Onassis Ready, ένα εργοστάσιο ονείρων και ιδεών για τους καλλιτέχνες των νέων μέσων στην Αθήνα

Στην καρδιά του Αγίου Ιωάννη Ρέντη, εκεί όπου κατά το παρελθόν λειτουργούσε ένα εργοστάσιο πλαστικών, έχει πλέον δημιουργηθεί ένας νέος πυρήνας καλλιτεχνικής δημιουργίας. Το «Onassis Ready», ο νέος χώρος του Ιδρύματος Ωνάση, δεν αποτελεί απλώς ένα κτίριο πολιτιστικών δράσεων, αλλά έναν δημιουργικό κόμβο, που θα στεγάσει τις δημιουργικές αναζητήσεις καλλιτεχνών, οι οποίοι κινούνται ανάμεσα στον φυσικό και τον μεταψηφιακό κόσμο.
Σε έκταση 3.760 τετραγωνικών μέτρων, το Onassis Ready, που άνοιξε τις πύλες του για πρώτη φορά με την έκθεση φωτογραφίας του Γιούργκεν Τέλερ, φιλοδοξεί να λειτουργήσει ως πεδίο δοκιμών, ρίσκου και ελευθερίας για καλλιτέχνες. Η καλλιτεχνική διευθύντρια του Ιδρύματος Ωνάση, Αφροδίτη Παναγιωτάκου, χαρακτηρίζει το Onassis Ready ως «Εργοστάσιο Ονείρων και Ιδεών», όπου οι υπότροφοι του προγράμματος Onassis AiR/ONX Fellowships θα έχουν την ευκαιρία να δοκιμάσουν και να εξελίξουν τις ιδέες τους.
Ο πρώτος όροφος του Onassis Ready δεν φιλοξενεί απλώς αίθουσες για πρόβες και πάγκους εργασίας. Έχοντας κάνει τη διαπίστωση ότι όλο και περισσότεροι καλλιτέχνες χρησιμοποιούν τεχνολογικά μέσα, το Ίδρυμα Ωνάση δημιούργησε ένα τεχνολογικό εργαστήριο με green screens, editing rooms, υπολογιστές για επεξεργασία εικόνας και εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης. «Αυτή η συστέγαση μάς επιτρέπει πολλές ενδιαφέρουσες συνέργειες, δηλαδή να έχουμε κάποιον καλλιτέχνη, ο οποίος κάνει ελαιογραφία και δίπλα του έναν δημιουργό video games και να προκύπτει μια δημιουργική σχέση», εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Πρόδρομος Τσιαβός, διευθυντής του Τμήματος Ψηφιακής Ανάπτυξης και Καινοτομίας του Ιδρύματος Ωνάση. Ο ίδιος διευκρινίζει ότι το Ίδρυμα Ωνάση «αντιμετωπίζει την ψηφιακή τέχνη ως τέχνη και δίνει πολύ μεγάλη σημασία στο ψηφιακό αλλά όχι ως τεχνοφετιχισμό, αλλά ως τη σημασία που έχει το να μπορείς να καταλαβαίνεις και να σέβεσαι την ύλη με την οποία δουλεύεις και το μέσο σου».
Ως μία από τους πρώτους υπότροφους (AiR/ONX Fellow) που δούλεψαν στο Onassis Ready, η Αλεξάνδρα Νιάκα, καλλιτέχνιδα διαδραστικών μέσων και υποψήφια διδάκτορας στο Τμήμα Ψηφιακών Τεχνών και Κινηματογράφου του ΕΚΠΑ, περιγράφει πόσο σημαντικός είναι ο εξοπλισμός που υπάρχει στον χώρο.
