διαταράσσουν τα οικοσυστήματα και επηρεάζουν την αλιεία. Χρειάζεται συντονισμός, γιατί καμία χώρα δεν μπορεί να το διαχειριστεί μόνη της. Μέσα από τη Γενική Επιτροπή Αλιείας για τη Μεσόγειο διευκολύνουμε συνεργασία και παρακολούθηση, ενώ προχωρούμε και σε λύσεις μέσα από την επικείμενη Στρατηγική για Έρευνα και Καινοτομία στους Ωκεανούς. Παρέχεται στήριξη σε αλιείς που πλήττονται, με μηχανισμούς αποζημίωσης για αλιεύματα λαγοκέφαλου στην Κύπρο και καινοτόμων έργων στην Ελλάδα που επιδιώκουν να μετατρέψουν αυτές τις απειλές σε ευκαιρίες. Όμως η αντιμετώπιση των συμπτωμάτων δεν αρκεί. Είναι απαραίτητο να τερματιστεί η υπεραλίευση, ενώ απαιτείται βιώσιμη διαχείριση των πόρων και μείωση του ανθρακικού αποτυπώματος του τομέα. Για την παράνομη, αδήλωτη και άναρχη αλιεία, αξιοποιούμε και το περιπολικό της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Ελέγχου της Αλιείας που είναι μόνιμα στη Μεσόγειο. Περνάμε, επίσης, στη σταδιακή ψηφιοποίηση των διαδικασιών ελέγχου, στη βάση του νέου κανονισμού ελέγχου της ΕΕ, ο οποίος θα μας δώσει τη δυνατότητα για την όσο το δυνατό αποδοτικότερη και προς όφελος των ίδιων των αλιέων παρακολούθηση όλων των αλιευτικών δραστηριοτήτων.
Πρόκειται δηλαδή για τον «big brother» της θάλασσας;
Ναι. Θα μπορούσαμε να το χαρακτηρίσουμε και έτσι.
Μεγάλη πρόκληση, όπως είπατε, είναι και η ρύπανση. Τι μέτρα λαμβάνει η ΕΕ;
Υποστηρίζουμε μέτρα πρόληψης και αντιμετώπισης θαλάσσιων πλαστικών όπως είναι η καλύτερη διαχείριση αποβλήτων, η καινοτομία σε βιώσιμα υλικά, τα κίνητρα για ανακύκλωση και τα συστήματα ενισχυμένης ευθύνης παραγωγού, συμπεριλαμβανομένων των αλιευτικών εργαλείων.
Απανθρακοποίηση
Σημαντικό πράσινο μέτρο για τους ωκεανούς και την αλιεία αποτελεί και ο εκσυγχρονισμός και απανθρακοποίηση του αλιευτικού στόλου. Πού βρισκόμαστε σήμερα;
Ήδη αξιοποιούμε και αλιευτικά σκάφη ως πλατφόρμες εκπαίδευσης, ώστε οι ψαράδες να μπορούν να επιμορφώνονται από τα βασικά μέχρι και τα πιο σύνθετα ζητήματα που αφορούν τη λειτουργία και τον εκσυγχρονισμό του στόλου και την απανθρακοποίηση του τομέα. Στόχος μας είναι μέχρι το τέλος του έτους να παρουσιάσουμε τον Οδικό Χάρτη Ενεργειακής Μετάβασης, που θα καθορίζει τα βήματα προς την κλιματική ουδετερότητα έως το 2050. Έχουμε συστήσει ομάδες εργασίας με εκπροσώπους όλου του στόλου, από την παράκτια αλιεία μέχρι τα μεγαλύτερα σκάφη, ώστε να κατατεθούν ρεαλιστικές προτάσεις. Ωστόσο, οι τεχνολογίες που δεν έχουν ακόμη διαδοθεί ευρέως, η έλλειψη των απαραίτητων υποδομών στα λιμάνια για ηλεκτρική φόρτιση ή για εναλλακτικά καύσιμα αποτελούν μεγάλες προκλήσεις. Επιπλέον, τίθεται το ζήτημα της χρηματοδότησης για ανανέωση σκαφών, καθώς υπάρχουν διεθνείς δεσμεύσεις που δεν επιτρέπουν επιδοτήσεις επιβλαβείς για το περιβάλλον.
