The New Trojan War: Was Helen of Troy Black or White?

Καλλίκομος (ωραία μαλλιά), καλλιπάρηος (ωραία μήλα και πρόσωπο), λευκώλενος (λευκά χέρια) και τανύπεπλος (ωραία ντυμένη) είναι μερικά από τα επίθετα που χρησιμοποιούσε ο Ομηρος για την Ωραία Ελένη, που για χάρη της σύρθηκαν όλοι οι πολεμιστές στην Τροία. Παρότι ο ραψωδός δεν αφήνει και πολλά περιθώρια για την αμφισβήτηση της λευκής καταγωγής τής πιο όμορφης, θεϊκής προέλευσης, βασίλισσας, είναι εύλογο για μια μυθική ηρωίδα να αποκτά οποιαδήποτε μορφή και υπόσταση μπορεί να διευκολύνει την εκάστοτε ερμηνεία.
Αλλωστε, διαβάζοντας προσεκτικά τον Ομηρο διαπιστώνουμε τις πολλαπλές μεταμορφώσεις της Ωραίας Ελένης, όπως συμβαίνει με τις περισσότερες ηρωίδες και θεότητες που επιδεικνύουν ιδιαίτερη ευκολία στο να αποκτούν ακόμα και μη ανθρώπινη υπόσταση και να εμφανίζονται με τη μορφή ειδώλου. Η μυθική φιγούρα της Ελένης έχει διατρέξει τους αιώνες και όλα τα παραστατικά είδη, από τη μυθολογία μέχρι το θέατρο και φυσικά τον κινηματογράφο, ξεσηκώνοντας μεγάλες συζητήσεις, ανάλογες του περιώνυμου ονόματός της.
Πρωτοφανείς είναι έτσι οι αντιδράσεις που προκάλεσε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης η φήμη ότι την Ωραία Ελένη στην «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν θα υποδυθεί η Λουπίτα Νιόνγκο, με το Χ να έχει πάρει κυριολεκτικά φωτιά, ειδικά μετά την ανάρτηση του Ιλον Μασκ, ο οποίος έγραψε πως ο βραβευμένος με Οσκαρ σκηνοθέτης του «Οπενχάιμερ» έχει χάσει κυριολεκτικά τον έλεγχο.
Η επίθεση Μασκ
Μια fake, όπως αποδείχτηκε, φωτογραφία με τη Λουπίτα Νιόνγκο να φοράει λευκό μανδύα ήταν αρκετή για να βγάλει εκτός εαυτού τον Νοτιοαφρικανό Μασκ, ο οποίος επιτέθηκε στον Βρετανό σκηνοθέτη λέγοντας πως έχει απολέσει την ακεραιότητά του. Παρότι η φωτογραφία αποδείχθηκε ότι δεν έχει καμία σχέση με τα γυρίσματα της ταινίας αλλά με το έργο κάποιων καλοθελητών, οι μεγάλες πιθανότητες να ερμηνεύει η συγκεκριμένη πρωταγωνίστρια τη μυθική κόρη του Δία ήταν που πυροδότησε μια σειρά αντιδράσεων σε όλο το Ιντερνετ.
Κανείς, όμως, δεν ξέρει αν τελικώς ισχύει. Η σιωπή του σκηνοθέτη, αντί για απάντησης, έχει κυρίως να κάνει με την απόφασή του να διαρρέει μόνο όσα χρειάζονται για να γίνει αυτή η ταινία γνωστή και να βρίσκεται διαρκώς στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος με τα εισιτήρια στις αίθουσες ΙΜΑΧ όπου θα προβληθεί η «Οδύσσεια», το ερχόμενο καλοκαίρι, να έχουν ξεπουλήσει από τώρα. Ηδη η ανταπόκριση του κοινού στην υπερπαραγωγή 250 εκατ. δολαρίων έχει ξεπεράσει τις προσδοκίες: εκτός από τα εισιτήρια, το πρώτο τρέιλερ που άφησε ο Νόλαν να διαρρεύσει στο Διαδίκτυο, στο πλαίσιο μιας καλομελετημένης στρατηγικής, έχει σημειώσει ρεκόρ επισκέψεων, όπως και η επίσημη σελίδα της ταινίας, όπου έχουν, επίσης, ανέβει οι αφίσες μαζί με κάποιες, πολύ μετρημένες, φωτογραφίες από τα γυρίσματα.