Η κ. Νιάκα ένιωθε ήδη από τα πρώτα βήματά της ότι «τα νέα μέσα είναι αυτά που μπορούν να μας ξεκλειδώσουν για όλα αυτά τα πολύ σύγχρονα πράγματα, για τα οποία θέλουμε να μιλήσουμε». Στην εικαστική της γλώσσα «η τεχνολογία είναι το πιο βασικό μου εργαλείο, το μέσο με το οποίο εκφράζομαι». Ωστόσο, επισημαίνει ότι οι καλλιτέχνες στην Ελλάδα έχουν δυσκολία πρόσβασης σε τεχνολογικό εξοπλισμό: «Δεν υπάρχει τέτοιος εξοπλισμός ή είναι ακριβός ή δεν νοικιάζεται. Επίσης, αλλάζει συνέχεια ο εξοπλισμός. Οπότε αν θες να κάνεις παραπάνω πειραματισμό χρειάζεσαι ένα hub, όπου να μπορείς να βρεις περισσότερα εργαλεία».
Κατά τη διάρκεια της υποτροφίας της, η Αλεξάνδρα Νιάκα δημιούργησε στο Onassis Ready το demo του έργου της «The river where you set your foot just now is gone». Πρόκειται για μια εγκατάσταση, που διερευνά το νερό τόσο ως πηγή δημιουργίας όσο και ως φορέα μνήμης, συνδυάζοντας τη θεσσαλική λαογραφία, ψηφιακά τοπία και διαδραστικές μαρτυρίες από ντόπιους επιζώντες της πλημμύρας Daniel της Αστρίτσας στην Καρδίτσα, δημιουργώντας έναν χώρο όπου ο μύθος, η μνήμη και η βιωμένη εμπειρία συγκλίνουν μέσα στον χρόνο.
Όμως , το Onassis Ready δεν της παρείχε μόνο χώρο και εξοπλισμό, αλλά και τη συνομιλία με άλλους καλλιτέχνες. Η κοινότητα καλλιτεχνών στην Ελλάδα που ασχολούνται με τα νέα μέσα, στην οποία ανήκει και η ίδια, «είναι μια αρκετά ακμάζουσα ομάδα. Είμαστε πολλοί που ξεκινήσαμε από εδώ ή άλλοι που έχουν έρθει από το εξωτερικό. Πρέπει κάποιος να την ορίσει και να της δώσει χώρο γιατί θα τη βοηθήσει να αναπτυχθεί ακόμα πιο πολύ και να μπει στον χάρτη των εικαστικών τεχνών περισσότερο. Γιατί προς το παρόν νιώθω ότι είναι κάτι καινούριο, οπότε δεν το ξέρουμε πολύ, δεν το καταλαβαίνουμε», τονίζει.
Το Onassis ONX στην Αθήνα
Πέντε χρόνια μετά την ίδρυσή του στη Νέα Υόρκη, το Onassis ONX, η παγκόσμια πλατφόρμα του Ιδρύματος Ωνάση για την τέχνη και τις προηγμένες τεχνολογίες, αποκτά έδρα και στην Αθήνα, στο Onassis Ready, προκειμένου να αποτελέσει έναν δυναμικό, ανοιχτό χώρο συνάντησης και πειραματισμού για καλλιτέχνες, τεχνίτες, τεχνολόγους, ερευνητές και δημιουργικούς επιχειρηματίες που κινούνται στα όρια της τέχνης και της καινοτομίας.
Ο Γιώργος Χερουβείμ (ch3.gr), καλλιτέχνης με μεγάλη εμπειρία στο computer animation και τα οπτικά εφέ, ήταν μέλος του Onassis ΟΝΧ στη Νέα Υόρκη, όπου ζούσε τα τελευταία δέκα χρόνια. Όπως περιγράφει, το Onassis ONX στην αμερικανική μητρόπολη τού πρόσφερε διασύνδεση με άλλους καλλιτέχνες και ανθρώπους «που μιλάνε την ίδια γλώσσα και έχουν τα ίδια ενδιαφέροντα», κάτι που «άνοιξε την πόρτα σε πολλά πρότζεκτ και συνεργασίες», αλλά και πρόσβαση σε τεχνολογικό εξοπλισμό, «που δεν μπορείς να βρεις εύκολα χωρίς μεγάλο κόστος». «Ένας καλλιτέχνης που θέλει να πειραματιστεί και να δοκιμάσει κάτι καινούριο είναι φοβερό πλεονέκτημα το να έχει πρόσβαση σε έναν τέτοιο χώρο που του παρέχει εξοπλισμό, με κάμερες, υπολογιστές και συστήματα ήχου». Η πρόσβαση στον εξοπλισμό αυτό, συνεχίζει, δίνει στους καλλιτέχνες ιδέες για να δοκιμάσουν πρότζεκτ που έχουν στο μυαλό τους.
