Anatomy of an Invasion: A New Book on the 1974 Cyprus Crisis

19 Ιανουαρίου: Μνήμη Οσίων Μακαρίων (Αιγυπτίου και Αλεξανδρέως) και, βάσει ονομαστηρίων, καθιερωμένη ημέρα μνήμης και τιμής πρώτου Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας, Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄. Τιμάται ο Μακάριος ως ο διεθνούς κύρους θρησκευτικός και πολιτικός ηγέτης, ο οποίος ταύτισε την πορεία της Κύπρου με τη δική του, αφήνοντας το αποτύπωμά του σε Εκκλησία, πολιτική, παιδεία, πολιτισμό, κοινωνία και οικονομία. Εμβέλεια και σφραγίδα σπάνια ή μερικώς μόνο αμφισβητούνται, ακόμα και από την κριτική ή επικριτική ιστοριογραφία.
Πτυχές που ελέγχονται, κυρίως, είναι οι επιλογές και οι χειρισμοί του Μακαρίου σε κρίσιμες στιγμές, από τις προσπάθειες για διεθνοποίηση του Κυπριακού με την άνοδο στον αρχιεπισκοπικό θρόνο και τη στροφή στην ανεξαρτησία (1958), έως την αποδοχή της ομοσπονδίας ως βάσης επίλυσης του Κυπριακού (1977). Ζήτημα για το οποίο έχουν γραφτεί πολλά και θα γραφτούν και θα λεχθούν και άλλα, είναι οι ενέργειες του Προέδρου Μακαρίου, το δραματικό καλοκαίρι του 1974 και ο ρόλος του ιδίου και άλλων παραγόντων στον καθορισμό των εξελίξεων.
Στις 10 Φεβρουαρίου παρουσιάζεται, στο Πανεπιστήμιο του Ανατολικού Λονδίνου, ένα βιβλίο, το οποίο ανατέμνει αυτό ακριβώς το διάστημα. Φέρει τον τίτλο «Cyprus 1974: Anatomy of an Invasion» (Routledge, 2025) και υπογράφεται από τους Βασίλη Φούσκα, καθηγητή Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο του Ανατολικού Λονδίνου και William Mallinson, καθηγητή Πολιτικών Ιδεών και Θεσμών στο Πανεπιστήμιο Guglielmo Marconi. Υποσημειώσεις και βιβλιογραφία μαρτυρούν συστηματική έρευνα σε βρετανικά, αμερικανικά και ελληνικά αρχεία και αναμέτρηση με την υφιστάμενη βιβλιογραφία. Άλλωστε, αμφότεροι οι συγγραφείς έχουν ήδη δημοσιεύσει σχετικά επιστημονικά άρθρα και αυτοτελή έργα. Σημειώνουμε, μόνο, το βιβλίο του Mallinson, «Kissinger and the Invasion of Cyprus: Diplomacy in the Eastern Mediterranean» (2016) και τη μονογραφία του Φούσκα, «Το Μελάνωμα της Κύπρου. Οι ευθύνες των Κωνσταντίνου Καραμανλή και Ευάγγελου Αβέρωφ για την κυπριακή τραγωδία»(Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο, 2024).
Η «Ανατομία μιας Εισβολής» (σύντομα και στα Ελληνικά, από εκδ. Επίκεντρο),καταλαμβάνει 208 σελίδες και αρθρώνεται σε 16 κεφάλαια. Οι κριτικές των καθηγητών Διεθνών Σχέσεων, Μάριου Ευρυβιάδη, Alan Cafruny, Bülent Gökay και Tunc Aybak, οι οποίες προτάσσονται, αναδεικνύουν την πρωτοτυπία και την αξία. Φωτογραφίες, χάρτες και η σύσταση των «προσώπων του δράματος» εισάγουν τον αναγνώστη στο περιβάλλον του βιβλίου. Οι τίτλοι των κεφαλαίων προβάλλουν την προσπάθεια για ανάλυση και αποκωδικοποίηση των κρίσιμων εξελίξεων του 1974 και ένταξη στο διεθνές πλαίσιο: 1) Ορόσημο: Κωνσταντινούπολη και Σαγγάριος, Αύγουστος 1922· 2) Πρώιμα στάδια του τουρκικού υπο-ιμπεριαλισμού· 3) Οι δυνάμεις του ΝΑΤΟ στην Κύπρο· 4) Η αντιΝΑΤΟϊκή ώθηση του Μακαρίου για ανεξαρτησία· 5) Ο Dean Acheson αποτυγχάνει· 6) Η Δικτατορία στην Ελλάδα· 7) Η ελληνοτουρκική χούντα στην Κύπρο· 8) Όταν η ύφεση μπορεί να διαταραχθεί: Το διάστημα 6 Οκτωβρίου 1973-15 Ιουλίου 1974· 9) Η γκάφα του Ιωαννίδη· 10) Βρετανικά αδιέξοδα· 11) Οι ιδιορρυθμίες του Kissinger, η ψευδο-εκεχειρία και η παράξενη επιβίωση της χούντας· 12) Η αποστολή Sisco: Μαλάξεις στους «εγγυητές» · 13) Γενεύη Ι (25-30 Ιουλίου 1974) και Γενεύη ΙΙ (8-13 Αυγούστου 1974)· 14) Η ελληνική Πολιτεία και οι νωχελικές στρατιωτικές επιχειρήσεις· 15) «Κάθε τρίμηνο, παραχωρείτε και κάτι»· 16) Η Σοβιετική Ένωση και το Ηνωμένο Βασίλειο υιοθετούν στάση κατώτερη των περιστάσεων.
