Έκθεση EASAC: Η καταστολή πυρκαγιών από μόνη της δεν επαρκεί – Οι προκλήσεις για την Κύπρο

Σε μία χρονική περίοδο αύξησης των πυρκαγιών, ως αποτέλεσμα της κλιματικής αλλαγής, της παρατεταμένης ξηρασίας, των αλλαγών στη χρήση γης και της συσσώρευσης εύφλεκτης βιομάζας, η καταστολή από μόνη της δεν επαρκεί. Εστιάζοντας σε αυτή τη διαπίστωση, ήταν σαφές το μήνυμα προς τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής, το οποίο θέλησαν να στείλουν την Πέμπτη οι ομιλητές στην εκδήλωση για την παρουσίαση των αποτελεσμάτων από την έκθεση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Επιστημονικών Ακαδημιών (EASAC), «Changing Wildfires in Europe»: Η Ευρώπη και η Κύπρος πρέπει να μάθουν να ζουν με τις πυρκαγιές, επενδύοντας στην πρόληψη, τα ανθεκτικά τοπία, τα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης και την ενημέρωση, παράλληλα με αποτελεσματική αντιμετώπιση εκτάκτων αναγκών.
Απέναντι στο νέο τοπίο που διαμορφώνεται από την κλιματική αλλαγή, υπάρχουν σημαντικές επιστημονικές και τεχνολογικές δυνατότητες για αξιοποίηση, όπως τόνισε στην τοποθέτησή του ο καθηγητής Κώστας Παπανικόλας, μιλώντας εκ μέρους της Κυπριακής Ακαδημίας Επιστημών, Γραμμάτων και Τεχνών, η οποία ως μέλος του EASAC διοργάνωσε την εκδήλωση στις εγκαταστάσεις του Ινστιτούτου Κύπρου στη Λευκωσία. «Η Κύπρος μπορεί να ηγηθεί της επιστημονικής και τεχνολογικής δραστηριότητας σε περιφερειακό επίπεδο», τόνισε.
Σε χαιρετισμό του ο πρόεδρος του Ινστιτούτου Κύπρου καθηγητής Σταύρος Μαλάς, υπέδειξε ότι για τη μείωση του κινδύνου των πυρκαγιών απαιτούνται τρεις βασικές δράσεις: πρώτον, η επιστημονική κοινότητα να δώσει τα κατάλληλα εργαλεία για σωστή εκτίμηση κινδύνου, δεύτερον, συνεργασία των χωρών της περιοχής στο πλαίσιο της επιστημονική διπλωματίας και τρίτον, λήψη πολιτικών αποφάσεων στη φάση των συνθηκών που επικρατούν σε κάθε χώρα.
Ο καθηγητής Thomas Elmqvist αναφέρθηκε στην απόφαση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, για δημιουργία Wildfire Hub (Πυροσβεστικού Κόμβου) με έδρα την Κύπρο. Τόνισε ότι αυτό αποτελεί μοναδική ευκαιρία όχι μόνο για την κατάσβεση πυρκαγιών, αλλά και για την ενίσχυση της ευρωπαϊκής και περιφερειακής ικανότητας στην πρόληψη, την ετοιμότητα και τον συντονισμό.
Οι δασικές πυρκαγιές αλλάζουν ως προς τη συχνότητα
Παρουσιάζοντας τα συμπεράσματα της έκθεσης, ο Δρ. Thomas Elmqvist, υπέδειξε ότι στις μέρες μας οι δασικές πυρκαγιές αλλάζουν ως προς τη συχνότητα, τον χρόνο εκδήλωσης και την έντασή τους. Μάλιστα, όπως είπε, επηρεάζουν πλέον και περιοχές που ιστορικά δεν είχαν πληγεί. Επίσης, τόνισε ότι ακραία φαινόμενα πυρκαγιών εκδηλώνονται εντός ή πλησίον αστικών περιοχών.
Η Δρ. Orsolya Valkó έκανε ειδική αναφορά σε οκτώ πολιτικές επιλογές για την αντιμετώπιση των πυρκαγιών στην Ευρώπη: την επένδυση σε ολοκληρωμένα μέτρα μείωσης του κινδύνου πυρκαγιών, την εφαρμογή λύσεων βασισμένων στη φύση, την υιοθέτηση μέτρων για τη διατήρηση της οικολογικής ισορροπίας, την επένδυση στην εκπαίδευση και την ενημέρωση, τη διαχείριση τοπίου για τη μείωση της ευπάθειας και τη διατήρηση ανθεκτικών οικοσυστημάτων, την εναρμόνιση πολιτικών σε τομείς όπως η γεωργία, το περιβάλλον και η αστική ανάπτυξη, την προώθηση συμπαγούς αστικής ανάπτυξης και τέλος τη βιώσιμη διαχείριση ιδιωτικών εκτάσεων για την υιοθέτηση πρακτικών ανθεκτικών στις πυρκαγιές.
