Υπάρχουν στιγμές που δεν διασώζονται μόνο στα επίσημα έγγραφα, αλλά στις σελίδες του εφημεριδικού Τύπου και στις γκραβούρες που τις συνοδεύουν. Ο ιστοριοδίφης που σκύβει πάνω από το The Illustrated London News και συγκεκριμένα στο φύλλο του Σαββάτου, 17 Αυγούστου 1878, δεν διαβάζει απλώς μια είδηση, παρακολουθεί τη στιγμή όπου το γεγονός έχει ήδη μετατραπεί σε αφήγηση.
Η απόσταση του ενός μήνα από τα γεγονότα της 12ης Ιουλίου δεν είναι τυχαία. Μέχρι τότε, η κατάληψη της Κύπρου είχε ολοκληρωθεί και η εικόνα που μεταφέρεται στο Λονδίνο δεν είναι πλέον αβεβαιότητα, αλλά επιβεβαιωμένη αυτοκρατορική πράξη.
Στα τέλη Ιουνίου του 1878, όπως τεκμηριώνεται και στην Polignosi*, ο αντιναύαρχος Χέυ βρισκόταν με τη ναυαρχίδα του, το HMS Minotaur, στον κόλπο της Σούδας. Την 1η Ιουλίου έλαβε διαταγή να πλεύσει προς την Κύπρο και να την καταλάβει εξ ονόματος της βασίλισσας Βικτωρίας. Στις 4 Ιουλίου αγκυροβόλησε στη Λάρνακα και την επομένη κατέφθασαν και άλλα βρετανικά πλοία από το Πορτ Σάιντ.
Η κορύφωση της διαδικασίας δεν έγινε στη θάλασσα, αλλά στην πόλη. Στις 12 Ιουλίου, μετά την παράδοση της διοίκησης, ο Χέυ κατευθύνθηκε προς την Πύλη Πάφου, όπου υπήρχε τουρκικό στρατόπεδο. Εκεί υποστάλθηκε η σουλτανική σημαία και υψώθηκε η αγγλική, μέσα σε ζητωκραυγές υπέρ της Αγγλίας και της βασίλισσας Βικτωρίας. Ο αρχιεπίσκοπος Σωφρόνιος δεν παρευρέθηκε στη δεύτερη αυτή τελετή, για να μην προκληθούν τα αισθήματα των Μουσουλμάνων, ενώ ο Χέυ υποσχέθηκε ισονομία και δικαιοσύνη. Ο Γεώργιος Κηπιάδης, απαντώντας, εξέφρασε την ελπίδα για πολιτική ελευθερία.
Ακριβώς αυτή η στιγμή, η έπαρση της σημαίας στην πύλη, είναι που παγώνει στη γκραβούρα και μεταφράζεται σε όνομα. Δεν είναι τυχαίο ότι η Πύλη Πάφου αποτυπώνεται ως “Minotaur Gate”. Η ναυαρχίδα περνά από τη θάλασσα στον χώρο. Την ίδια στιγμή, μέσα από την ίδια εικονογραφική λογική, η συνολική παρουσία της Channel Squadron είναι τόσο κυρίαρχη ώστε η Πύλη Αμμοχώστου διαβάζεται ως “Channel Squadron Gate”.
Η γκραβούρα, επομένως, δεν καταγράφει απλώς, ερμηνεύει. Μεταφέρει την ιεραρχία της ναυτικής ισχύος στον αστικό χώρο, τη ναυαρχίδα στην Πύλη Πάφου, τον στόλο στην Πύλη Αμμοχώστου. Και ο αναγνώστης στο Λονδίνο βλέπει ήδη μια Λευκωσία μεταφρασμένη σε όρους αυτοκρατορικούς.
Σχεδόν ενάμιση αιώνα αργότερα, η εμφάνιση του HMS Dragon στην Ανατολική Μεσόγειο δεν συνοδεύεται από τελετές σε πύλες ούτε από νέες ονομασίες. Και όμως, η παρουσία του δεν είναι τυχαία. Όπως το 1878 η Channel Squadron στάλθηκε για να εξασφαλίσει τον έλεγχο ενός κομβικού γεωπολιτικού χώρου, έτσι και σήμερα η Ανατολική Μεσόγειος παραμένει περιοχή υψηλής έντασης, όπου η ναυτική ισχύς λειτουργεί ως μέσο επιτήρησης και αποτροπής.
Η διαφορά είναι στον τρόπο, όχι στη λογική. Τότε, η ισχύς εγκαθιδρύεται και αποτυπώνεται ακόμη και στα ονόματα των πυλών. Σήμερα προβάλλεται χωρίς να αλλάζει τον χάρτη, αλλά όχι χωρίς να ενεργοποιεί τη μνήμη.
Και ίσως αυτό είναι το ουσιώδες, ότι ανάμεσα στη γκραβούρα του 1878 και την εικόνα ενός σύγχρονου αντιτορπιλικού που πλέει στα ίδια νερά, υπάρχει μια αόρατη συνέχεια.
Μια συνέχεια που ενώνει τη HMS Minotaur με την εποχή του HMS Dragon.
Του Κρίστοφερ Πιτσιλλίδη
Ιστοριοδίφη της Συλλογικής Μνήμης του Εφημεριδικού Τύπου
Πηγές: Εφημερίδα «London Illustrated News» 1878 (Μουσείο CVAR/Ίδρυμα Κώστα και Ρίτας Σεβέρη) και polignosi.com (ηλεκτρονική εγκυκλοπαίδεια της
From 'HMS Minotaur' to HMS Dragon - The Engraving of August 17, 1878
The article discusses an 1878 engraving from The Illustrated London News depicting the British occupation of Cyprus. The engraving, published a month after the events, doesn't merely record the historical moment but interprets and presents it as an imperial act. Specifically, the engraving depicts the raising of the British flag at the Paphos Gate, which it names "Minotaur Gate" in honor of the flagship HMS Minotaur, and the Ammochostos Gate as "Channel Squadron Gate". The author emphasizes that the engraving conveys the hierarchy of naval power into the urban space and creates an image of Nicosia as an imperial city. Today, the presence of HMS Dragon in the Eastern Mediterranean, although not accompanied by similar ceremonies, reminds us of the region's enduring importance and the continued need for naval power as a means of surveillance and deterrence.