Δείτε το βίντεο: Το τρέιλερ της ταινίας «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν
Σύμφωνα με όσα γνωρίζουμε μέχρι τώρα, ο οσκαρικός σκηνοθέτης θα δείξει τα αλλόκοτα πλάσματα όπως ο Κύκλωπας και οι Σειρήνες, η Σκύλλα και η Χάρυβδη, όπως «δεν έχουν αποδοθεί μέχρι σήμερα», καθώς και τις μυθικές τοποθεσίες, οι οποίες μεταμορφώθηκαν με τη βοήθεια της τεχνολογίας, όπως η σπηλιά του Κύκλωπα, η Ιθάκη, το νησί της Κίρκης κ.λπ. Δίνοντας έμφαση στη φράση του τυφλού ποιητή ότι ο ήρωάς του «γύρισε πολλές πόλεις και έμαθε πώς σκέφτονται οι άνθρωποι και τι έχουν στο μυαλό τους», στόχος του είναι να επικεντρωθεί περισσότερο στις περιπέτειες χωρίς να παραλείπει τις παράλληλες ιστορίες, όπως είναι αυτή του Αγαμέμνονα και της Ωραίας Ελένης.
Οι ρόλοι
Ως γνωστόν, η αφήγηση της «Οδύσσειας» ξεκινάει από τη στιγμή που οι θεοί του Ολύμπου αποφασίζουν να βοηθήσουν τον Οδυσσέα να επιστρέψει στην Ιθάκη και η Αθηνά καταστρώνει το πολύτροπο σχέδιό της ώστε να μεταβεί ο Ερμής στην Ωγυγία και να ανακοινώσει στην Καλυψώ την απόφαση των θεών, την ίδια ώρα που η ίδια φροντίζει να κατεβεί στην Ιθάκη για να προτρέψει τον Τηλέμαχο να συνεργαστούν. Κρατώντας, όμως, σαν επτασφράγιστο μυστικό λεπτομέρειες από την ταινία και υποχρεώνοντας τους ηθοποιούς να υπογράψουν σχετικά συμβόλαια, όπου δεσμεύονται να μην αποκαλύπτουν περισσότερα από αυτά που επιτρέπει η ομάδα της παραγωγής -κατ’ουσίαν ο ίδιος ο Νόλαν και η γυναίκα του- αποκαλύπτει μόνο όσα θέλει ο ίδιος. Σε αυτό ακριβώς το πλαίσιο κανείς δεν μπορεί, για την ώρα, να επιβεβαιώσει τις φήμες που θέλουν τη Νιόνγκο να υποδύεται την ωραία Ελένη, αφού οι πληροφορίες μιλούν μάλλον για τον ρόλο της Κλυταιμνήστρας.
Αντίστοιχα, έχουν διαψευστεί οι αρχικές διαρροές που ήθελαν τη Νιόνγκο να είναι η πρώτη έγχρωμη θεά Αθηνά, την οποία υποδύεται τελικά η Ζεντάγια, όπως αντίστοιχα ο Ρόμπερτ Πάτινσον υποδύεται τον Aντίνοο και η Σαρλίζ Θερόν τη μάγισσα Κίρκη. Στο πλευρό του Ματ Ντέιμον ως Οδυσσέα θα βρίσκεται, επίσης, ένα άκρως λαμπερό καστ με τους Τζον Μπέρνθαλ, Μία Γκοθ, Μπένι Σάφντι, Μπιλ Iργουιν, Σαμάνθα Μόρτον, Eλιοτ Πέιτζ, Χίμες Πατέλ, Κόρεϊ Χόκινς, Τζον Λεγκουιζάμο, Γουίλ Γιουν Λι, Ράφι Γκαβρόν κ.ά. Αυτό που είναι σίγουρο, αναφορικά με την Ωραία Ελένη, είναι ότι ο σκηνοθέτης είναι αποφασισμένος να μείνει κοντά στην ομηρική πρόσληψη που δεν τη θέλει θετική ή αρνητική ηρωίδα αλλά μάλλον ως μοιραία, αφού ήταν η αφορμή για να ξεκινήσει η εκστρατεία κατά των Τρώων.