«Δεν μπορούμε να μειώσουμε τους κινδύνους, είναι φυσικά φαινόμενα, τα οποία εξελίσσονται ανεξέλεγκτα από τη θέλησή μας και τις ικανότητές μας, μπορούμε όμως να δούμε πώς θα δομήσουμε τη μικρότερη τρωτότητα, δηλαδή να αυξήσουμε την ανθεκτικότητά μας», σημείωσε ο καθηγητής στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και ειδικός στην προσαρμογή και διαχείριση φυσικών καταστροφών, Ευθύμης Λέκκας, ο οποίος συμμετείχε στην παρουσίαση. Για το θέμα των δασικών πυρκαγιών, είπε ότι «έχουμε να κάνουμε με έναν κύκλο, ο οποίος είναι μεν απλός, αλλά είναι πολύπλοκος στις δράσεις. Είναι απλός γιατί ειδικά στην Κύπρο, τον ελλαδικό χώρο, αλλά και τη Μεσόγειο, δηλαδή το «hot spot» της κλιματικής κρίσης, βλέπουμε το εξής: Μία επιταχυνόμενη διαδικασία, η οποία οδηγεί σε μεγαλύτερες περιόδους ανομβρίας, μεγαλύτερες θερμοκρασίες, μεγαλύτερη περίοδο ακραίων θερμοκρασιών και στη συνέχεια σε δασικές πυρκαγιές». Όπως τόνισε, προκύπτει μία διαδοχή φαινομένων, η οποία επιταχύνεται χρόνο με τον χρόνο.
Η καταστολή από μόνη της δεν επαρκεί
Στα συμπεράσματά της η έκθεση του EASAC υπογραμμίζει ότι οι υφιστάμενες πολιτικές της ΕΕ και των κρατών-μελών ξεχωριστά, εξακολουθούν να εστιάζουν κυρίως στην καταστολή των πυρκαγιών και την αντιμετώπιση εκτάκτων αναγκών. Αν και απαραίτητη, η καταστολή από μόνη της δεν επαρκεί πλέον σε ένα θερμότερο κλίμα, με τη συνεχή άνοδο της θερμοκρασίας.
Το EASAC συστήνει:
• Προληπτική διαχείριση γης και τοπίου με βάση την αξιολόγηση κινδύνου
• Ενσωμάτωση του κινδύνου πυρκαγιών στον χωροταξικό σχεδιασμό και την κλιματική προσαρμογή
• Επενδύσεις στην πρόληψη, τη διαχείριση καύσιμης ύλης και τη δημιουργία ανθεκτικών τοπίων
• Ευαισθητοποίηση του κοινού και εκπαίδευση για θέματα πυρκαγιών
Όπως τονίστηκε στην παρουσίαση, για την Κύπρο, αυτό σημαίνει ενσωμάτωση του κινδύνου πυρκαγιών σε όλες τις πολιτικές για την κλιματική προσαρμογή, τη γεωργία, τη διαχείριση υδάτων και την πολιτική προστασία. Παράλληλα αναδείχθηκε η μεγάλη σημασία της περιφερειακής συνεργασίας, διότι τότε η κοινή παρακολούθηση, η μοντελοποίηση και αξιολόγηση κινδύνου είναι πιο αποτελεσματικές και πιο οικονομικές.
Ο καθηγητής Κώστας Ν. Παπανικόλας έκρουσε τον κώδωνα του κινδύνου, τονίζοντας ότι στα επόμενα χρόνια στην Ευρώπη θα καίγεται ετησίως, λόγω των πυρκαγιών, μια έκταση ισοδύναμη με την έκταση της Κύπρου, προκαλώντας ανυπολόγιστο οικονομικό, οικολογικό και κοινωνικό πρόβλημα.