Όραμα 2040
Ποιο θα είναι το όραμα για την αλιεία και την υδατοκαλλιέργεια του 2040;
Οι συζητήσεις για το όραμα του 2040 άρχισαν και εστιάζουμε σε τέσσερις άξονες: Ζήτηση, προσφορά, εργατικό δυναμικό και «εργαλεία», ώστε να καλύπτει όλες τις βασικές πτυχές. Θα βασίζεται στη στενή συνεργασία με τους ενδιαφερόμενους φορείς, και θα περιλαμβάνει επίσης έναν χάρτη πορείας για την ενεργειακή μετάβαση, ο οποίος θα σκιαγραφεί την πορεία προς έναν κλιματικά ουδέτερο και πιο ανταγωνιστικό τομέα έως το 2050, σε συνάρτηση με το Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για τους Ωκεανούς και άλλες στρατηγικές της Επιτροπής.
Πρόσφατα δηλώσατε ότι η θάλασσα είναι «κοινός χώρος» με πολλές ανταγωνιστικές χρήσεις. Ποιος αποφασίζει τελικά ποια δραστηριότητα έχει προτεραιότητα και ποια θεωρείται σήμερα η μεγαλύτερη απειλή γι' αυτή την ισορροπία;
Η ενέργεια, η ναυτιλία, η άμυνα, η αλιεία και η προστασία του περιβάλλοντος συνυπάρχουν στον ίδιο χώρο. Η εξισορρόπηση μπορεί να γίνει μόνο μέσω θαλάσσιου χωροταξικού σχεδιασμού. Η ΕΕ, με την οδηγία για τον θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό και την τομεακή νομοθεσία, ζήτησε από τα κράτη μέλη να χαρτογραφήσουν και να κατανείμουν τον χώρο για στρατηγικές χρήσεις -όπως υπεράκτιες ΑΠΕ, αμυντικές υποδομές, λιμάνια, καλώδια και αγωγούς- πριν ο ανταγωνισμός οδηγήσει σε νέες εντάσεις. Περαιτέρω βελτιώσεις θα προταθούν στο τέλος του έτους, μέσω της πρότασής μας για νόμο για τους ωκεανούς.
Βιώσιμη υδατοκαλλιέργεια
Την ώρα που η ΕΕ εισάγει το 70% των θαλασσινών που καταναλώνει, πώς μπορεί να μιλά για στρατηγική αυτονομία χωρίς να πιέζει περαιτέρω τους Ευρωπαίους ψαράδες;
Στις αποφάσεις για τα ιχθυαποθέματα επιδιώκουμε πορεία αποκατάστασης και ενίσχυσης, ώστε να υπάρχουν περισσότερα διαθέσιμα αποθέματα για αλιεία στο μέλλον. Παράλληλα, είναι σημαντικό να επενδύσουμε στη βιώσιμη υδατοκαλλιέργεια. Η ΕΕ μπορεί να μειώσει την εξάρτησή της αν αυξήσει τη δική της βιώσιμη παραγωγή, μειώσει τη σπατάλη, διαφοροποιήσει τα είδη που καταναλώνει και προωθήσει το δίκαιο και βιώσιμο εμπόριο. Μπορούμε να αξιοποιούμε καλύτερα όσα ήδη παράγουμε, να μειώσουμε τη σπατάλη τροφίμων, να χρησιμοποιούμε τα παραπροϊόντα και να ενθαρρύνουμε τους καταναλωτές να αγοράζουν βιώσιμα ευρωπαϊκά προϊόντα. Η μείωση της εξάρτησης από εισαγωγές δεν σημαίνει κλείσιμο αγορών, αλλά ισότιμους όρους και βιωσιμότητα σε παγκόσμιο επίπεδο, κάτι που επιδιώκουμε και μέσω των κεφαλαίων για το εμπόριο και τη βιώσιμη ανάπτυξη στις συμφωνίες ελεύθερου εμπορίου, αλλά και στις εν εξελίξει διαπραγματεύσεις με χώρες όπως οι Φιλιππίνες, Μαλαισία, Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και Ταϊλάνδη.