Ειδικά εφέ
Απαλλαγμένος, επομένως, από τις προκαταλήψεις, ο Νόλαν θέλει μια ηρωίδα που να μην έχει πάνω της συγκεκριμένο πρόσημο και να ικανοποιεί όλο το ηλικιακό φάσμα θεατών – γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, επιπλέον, στοχεύει στην εφηβική ηλικία που θέλγεται από τέτοιου είδους επικές περιπέτειες. Γιατί μπορεί το ενήλικο κοινό να έχει μεγαλύτερη εξοικείωση με το αρχαίο έπος του Ομήρου, αλλά οι εφηβικές ηλικίες αντιλαμβάνονται ότι κάτι διαχρονικά ενδιαφέρον υπάρχει στις περιπέτειες του μυθικού Οδυσσέα.
Δείτε το βίντεο: Το τρέιλερ της τηλεοπτικής σειράς «Helen of Troy» του 2003
Σε αυτή τη συνθήκη ποντάρει και ο ίδιος ο σκηνοθέτης δίνοντας έμφαση στα ειδικά εφέ, με τη βοήθεια της πιο προηγμένης τεχνολογίας και σε πρωταγωνιστές που φαίνονται να είναι δημοφιλείς στις νεαρότερες ηλικίες: εν προκειμένω, η Λουπίτα Νιόνγκο, εκτός από το ότι είναι μια βραβευμένη με Οσκαρ ηθοποιός, έχει μεγάλη ανταπόκριση σε ένα νεαρότερο φάσμα κοινού λόγω της συμμετοχής της στις ταινίες της Marvel, όπως το «Black Panther», αλλά και τις ταινίες τρόμου «Us» του Τζόρνταν Πιλ. Oσο για το αν θα ερμηνεύσει την Κλυταιμνήστρα ή την Ωραία Ελένη, δεν φαίνεται να έχει μεγάλη διαφορά.
Για ένα κοινό που έχει πρόσφατα δει την τελευταία βασίλισσα των Φαραώ, στη μελαψή εκδοχή της, στην περίφημη «Βασίλισσα Κλεοπάτρα», και μια έγχρωμη Περσεφόνη στην ανατρεπτική σειρά «KAOS», που εμπνεόταν, επίσης, από τους αρχαιοελληνικούς μύθους, ένα τέτοιο ενδεχόμενο να μην μοιάζει τόσο παράδοξο. Τι, όμως, λέει στην πραγματικότητα ο μύθος της Ελένης σύμφωνα με το ομηρικό έπος αλλά και με τις υπόλοιπες ερμηνείες, όπως τους πλατωνικούς μύθους και τις ομώνυμες τραγωδίες – βλέπε «Ελένη» του Ευριπίδη;
Δείτε το τρέιλερ της σειράς «ΚΑΟS» με την έγχρωμη Περσεφόνη
«Κρίμα δεν έχουν οι Αχαιοί, δεν έχουν κρίμα οι Τρώες/χάριν ομοίας γυναικός τόσον καιρόν να πάσχουν/Τωόντι ομοιάζει ωσάν θεάς η τρομερή θωριά της/Αλλά και ως είναι ασύγκριτη καλύτερα να φύγη/παρά να μείνη συμφορά σ’ εμάς και στα παιδιά μας», αναφέρει η ομηρική Ιλιάδα για την περιώνυμη ομορφιά της Ελένης (μτφ. Ιάκωβου Πολυλά) στην περίφημη Γ’ Ραψωδία, όπου αποκαλύπτεται η δύναμή της.
