Στο προηγούμενο άρθρο μου για τα εν εξελίξει δραματικά γεγονότα στο Ιράν και την ευρύτερη Μέση Ανατολή, με αρνητικές συνέπειες για όλο τον κόσμο, εξέφρασα την πρόβλεψη ότι με βάση τα δεδομένα, νομοτελειακή εξέλιξη είναι να οδηγηθεί το καθεστώτος του Ιράν σε επώδυνο συμβιβασμό, σημειώνοντας όμως και πως «σύντομα τελειώνει το κακό μεν, όχι το πρόβλημα δε». Προς τούτο συμπίπτουν τα συμφέροντα πολλών, εμπολέμων, δρώντων και μη, για διαφορετικούς λόγους βέβαια και πέραν των αιτιών και ευθυνών για τη νέα ανάφλεξη.
Για να φωτίσουμε καλύτερα τα πράγματα, ας πάμε ξανά στην Ιστορία και όσα αυτή μάς διδάσκει. Το σχετικό ερέθισμα μάς δίδει ο George Richard Monbiot, Άγγλος δημοσιογράφος, συγγραφέας, περιβαλλοντικός και πολιτικός ακτιβιστής, με τακτική στήλη στην εφημερίδα The Guardian. Μίλησε στην εκπομπή του BBC «Ώρα των Ερωτήσεων» και εξήγησε πώς η Ισλαμική Δημοκρατία «ιδρύθηκε εν μέρει ως απάντηση στη βρετανική και αμερικανική αυτοκρατορική δράση».
Όλα, ανέφερε, άρχισαν από τις ενέργειες του Ουίνστον Τσόρτσιλ, που ήταν ο εμπνευστής και ενορχηστρωτής της μυστικής επιχείρησης Έιτζαξ (Operation Ajax), που πραγματοποιήθηκε το 1953 από τη CIA των ΗΠΑ και την MI6 του Ηνωμένου Βασιλείου, με σκοπό την ανατροπή της δημοκρατικά εκλεγμένης κυβέρνησης του Ιράν, του πρωθυπουργού Μοχάμεντ Μοσαντέκ.
Αιτία ήταν η καθ’ όλα νόμιμη και συμφέρουσα για το Ιράν και τον λαό του απόφαση να προωθήσει νόμο, τον Μάρτιο του 1951, για εθνικοποίηση των εγκαταστάσεων της Αγγλοϊρανικής Πετρελαϊκής Εταιρείας, του βρετανικού κολοσσού που αργότερα εξελίχθηκε στη γνωστή BP (British Petroleum). Η ενέργειά του να επανακτήσει τον εθνικό πλούτο της χώρας του, έπληττε βέβαια τα συμφέροντα τής πανίσχυρης τότε βρετανικής αυτοκρατορίας.
Ο Μοσαντέκ ήταν γόνος αριστοκρατικής και πολιτικής οικογένειας (ο πατέρας του υπηρέτησε υπουργός Οικονομικών και η μητέρα του ήταν μέλος της βασιλικής οικογένειας των Χαζάρων). Σπούδασε Πολιτικές Επιστήμες στο Παρίσι και ολοκλήρωσε το διδακτορικό του σε Νομική Σχολή της Ελβετίας. Ήταν χαρισματικός και πολύ δημοφιλής ηγέτης, η δε προσήλωσή του στην αρχή της συνταγματικής διακυβέρνησης τον έφερε σε αντίθεση με τη δυναστεία των Παχλαβί. Ο Μοσαντέκ υποστήριζε ότι ο Σάχης έπρεπε να έχει περιορισμένο ρόλο, κατά το πρότυπο της βρετανικής μοναρχίας. Είχε, επομένως, να αντιμετωπίσει δύο ισχυρούς εχθρούς που επιζητούσαν την απομάκρυνσή του από την εξουσία, ενώ παράλληλα προβαλλόταν, σε καιρούς οξείας έκφρασης του ψυχρού πολέμου Ανατολής- Δύσης και η πιθανότητα-απειλή επιβολής κομμουνιστικού καθεστώτος στη χώρα.
Πραξικόπημα, η γνωστή μέθοδος
Η Βρετανία απάντησε αρχικά με σκληρά μέτρα που έπληξαν την εμπορία του ιρανικού πετρελαίου, με σκοπό να στραγγαλίσει οικονομικά την κυβέρνηση Μοσαντέκ. Το Ιράν βυθίστηκε σε κρίση, όμως ο λαός συνέχισε να στηρίζει τον πρωθυπουργό, αφού θεώρησε ότι θιγόταν η εθνική του αξιοπρέπεια. Και τότε ανέλαβαν δράση οι βρετανικές και οι αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες. Η μέθοδος ήταν γνωστή: Πραξικόπημα. Για το οποίο, όπως αναφέρθηκε, πρωταγωνιστής ήταν ο Σερ Ουίνστον Τσόρτσιλ που έπεισε γι’ αυτό την Ουάσιγκτον. Το 1953, η CIA και η MI6 ανέτρεψαν τον δημοκρατικά εκλεγμένο πρωθυπουργό Μοσαντέκ, ενισχύοντας τις εξουσίες τού Σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί. Το τραυματικό για το Ιράν αυτό γεγονός άνοιξε μια βαθιά πληγή στις αμερικανοϊρανικές σχέσεις, που καλά κρατεί ως τα σήμερα.