Ο ίδιος μέσα στο Onassis ONX της Νέας Υόρκης δημιούργησε την performance «Primitive sounds», αξιοποιώντας το εργαλείο που είχε σχεδιάσει κατά το παρελθόν GeoSynth, ένα ηχητικό συνθεσάιζερ το οποίο παράγει σε πραγματικό χρόνο ήχους από τρισδιάστατες γεωμετρίες. Στον ίδιο χώρο παρουσίασε και μια οπτικοακουστική εγκατάσταση με τίτλο Pendelum που προσκαλεί τους θεατές να αλληλεπιδράσουν μαζί της, «ένα έργο που δεν θα είχα την ευκαιρία να το κάνω πουθενά αλλού».
Έχοντας επιστρέψει στην Ελλάδα εδώ και σχεδόν ένα χρόνο, ο Γιώργος Χερουβείμ εργάστηκε στο Onassis Ready μέσω του προγράμματος «Technical Residency» και είχε ενεργό ρόλο στην υποστήριξη των πρότζεκτ άλλων υποτρόφων κατά τη διάρκεια της παρουσίασης της δουλειάς τους στα Open Days που διοργανώθηκαν στον χώρο.
Έχοντας την εμπειρία του ONX studio στη Νέα Υόρκη, τι πιστεύει ότι μπορεί να προσφέρει ο αντίστοιχος χώρος στην Αθήνα, τον ρωτάμε. «Δημιουργείται ένας χώρος, ο οποίος είναι φτιαγμένος από καλλιτέχνες για καλλιτέχνες. Τα άτομα που έχουν στήσει το αντίστοιχο στην Αμερική παράγουν και το δικό τους έργο, οπότε ο εξοπλισμός προκύπτει από τις ίδιες τις ανάγκες των καλλιτεχνών και το ίδιο θα συμβεί και στην Αθήνα. Οπότε είναι ένα στούντιο το οποίο θα έχει εξοπλισμό και οι καλλιτέχνες θα μπορούν να πειραματιστούν με εργαλεία, στα οποία είναι δύσκολο να έχουν πρόσβαση αλλού», απαντά και προσθέτει τη σημασία και της «συνάθροισης των δικτύων ανθρώπων για να μοιραστούν την εμπειρία, τη δουλειά, τις γνώσεις και τις ανησυχίες τους. Για μένα αυτό είναι πάρα πολύ σημαντικό, γιατί πολλές φορές ακούω ότι τα πράγματα στην Ελλάδα είναι πίσω, αλλά ότι την ίδια ώρα υπάρχει ταλέντο που δεν έχει βγει στην επιφάνεια».
Αυτή η διάδραση με άλλους καλλιτέχνες στον χώρο του Onassis Ready ήταν που βοήθησε τον Στράτο Μπιχάκη, καλλιτέχνη των νέων μέσων και συνθέτη, να πάρει ιδέες για το έργο του. Αν και ζει και δραστηριοποιείται στο Βερολίνο, όπου σπουδάζει και διδάσκει στο Πανεπιστήμιο Τεχνών (UdK), ο Στράτος Μπιχάκης ένιωθε ότι χρειάζεται και στην Αθήνα «μια βάση, η οποία είναι καταλύτης που μπορεί να κάνει τα πράγματα να συμβούν».