Αιτία του κακού
Η παρουσία της Ωραίας Ελένης είναι τόσο επιβλητική που προκαλεί τρόμο στους Τρώες, οι οποίοι σε αυτό το σημείο αντιλαμβάνονται ότι η ξένη ερωμένη είναι ικανή να προκαλέσει αναρρίθμητα κακά προξενώντας, όπως προφητικά τονίζουν, συμφορές όχι μόνο στους ίδιους αλλά και στα παιδιά τους.
Σύμφωνα με τον Ομηρο, η Ελένη έζησε όλα τα χρόνια του πολέμου στην Τροία ως αιτία του κακού αλλά χωρίς την ίδια να αποφασίζει με ποιου το μέρος είναι στην πραγματικότητα: άλλοτε τη βλέπουμε να κλαίει για τους Τρώες και να προσπαθεί να αποκαλύψει, μιμούμενη τις γυναίκες των αρχηγών των Ελλήνων, ότι ο Οδυσσέας κρύβεται μέσα στον Δούρειο Ιππο και άλλοτε να αποφασίζει να μην τον προδώσει – ειδικά σε εκείνη την κρίσιμη περίπτωση όπου ο πολυμήχανος ήρωας είχε περάσει μέσα από τα τείχη για να κλέψει το περίφημο ξόανο της Αθηνάς, που ξέρουμε ότι η απώλειά του ήταν συνώνυμη με τεράστια ατυχία και προμήνυε μεγάλα κακά. Ξέρουμε, άλλωστε, ότι παρότι η Ωραία Ελένη ήταν μια θεά συνδεδεμένη με τις μυθικές τοποθεσίες της Πελοποννήσου και με τη βλάστηση, όπως η μητέρα της η Λήδα, που ήταν γυναίκα του βασιλιά της Σπάρτης Τυνδάρεω, λατρευόταν εξίσου και στην Αττική.
Δείτε το βίντεο: Το τρέιλερ της ταινίας «Helen of Troy» του 1956
Κόρη του Δία και της Λήδας, η Ωραία Ελένη και ο μύθος της αναπαρίστανται στις διάφορες τοιχογραφίες, όπως η πανέμορφη της Πομπηίας αλλά και εκείνη της Πάφου, ως η μυθική φιγούρα που συνευρίσκεται με τον μεταμορφωμένο σε κύκνο Δία – εξ ου και αναφέρεται ως ωοτόκος (που γεννάει αυγά), ενώ σε άλλες ο Δίας παίρνει τη μορφή ενός αετού. Αυτή η θεϊκή υπόστασή της και η επιβλητική της μορφή τράβηξε εξαρχής το ενδιαφέρον του ημίθεου Θησέα, ο οποίος την έκλεψε και τη μετέφερε στις Αφίδνες της Αττικής – για να την εμπιστευτεί τελικά στη μητέρα του Αίθρα.
Οι μνηστήρες
Οσο, όμως, ο Θησέας απουσίαζε στον Κάτω Κόσμο, τα δύο αδέλφια της, οι περίφημοι Διόσκουροι, την απήγαγαν -η απαγωγή ήταν κυρίαρχη στην ελληνική μυθολογία- και την επέστρεψαν στη Σπάρτη.
Εκεί άρχισαν να συρρέουν μαζικά οι μνηστήρες, αφού γρήγορα τα νέα για την ομορφιά της Ελένης έφτασαν σε όλες τις γωνιές του τόπου: οι πιο γνωστοί ηγέτες, Οδυσσέας, Μενέλαος, Αίας, Διομήδης κ.ά., ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα. Το πρόβλημα της επιλογής λύθηκε μετά την παρέμβαση του πολυμήχανου Οδυσσέα, ο οποίος ανάγκασε όλους τους ήρωες να λάβουν κοινό όρκο ότι αν προσβάλει κάποιος τον γάμο, θα επιτεθούν από κοινού.