Ο Κύπριος ψαράς
Τι αλλάζει στην καθημερινότητα του Κύπριου ψαρά από τις αποφάσεις που λαμβάνονται στις Βρυξέλλες;
Η Κοινή Αλιευτική Πολιτική στηρίζεται στη διαβούλευση με τους εμπλεκόμενους, ώστε οι αποφάσεις να λαμβάνουν υπόψη αλιείς, κλάδο και επιστήμη. Το Σύμφωνο για τους Ωκεανούς δίνει έμφαση σε θέσεις εργασίας στη γαλάζια οικονομία, στην αειφόρο υδατοκαλλιέργεια και στην αλιεία μικρής κλίμακας. Η Κύπρος, ως νησιωτικό κράτος, μπορεί να ωφεληθεί ιδιαίτερα, ειδικά με την ένταξη στο θαλάσσιο χωροταξικό σχέδιο. Ο επικείμενος Κανονισμός/Νόμος για τους Ωκεανούς, που είναι υπό αξιολόγηση, θα ενισχύσει το πλαίσιο.
Πώς θα στηριχθούν οι μικροί παράκτιοι ψαράδες που δυσκολεύονται να επιβιώσουν σε Κύπρο και Ευρώπη;
Η Επιτροπή πρότεινε νέο πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο (MFF) ώστε ο προϋπολογισμός να είναι πιο αποδοτικός και ευέλικτος, και οι θάλασσες/αλιεία/υδατοκαλλιέργεια να αποτυπώνονται καθαρά. Παράλληλα ετοιμάζουμε δύο νέες στρατηγικές για τις παράκτιες περιοχές και για τα νησιά, που θα παρουσιαστούν πριν το καλοκαίρι και η παρουσίαση θα γίνει στην Κύπρο. Στόχος είναι πιο οργανωμένη στήριξη, γιατί οι παράκτιες κοινότητες, όπου ζουν περίπου 95 εκατ. άνθρωποι, πιέζονται από κλιματικές επιπτώσεις, ενώ τα νησιά έχουν πρόσθετες δυσκολίες λόγω απομόνωσης.
Οι επαγγελματίες ψαράδες στην Κύπρο καταγγέλλουν στρεβλώσεις στις καταγραφές των κιλών που δηλώνονται, κάτι που επηρεάζει και την αδειοδότηση, με τους επαγγελματίες να νιώθουν ότι αδικούνται. Γνωρίζετε το πρόβλημα;
Υπάρχει συνεργασία με το Τμήμα Αλιείας. Αναγνωρίζουμε το πρόβλημα και πρέπει να ενισχυθούν οι έλεγχοι, ώστε τα δεδομένα που συλλέγονται να είναι έγκυρα.
Μπότοξ από... λαγοκέφαλο
Τι θα γίνει με τα ξενικά είδη που καταστρέφουν τα δίχτυα και τους ιχθυοπληθυσμούς;
Το Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για τους Ωκεανούς προβλέπει συγκεκριμένη πολιτική πρωτοβουλία για τα εισβλητικά είδη, ακόμη και για αξιοποίησή τους όπου έχουν εξαπλωθεί υπερβολικά. Η κατανάλωση λεοντόψαρου μπορεί να είναι ασφαλής και βιώσιμη, αν καθαριστεί σωστά και αφαιρεθούν τα δηλητηριώδη αγκάθια από εκπαιδευμένους επαγγελματίες, η προώθησή του περιορίζει την εξάπλωση. Για τον λαγοκέφαλο χρειάζεται έρευνα, ώστε να βρεθούν ασφαλείς τρόποι αξιοποίησης. Κύπρος, Ελλάδα και Ιταλία έχουν εντάξει τα εισβλητικά είδη στα εθνικά τους προγράμματα, ενώ στην Κύπρο λειτουργεί πρόγραμμα αποζημίωσης επαγγελματιών αλιέων που στοχεύουν συγκεκριμένα εισβλητικά είδη. Όσον αφορά τον λαγοκέφαλο, πρόσφατα επισκέφθηκα την Κροατία, όπου διαπίστωσα ότι έχει φτάσει μέχρι το νοτιότερο άκρο της χώρας. Για το συγκεκριμένο ψάρι γίνεται ήδη δουλειά σε ερευνητικό επίπεδο προς δύο κατευθύνσεις: Πώς μπορεί με απόλυτα ασφαλή τρόπο να απενεργοποιηθεί η τοξίνη ώστε να καταστεί εδώδιμο, και πώς μπορεί να αξιοποιηθεί, ακόμη και σε κοσμητικές εφαρμογές, ως μπότοξ. Πρέπει να βρίσκουμε τρόπους να μετατρέπουμε τις απειλές σε ευκαιρίες.