Για έξι εβδομάδες εργάστηκε στο Onassis Ready ως Onassis Air Fellow, μέσω του AiR/ONX Fellowship. Η υποστήριξη από το Onassis AiR και το Onassis ONX, αλλά και η διασύνδεση με άλλους καλλιτέχνες στον χώρο ήταν καίρια για να δημιουργήσει το έργο του «Chaos Gaia Eros», μια οπτικοακουστική περφόρμανς που εξερευνά τις δυνάμεις της δημιουργίας, της φύσης και της επιθυμίας, μέσα από ένα πολυαισθητηριακό ταξίδι. Η περφόρμανς αποτελεί ένα παιχνίδι ανάμεσα σε εμβυθιστικά ηχοτοπία και δυναμικές χρήσεις οπτικών τεχνολογιών. Ενσωματώνει δημιουργίες από υπολογιστή και ευρεθέντα υλικά: συνθετικούς ήχους, προσομοιώσεις και ηχοποιήσεις δεδομένων, ηχογραφήσεις πεδίου, τρισδιάστατες σαρώσεις, κινούμενα σωματιδιακά συστήματα, ψηφιακά τοπία και υφές ανθρώπινου δέρματος.
Για τον Στράτο Μπιχάκη, η πρόκληση στη χρήση της τεχνολογίας είναι «πώς την κατέχεις στον βαθμό που να γίνεται διάφανη και να φεύγει από το προσκήνιο. Με ενδιαφέρει να μιλήσουμε για την τεχνολογία ως δυνατότητα και ως μέσο, γιατί το μέσο έχει καταλυτική ενέργεια στο τι μπορούμε να πούμε ή πώς μπορούμε να το πούμε, αλλά θέλω να μιλήσω και για πράγματα παραπέρα, οπότε πρέπει η τεχνολογία να μπορεί να μην παίρνει την προσοχή. Αυτό είναι δύσκολο». Ο καλλιτέχνης, προσθέτει ο κ. Μπιχάκης, πρέπει να έχει γνώση για μια σειρά από θέματα που έχουν να κάνουν με τον προγραμματισμό, τον ήχο, την εικόνα, «ώστε να είναι η παρουσίαση ποιοτική, αλλά παράλληλα να έχεις και εποπτεία για το καλλιτεχνικό σκέλος, τη δημιουργία». Στο πλαίσιο αυτό, τονίζει ότι ήταν σημαντική η υποστήριξη της ομάδας του Onassis ONX σε Αθήνα και Νέα Υόρκη γύρω από την ιδέα του έργου, τις τεχνολογικές προκλήσεις του, αλλά και στην παροχή εξειδικευμένης υλικής υποδομής.
Ολιστική υποστήριξη
Το Onassis ONX αποτελεί «ένα οριζόντιο πρόγραμμα στο οποίο παρέχουμε υποστήριξη τεχνολογική, επιμελητική, business, νομική και για θέματα πνευματικών δικαιωμάτων σε δημιουργούς, οι οποίοι θέλουν να χρησιμοποιήσουν την τεχνολογία στη δουλειά τους», επισημαίνει ο Πρόδρομος Τσιαβός.
Στην κατεύθυνση αυτή δημιουργήθηκε το ετήσιο πρόγραμμα εκπαίδευσης ONX Futures, που υλοποιείται στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Κόμβου Ψηφιακής Καινοτομίας Smart Attica (EDIH). Η φετινή θεματική εστιάζει στην τεχνητή νοημοσύνη και τις μεικτές πραγματικότητες. Σε αυτό τον πρώτο κύκλο εκπαίδευσης, που είναι σε εξέλιξη μέσα από διαδικτυακά workshops, έχει δοθεί πάντως έμφαση και στις ομιλίες δημιουργών που επιλέγουν συνειδητά να μην χρησιμοποιήσουν τεχνητή νοημοσύνη στα διαφορετικά στάδια της δουλειάς τους. Στο τέλος των σεμιναρίων τρία τουλάχιστον έργα θα υποστηριχθούν για να φτιάξουν ένα δείγμα της δουλειάς τους και να το παρουσιάσουν.
Επίσης, σε ετήσια βάση θα διοργανώνεται και το πρόγραμμα ONX Seeds, ένα εξάμηνο πρόγραμμα καλλιτεχνικής ανάπτυξης για τη δημιουργία πρώιμων έργων σε οθόνες μικρού μεγέθους και την υποστήριξη δημιουργών στη διασταύρωση τέχνης και τεχνολογίας. Έργα από τα προγράμματα ONX Futures και ONX Seeds θα παρουσιαστούν τον Μάιο 2026 σε ένα showcase στο Onassis Ready.