Νέα τεχνολογικά εργαλεία και ευκαιρίες
Νέες δυνατότητες αναδύονται μέσω της χρήσης δορυφορικών εικόνων υψηλής ανάλυσης, οι οποίες χαρτογραφούν τη βιομάζα, την κατάσταση της βλάστησης και τις αλλαγές στο τοπίο σχεδόν σε πραγματικό χρόνο, σύμφωνα με τους 27 συντάκτες της έκθεσης. Σε συνδυασμό με την κλιματική μοντελοποίηση, τα δεδομένα αυτά στηρίζουν προηγμένες αξιολογήσεις του κινδύνου δασικών πυρκαγιών, αποτυπώνοντας τον τρόπο με τον οποίο οι μεταβολές στη θερμοκρασία, στις βροχοπτώσεις, στην ξηρασία και στα ακραία καιρικά φαινόμενα επηρεάζουν τη συχνότητα και την ένταση των πυρκαγιών. Τα κλιματικά μοντέλα προσομοιώνουν μακροπρόθεσμες τάσεις που καθορίζουν τη διαθεσιμότητα και την ευφλεκτότητα της καύσιμης ύλης. Συνδυάζοντας αυτά τα δεδομένα με ιστορικά δεδομένα πυρκαγιών, οι επιστήμονες μπορούν να εκτιμήσουν πώς ενδέχεται να εξελιχθούν οι πυρκαγιές υπό διαφορετικά σενάρια εκπομπών. Τα συμπεράσματα αυτά βοηθούν στον σχεδιασμό της χρήσης γης, των υποδομών και των στρατηγικών προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή.
Αξίζει να σημειωθεί ότι μέρος αυτής της μοντελοποίησης και ανάλυσης πραγματοποιείται ήδη στο Ινστιτούτο Κύπρου, ενισχύοντας τον ρόλο της χώρας μας, ως περιφερειακού κέντρου αριστείας στην έρευνα για το κλίμα και τις πυρκαγιές.
Συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης: Τεχνητή Νοημοσύνη, δορυφόροι και ταχύτερη ανταπόκριση
Τα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης για δασικές πυρκαγιές μπορούν να συνδυάσουν την τεχνητή νοημοσύνη (AI) με δορυφορικές μετρήσεις και μετεωρολογικές προβλέψεις, ώστε να εντοπίζουν και να προβλέπουν πυρκαγιές πριν αυτές εξαπλωθούν.
Οι δορυφόροι προσφέρουν συνεχή παρακολούθηση θερμικών σημάτων, ξηρότητας βλάστησης και καπνού, ενώ τα μετεωρολογικά μοντέλα προβλέπουν άνεμο, θερμοκρασία και υγρασία, παράγοντες που καθορίζουν τη συμπεριφορά της φωτιάς. Τα συστήματα AI μπορούν να αναλύσουν τα δεδομένα αυτά σε πραγματικό χρόνο, εντοπίζοντας ζώνες υψηλού κινδύνου και μικρές εστίες που διαφορετικά θα περνούσαν απαρατήρητες.
Τέτοια συστήματα επιτρέπουν ταχύτερη ανταπόκριση, στοχευμένες εκκενώσεις και μείωση των ζημιών, συμβάλλοντας στην προστασία ανθρώπινων ζωών, οικοσυστημάτων και μέσων βιοπορισμού στην Κύπρο και σε ολόκληρη την γύρω περιοχή.
Μια περιφερειακή ευκαιρία για την Κύπρο
Πέραν των πολιτικών συστάσεων της έκθεσης, η Κύπρος έχει την ευκαιρία να διαδραματίσει στρατηγικό ρόλο σε περιφερειακό επίπεδο στο θέμα της πρόληψης των πυρκαγιών, την ετοιμότητα και την προσαρμογή.
Ο καθηγητής Thomas Elmqvist αναφέρθηκε στην απόφαση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, για δημιουργία Wildfire Hub (Πυροσβεστικού Κόμβου) με έδρα την Κύπρο. Τόνισε ότι αυτό αποτελεί μοναδική ευκαιρία όχι μόνο για την κατάσβεση πυρκαγιών, αλλά και για την ενίσχυση της ευρωπαϊκής και περιφερειακής ικανότητας στην πρόληψη, την ετοιμότητα και τον συντονισμό.
Αξιολογώντας αναδυόμενους κινδύνους
Το EASAC, στο οποίο συμμετέχουν εθνικές επιστημονικές ακαδημίες από όλη την Ευρώπη παρέχει ανεξάρτητες, τεκμηριωμένες επιστημονικές συμβουλές στους Ευρωπαίους φορείς χάραξης πολιτικής. Μέσω εξειδικευμένων ομάδων εργασίας, το EASAC αξιολογεί αναδυόμενους κινδύνους που σχετίζονται με την κλιματική αλλαγή, τα οικοσυστήματα και τη βιωσιμότητα, μεταφράζοντας την επιστημονική γνώση σε χρήσιμες συστάσεις για την κοινωνία. Ως ενεργό μέλος του EASAC, η Κυπριακή Ακαδημία συμβάλλει στον ευρωπαϊκό αυτό διάλογο, διοργανώνοντας την παρουσίαση της έκθεσης του EASAC «Changing Wildfires in Europe», καθώς τα συμπεράσματά της είναι άμεσα συναφή με τις κλιματικές συνθήκες της Κύπρου και τις μελλοντικές ανάγκες σχεδιασμού της χώρας.