Oθωμανική λογοκρισία το 1902: Όταν ο Οθέλλος «εξορίστηκε» από την Κύπρο

Στο φύλλο της 22ας Ιουλίου 1902, η "Göteborgs-Posten" δημοσιεύει ένα άρθρο για την τουρκική λογοκρισία στην Κωνσταντινούπολη επί Αμπντούλ Χαμίτ Β΄. Μέσα από χαρακτηριστικά παραδείγματα παρουσιάζεται η απαγόρευση λέξεων όπως «αναρχικός», «χολέρα» και «πανούκλα», καθώς και οι αλλοιώσεις ειδήσεων και λογοτεχνικών έργων. Σύμφωνα με το ρεπορτάζ που εντόπισε η ιστοσελίδα Υπερβόρειοι, ιδιαίτερη μνεία γίνεται στην περίπτωση του «Οθέλλου», όπου η αναφορά στην Κύπρο αφαιρέθηκε για πολιτικούς λόγους. Το κείμενο αναδεικνύει με ειρωνικό τρόπο τον αυθαίρετο και παράλογο χαρακτήρα της οθωμανικής λογοκρισίας.
Η τουρκική λογοκρισία - Göteborgs Posten 1902 -07-22
Ένας συνεργάτης της εφημερίδας «Stampa», ο οποίος έμεινε για μεγάλο χρονικό διάστημα στην Κωνσταντινούπολη, έδωσε ορισμένες πληροφορίες για την τουρκική λοκρισία και γράφει μεταξύ άλλων:
Τίποτε δεν προκαλεί τόσο μεγάλη ενόχληση στην τουρκική λογοκρισία όσο οι λέξεις «αναρχικός» ή «μηδενιστής». Οι λέξεις αυτές δεν επιτρέπεται καν να προφέρονται πουθενά σε ολόκληρη την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Όλα τα τηλεγραφήματα που περιέχουν αυτές τις μισητές λέξεις απλώς κατάσχονται. Συχνά όμως συμβαίνει να φθάνουν στην Κωνσταντινούπολη τηλεγραφικές εγκύκλιοι από κάποια αστυνομική αρχή που αναζητεί έναν αναρχικό· και αν αυτά τα τηλεγραφήματα πρέπει με κάποιον τρόπο να γίνουν γνωστά στο κοινό, επειδή διαφορετικά δεν θα ήταν δυνατόν να συλληφθεί ο επικίνδυνος αναρχικός, πώς ενεργεί τότε η τουρκική λογοκρισία; Ο Νισάν Εφέντης, ο υπεύθυνος λογοκριτής του σουλτάνου, αντικαθιστά απλώς τις λέξεις «αναρχικός» ή «μηδενιστής» με τη λέξη «ουτοπιστής», και έτσι λύνεται το πρόβλημα. Στις τουρκικές εφημερίδες μπορεί κανείς αρκετά συχνά να διαβάσει την εξής κωμική ανακοίνωση: «Το προγραμματισμένο συνέδριο των “ουτοπιστών” απαγορεύθηκε από την αστυνομία κτλ.»
Με αμείλικτο μίσος η τουρκική λογοκρισία καταδιώκει επίσης τις λέξεις «χολέρα» και «πανούκλα». Οι λέξεις αυτές δεν επιτρέπεται ούτε να προφέρονται ούτε να τυπώνονται. Στην αρχή ο Νισάν Εφέντης είχε χρησιμοποιήσει αντί για «χολέρα» και «πανούκλα» την έκφραση «ύποπτη ασθένεια», αλλά όταν ο Αμπντούλ Χαμίτ, φοβισμένος όπως ήταν, θεώρησε την έκφραση αυτή ακατάλληλη, την αντικατέστησε με «παράξενη ασθένεια». Όταν ξέσπασε η πανούκλα στην Κωνσταντινούπολη, συνέβη το εξής κωμικό περιστατικό: Είχαν επίσημα διαπιστωθεί πέντε κρούσματα «παράξενης ασθένειας». Όταν ένας Άγγλος ανταποκριτής επρόκειτο να τηλεγραφήσει σχετικά στην εφημερίδα του, ο λογοκριτής τον διέταξε να χωρίσει το τηλεγράφημά του σε δύο· το πρώτο έπρεπε να αναφέρει μόνο τρία από τα κρούσματα, ενώ τα άλλα δύο μπορούσαν να τηλεγραφηθούν δώδεκα ώρες αργότερα. «Το κυριότερο είναι να ταιριάζει το άθροισμα», είπε χαμογελώντας ο λογοκριτής στον ανταποκριτή, ο οποίος δεν κατάλαβε αμέσως αυτή την παράδοξη λογική.
Κάποτε ο Νισάν Εφέντης επέδειξε ιδιαίτερη «ιδιοφυΐα» με τον «Οθέλλο» του Σαίξπηρ, όταν το έργο επρόκειτο να ανέβει στην Κωνσταντινούπολη. «Βελτίωσε» το έργο τόσο ριζικά, ώστε σχεδόν δεν έμεινε ίχνος από το πρωτότυπο κείμενο. Μεταξύ άλλων διέγραψε τη λέξη «Κύπρος» και το αιτιολόγησε με την εξής ευφυή εξήγηση: «Η Κύπρος», είπε, «είναι τουρκικό νησί· πολιτικά δεν επιτρέπεται να σταλεί ο Οθέλλος στην Κύπρο, διότι η εδαφική ακεραιότητα της Τουρκίας είναι εγγυημένη με συνθήκες. Μπορεί κανείς αντί για “Κύπρος” να βάλει ένα ελληνικό νησί, π.χ. την “Κέρκυρα”.» Έτσι, από σεβασμό προς τη Συνθήκη των Παρισίων, ο Οθέλλος στάλθηκε στην Κέρκυρα.
Κάποτε ένας ταξιδιώτης παρενοχλήθηκε επειδή είχε μαζί του έναν οδηγό Baedeker. Στη βαλίτσα του είχαν βρει έναν «οδηγό διαμέσου της Τουρκίας» και τον κατέσχεσαν χωρίς άλλη διαδικασία. Το επόμενο πρωί ο ταξιδιώτης πήρε πίσω τον Baedeker του, αλλά από αυτόν είχαν σκιστεί περίπου 100 σελίδες που περιείχαν περιγραφή της Κωνσταντινούπολης. Ο ταξιδιώτης πήγε στο γραφείο των λογοκριτών και παραπονέθηκε για αυτή την ανεξήγητη ενέργεια, αλλά ο λογοκριτής εξήγησε με καταπληκτική λογική ότι μια περιγραφή της Κωνσταντινούπολης δεν μπορούσε να γίνει ανεκτή διότι η γνώση των τοπικών συνθηκών θα μπορούσε να διευκολύνει μια απόπειρα δολοφονίας.