Δείτε το βίντεο: Η Ειρήνη Παπά ως ωραία Ελένη σε σκηνή από τις «Τρωάδες» του Κακογιάννη
Τυχερός ήταν ο Μενέλαος, ο οποίος δεν γνώριζε τότε ότι εν τω μεταξύ η Αφροδίτη είχε υποσχεθεί στον Πάρη ότι θα του φέρει ως δώρο την ωραιότερη γυναίκα, αφού την προέκρινε ως ομορφότερη ανάμεσα στις ανταγωνίστριές της Αθηνά και Ηρα. Φτάνοντας στη βασιλική οικία από την Τροία, με ειδικά πλοία κατασκευασμένα γι’ αυτόν τον σκοπό, -ως γνωστόν οι Τρώες δεν φημίζονταν για τα ναυτικά τους κατορθώματα αλλά για τις μάχες στη στεριά- ο Πάρης γνωρίζει την ηρωίδα και, θαμπωμένος κι αυτός από την ομορφιά της, την ερωτεύεται.
Η συνέχεια είναι γνωστή – όσο για το τι ακολούθησε μετά το τέλος του Τρωικού Πολέμου, αυτό το μαθαίνουμε από την «Ελένη» του Ευριπίδη. Σύμφωνα με αυτή την υπόθεση που εξελίσσεται στο νησί Φάρος της Αιγύπτου, η Ελένη παραμένει πιστή στον Μενέλαο και αυτή που είχε βρεθεί στην Τροία δεν ήταν παρά το είδωλό της. «Δεν είν’ αλήθεια, δεν είν’ αλήθεια», φώναζε. «Δεν μπήκα στο γαλαζόπλωρο καράβι. Ποτέ δεν πάτησα την αντρειωμένη Τροία. Με τον βαθύ στηθόδεσμο, τον ήλιο στα μαλλιά κι αυτό το ανάστημα ίσκιοι και χαμόγελα παντού στους ώμους στους μηρούς στα γόνατα/ζωντανό δέρμα, και τα μάτια/με τα μεγάλα βλέφαρα/ήταν εκεί, στην όχθη ενός Δέλτα», γράφει ο Σεφέρης στο ομώνυμο ποιήμα του για τον Πάρη που πλάγιαζε μαζί της σαν να ήταν «πλάσμα ατόφιο» για να καταλήξει πως άδικα σφάζονταν για αυτή δέκα χρόνια, «για ένα πουκάμισο αδειανό, για μια Ελένη», όπως αναφέρει στον πασίγνωστο στίχο. Από την άλλη, ο Ομηρος επιμένοντας στην πραγματική της υπόσταση, δίνει στη μυθική ηρωίδα σημαίνοντα ρόλο, εκτός από την Ιλιάδα και στην Οδύσσεια, όπου τη βλέπουμε να έχει επιστρέψει από τον πόλεμο και να ζει μαζί με τον Μενέλαο στο παλάτι τους, στη Σπάρτη.
Οσο εξωφρενικό και αν ακούγεται σε κάποιους η ιδέα για μια όχι λευκή Ωραία Ελένη, να θυμίσουμε ότι πλέον είναι επιβεβλημένη η τάση να επιλέγονται -επιτέλους!- μαύρες πρωταγωνίστριες για τους ρόλους των μυθικών προσώπων. Αλλά υπήρξαν και άλλοι δημιουργοί που είχαν αναλάβει αντίστοιχες πρωτοβουλίες πολλά χρόνια πριν: αρχές δεκαετίας του ’50 ο σπουδαίος Ορσον Γουέλς είχε φανταστεί μια μαύρη Ωραία Ελένη για τη δική του θεατρική παραγωγή «Ενα βράδυ με τον Ορσον Γουέλς»: η Ερθα Κιτ έχει, μάλιστα, απαθανατιστεί σε μια σειρά από φωτογραφίες σε διάφορα ένθερμα ενσταντανέ με τον αξεπέραστο σκηνοθέτη.