Ο Σάχης συνεμορφώθη, φυσικά, προς τας υποδείξεις, εφάρμοσε πλήρως φιλοδυτική πολιτική και αποκατέστησε τα προνόμια των Βρετανών στα πετρελαϊκά αποθέματα της χώρας. Ο λαός δεν έπαψε να στηρίζει την πολιτική Μοσαντέκ, ο οποίος καταδικάστηκε για προδοσία, φυλακίστηκε και έπειτα παρέμεινε σε κατ’ οίκον περιορισμό μέχρι τον θάνατό του. Ο Σάχης, ενώ οδήγησε τη χώρα σε εκσυγχρονισμό, μη έχοντας λαϊκό έρεισμα, κυβέρνησε τη χώρα με αυταρχισμό και καταπιεστικά μέτρα για είκοσι έξι χρόνια. Παρά τη στήριξη της Ουάσιγκτον, το καθεστώς Σάχη δεν άντεξε και η λαϊκή οργή εκφράστηκε εκδικητικά με την ισλαμική επανάσταση του 1979. Ηγέτης ήταν ο εξόριστος σιίτης κληρικός και πολιτικός Αγιατολάχ Χομεϊνί, ο οποίος επέστρεψε θριαμβευτής στο Ιράν, επιβλήθηκε πλήρως, το μετέτρεψε σε Θεοκρατική Ισλαμική Δημοκρατία, σε μορφή αδίστακτου, δικτατορικού καθεστώτος.
Επιστρέφοντας στις δηλώσεις τού Richard Monbiot, στεκόμαστε στην καταγγελτική όσο και διαφωτιστική του διαπίστωση για την πολιτική των Αμερικανοβρετανών: «Πιστεύουμε ότι είμαστε τόσο έξυπνοι που μπαίνουμε σε χώρες, εκτοξεύουμε πυραύλους, καταστρέφουμε, αλλά δεν σκεφτόμαστε τις απολύτως ολέθριες συνέπειες που μπορεί να έχουν οι πράξεις μας πολλές δεκαετίες αργότερα».
Αυτό μας θυμίζει τον χαρακτηριστικό τίτλο του ντοκιμαντέρ «Cyprus-Britains Grim Legacy», που αναδεικνύει τη ζοφερή και πικρή κληρονομιά που οι Βρετανοί άφησαν, όχι μόνο στην Κύπρο αλλά και στην Ινδία, τη Μέση Ανατολή και άλλες χώρες της απέραντης αποικιοκρατίας τους. Έφυγαν μεν, κληροδότησαν όμως στους πρώην υπηκόους τους διχαστικές εκκρεμότητες, θανατερές αντιπαλότητες, πόνο και δυστυχία.
Όλοι φταίμε για την επίθεση στο Ιράν
Να επαναλάβουμε: Δεν θρηνούμε για το τραγικό τέλος ενός αιμοσταγούς δικτάτορα και των στενών συνενόχων του, δεν πανηγυρίζουμε όμως για την αυθαιρεσία του απρόβλεπτου, αμετροεπούς, αδίστακτου και ιδιοτελούς παντοκράτορα, Ντόναλντ Τραμπ. Για τον οποίο, όπως και για την ευθύνη των πολιτών (ας το προσέξουμε αυτό ενόψει επερχόμενων εκλογών και στον τόπο μας), καταφεύγουμε στη μαστιγωτική αυτοκριτική τού Charles Pierce, φιλελεύθερου πολιτικού μπλόγκερ και συγγραφέα: «Εκλέξαμε δύο φορές έναν άνθρωπο χωρίς συνείδηση, χωρίς ηθική, χωρίς ενσυναίσθηση, χωρίς ιδέα για το πώς να ασκήσει εξουσία, εκτός από το να την ασκεί για τους δικούς του φιλάργυρους και ναρκισσιστικούς σκοπούς. Έναν εγκληματία καβαλάρη με λευκό καπέλο. Και τώρα έχει φέρει τη χώρα σε πόλεμο απλώς και μόνο επειδή το θέλει. Όλοι φταίμε για την επίθεση στο Ιράν. Ανάθεμά τους όλους. Ανάθεμά μας όλους».
*Δημοσιογράφος
[email protected]
Iran: A Little History with Implications
The author analyzes the historical origins of current events in the Middle East, focusing on the role of Britain and the US in overthrowing the democratically elected government of Iran in 1953. Operation Ajax, organized by the CIA and MI6, aimed to overthrow Prime Minister Mohammad Mosaddegh, who had nationalized Iran's oil industry. Mosaddegh, a popular and charismatic leader, had angered British and American interests with his attempt to regain control of Iran's national resources. His overthrow led to the reinstatement of the Shah, who ruled autocratically for years to come. The author argues that this historical intervention has long-term consequences for the region, contributing to the creation of today's tensions and conflicts. The flare-up in Iran and the wider instability in the Middle East are, in part, a result of these historical events. The author predicts that the Iranian regime will be led to a painful compromise, but stresses that this will not solve all the problems of the region. History, as he points out, teaches that external interventions often have unforeseen and negative consequences.