Η εικαστικός Ναταλία Μαντά, υπότροφος στο Onassis AiR Extended Research Programme, παρακολούθησε τις ομιλίες στο ONX Futures και παρατηρεί ότι της δόθηκε η δυνατότητα να επεκτείνει και να συζητήσει «ζητήματα γύρω από την υλικότητα και τις νέες τεχνολογίες, καθώς και τους πολυποίκιλους τρόπους με τους οποίους μπορούν να συνδυαστούν στο σήμερα».
Αν και σπούδασε γλυπτική και αυτοπροσδιορίζεται ως άνθρωπος της ύλης, η κ. Μαντά τονίζει ότι η σχέση της με τις νέες τεχνολογίες «είναι ένας διαρκής διάλογος ενσωμάτωσης και εξέλιξης» και συμπληρώνει ότι επιδιώκει διαρκώς να ανανεώνει και να αναζητεί νέους τρόπους έκφρασης και υλοποίησης των έργων της, «και για τον λόγο αυτό έρχομαι συχνά σε διάλογο και συνεργασία με συναδέλφους που εργάζονται με βίντεο, τεχνολογίες coding, animation και οπτικά εφέ, αλλά και με μουσικούς στον τομέα του soundscape development, καθώς και με χορευτές και χορογράφους σε σχέση με την κίνηση. Η υλικότητα, θεωρώ, διατρέχει ολόκληρο το φάσμα της τέχνης, είτε αυτή εκδηλώνεται στο φυσικό είτε στο ψηφιακό περιβάλλον».
Κατά τη διάρκεια της φιλοξενίας της στον χώρο του Onassis Ready, η Ναταλία Μαντά δημιούργησε το έργο της «Healing Weapons», το οποίο φέρνει σε διάλογο υλικά, όπως ο πηλός, το ύφασμα και το μέταλλο με άλλα μέσα, όπως το βίντεο, ο ήχος και ο φωτισμός. Πρόκειται για μια σειρά γλυπτών που πραγματεύονται την έννοια της εμμονής και, αν και λειτουργούν αυτόνομα, συγκροτούν συλλογικά ένα δίκτυο εμμονών.
Χαρακτηρίζει την εμπειρία της στο Onassis Ready «ιδιαίτερα σημαντική, καθώς πυροδότησε τον βασικό πυρήνα του έργου», ενώ ο μεγάλος χώρος της έδωσε τη δυνατότητα να επεκτείνει κατασκευαστικά τις δυνατότητες της εγκατάστασης. Πέρα όμως από το παραπάνω, η υποτροφία και η συνεργασία της με την ομάδα του AiR της έδωσαν, όπως εξηγεί, «πρόσβαση σε άτομα και χώρους που με ενδιαφέρουν ιδιαίτερα, όπως το Αρχείο Καβάφη, το νέο κτίριο του Ιδρύματος Ωνάση στο Ρέντη, τη Βιβλιοθήκη του Ιδρύματος Ωνάση, καθώς και την πολύτιμη υποστήριξη συνεργατών σε ζητήματα ψηφιακού υλικού και κατασκευής». Μάλιστα, ξεκινώντας μια έρευνα στο Αρχείο του Ιδρύματος Ωνάση, άρχισε να εντοπίζει στοιχεία που σχετίζονταν τόσο με το ίδιο το κτίριο, όπως τον μηχανικό εξοπλισμό, τη χειρωνακτική εργασία και τα εργαλεία, όσο και με την ευρύτερη περιοχή του Ρέντη, όπως τις οικογένειες που διατηρούσαν μικρές βιοτεχνίες, και τα οποία συνδέθηκαν άμεσα με θεματικές που διατρέχουν το «Healing Weapons».
ΦΩΤΟ: Onassis Ready / Margarita Yoko Nikitaki for Onassis Stegi