Προτιμούσαν τις ξανθιές
Οι περισσότερες, ωστόσο, ηρωίδες ανταποκρίνονταν στο κλισέ της ξανθιάς, λευκής παρουσίας: πολύ κοντά στην πιο παραδεδομένη εικόνα της Ωραίας Ελένης ήταν τουλάχιστον εξωτερικά η Γερμανίδα ηθοποιός Νταϊάν Κρούγκερ, στο πλευρό του Αχιλλέα-Μπραντ Πιτ, σε μια απολύτως αποτυχημένη εκδοχή του αρχαίου έπους από τον Βόλφγκανγκ Πίτερσεν: η δική του «Τροία» είναι η απόδειξη ότι δεν αρκεί η εξωτερική ομοιότητα για να μπορέσει ένας σκηνοθέτης να βρεθεί κοντά στην πλέον πιστή των μυθικών ηρώων -αν μπορεί να υπάρξει τέτοια- αλλά πρέπει να έχει άποψη συγκροτημένη και καλά δοσμένη στο κοινό.
Ακόμα και αν απέχει από τις κεντρικές αναφορές του μύθου, πρέπει να προσφέρει μια δραματουργία αντάξια της μυθιστορίας ή τουλάχιστον ικανή ακόμα και να την ανατρέψει με δημιουργικό τρόπο. Παρά τις διαφορές από τον κεντρικό μύθο, ο δικός μας Μιχάλης Κακογιάννης προσπάθησε να επιβάλει την τραγική διάσταση αυτών των γυναικών μέσα από τις «Τρωάδες» το 1971: η πιο όμορφη Ελένη που θα μπορούσε να φανταστεί κανείς είναι αναμφίβολα η Ειρήνη Παπά, η οποία έπαιξε στο πλευρό των Κάθριν Χέπμπορν και Βανέσα Ρεντγκρέιβ.
Γενικότερα ο μύθος της Ωραίας Ελένης είχε εμπνεύσει πολλούς σκηνοθέτες, λογοτέχνες, ποιητές, οι οποίοι θέλγονταν από τον μύθο της θεάς-βασίλισσας, με τα πολλά πρόσωπα και ακόμα περισσότερες ερμηνείες. Από τη «μοιχαλίδα», όπως την είχε αποκαλέσει ο Ευριπίδης, ο οποίος ωστόσο προσπάθησε να δικαιολογήσει τις μοιραίες αντιδράσεις της και την πανέμορφη γητεύτρα με την ωραία όψη του Ομήρου, είναι άπειρες οι εκδοχές που αποδίδουν οι δημιουργοί στην απόλυτη γυναίκα ανά τους αιώνες.
Οπως έγραφε χαρακτηριστικά η Μπέτανι Χιουζ στο βιβλίο της «Ωραία Ελένη. Θεά, πριγκίπισσα, εταίρα» (μτφ. Μάνος Κοντάκης & Θεοδόσης Κοντάκης), «κατά τη γνώμη μου ήταν μια γυναίκα που κοιμόταν και ξυπνούσε όπως όλες οι άλλες, μια μορφή με σάρκα και οστά, μια αριστοκράτισσα, υπεύθυνη για όργια αποκρυφιστικές, μυστηριώδεις τελετές γονιμότητας, μια γυναίκα τόσο ευλογημένη, τόσο τιμημένη, τόσο ισχυρή που έμοιαζε να συμβαδίζει με τους θεούς. Μια θνητή που, στο πέρασμα των αιώνων, έγινε υπερφυσική». Δεν είναι τυχαίο ότι μας απασχολεί τόσο ακόμα.