Όπως τόνισε σε συνομιλία μας ο καθηγητής Φούσκας, «η χούντα ευθύνεται για τον πρώτο Αττίλα και οι Καραμανλής – Αβέρωφ για τη συγκυβέρνηση με τη χούντα από τις 24 Ιουλίου 1974. Αυτή επέτρεψε στον Αττίλα να παραβιάζει την ψευδο-εκεχειρία (22 Ιουλίου-13 Αυγούστου) που προετοίμασε τον δεύτερο Αττίλα (14-17 Αυγούστου). Κατά την πρώτη Γενεύη (25-30 Ιουλίου) έπρεπε να υπάρξει σοβαρή απειλή προς τον Kissinger ότι η Ελλάδα θα έστελνε υποβρύχια και Phantom στην Κύπρο, για καταστροφή του αποβατικού στόλου και του προγεφυρώματος. Ο πρώτος Αττίλας ήταν ξεκάθαρη προδοσία· ο δεύτερος θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί. Η ιστορία, όπως και η ελευθερία, δεν είναι μονόδρομος φυσικής νομοτέλειας. Σε κρίσιμες περιόδους οι εξελίξεις καθορίζονται από τις τολμηρές αποφάσεις και ενέργειες των πολιτικών υποκειμένων».
Άλλωστε, «οι Καραμανλής και Αβέρωφ –ενώ ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος συμβούλευε από το 1956-57 για πιέσεις σε ΗΠΑ και ΝΑΤΟ, για την εκπλήρωση του παλλαϊκού πόθου της Ένωσης– προτίμησαν να διαπραγματεύονται μυστικά με την τουρκική κυβέρνηση, για παραχώρηση στρατιωτικής βάσης στην Τουρκία στην Κύπρο και έξοδο της τουρκοκυπριακής κοινότητας στη θάλασσα. Ως εκλεγμένοι ηγέτες του ελληνικού λαού, όφειλαν να προτείνουν μια πανελλήνια λύση, η οποία θα ικανοποιούσε και τα συμφέροντα ΗΠΑ και ΝΑΤΟ στην Ανατολική Μεσόγειο. Η χούντα δεν εφηύρε πολιτική για το Κυπριακό· εργάστηκε πάνω σε μυστικά πρωτόκολλα που είχαν αρχίσει να συζητιούνται από το 1956».
Τον Μακάριο τον χαρακτήριζαν πολιτική εντιμότητα, ευθύτητα, οξυδέρκεια
Αναφορικά με τις φερόμενες ευθύνες του Μακαρίου για την Εισβολή, ο Βασίλης Φούσκας υπογράμμισε πως, όταν πρόεδρος εκφωνούσε την επίμαχη ομιλία στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, τα τουρκικά πλοία έπλεαν προς την Κύπρο. Εξηγείται, άλλωστε και στην «Ανατομία», πως η απόφαση για εισβολή στις 20 Ιουλίου είχε ληφθεί από τον Bülent Ecevit μετά από σύσκεψη του Εθνικού Συμβουλίου Ασφαλείας της Τουρκίας, στις 17 Ιουλίου, βάσει σχεδίων που υπήρχαν από το 1963 και είχαν επανειλημμένα ανανεωθεί.
Περιγράφοντας την προσωπικότητα του Εθνάρχη, ο καθηγητής επισήμανε: «Τον χαρακτήριζαν πολιτική εντιμότητα, ευθύτητα, οξυδέρκεια και, προπάντων, σεβασμός στον λαό που τον εξέλεγε ως ηγέτη. Απολάμβανε ευρεία στήριξη, από την οποία αντλούσε νομιμοποίηση και διαπραγματευτική ικανότητα. Ήταν προοδευτικός, όπως φαίνεται και από την υπουργοποίηση, το 1960, μίας γυναίκας, της Στέλλας Σουλιώτη. Ως διαπραγματευτής ασκούσε την “πολιτική στρατηγική των ορίων”. Χωρίς τους Μακάριο και Κρ. Τορναρίτη οι Βρετανικές Βάσεις στην Κύπρο θα είχαν τουλάχιστον διπλάσια έκταση. Η Κυπριακή Δημοκρατία, οφείλει την ύπαρξή της στο Ψήφισμα 186 του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ (1964) –το οποίο εξετάζεται και στο βιβλίο– έναν θρίαμβο για τον Πρόεδρο Μακάριο και την Κύπρο».
Και αυτόν τον ηγέτη, «η χούντα του Παπαδόπουλου τον πολέμησε με κάθε μέσο: Απόπειρες δολοφονίας, ΕΟΚΑ Β΄, υποκίνηση εμφυλίου και “εκκλησιαστικού πραξικοπήματος”, κρυφές συνεννοήσεις με Τουρκία για παραμερισμό, κ.ά. Ύστερα ήλθε ο Ιωαννίδης, με τους Γκιζίκη, Μπονάνο, Ανδρουτσόπουλο, Αραπάκη, Γαλατσάνο και Παπανικολάου, που ανατρέποντας τον Μακάριο άνοιξαν τον δρόμο στην Τουρκία για απόβαση, εισβολή και διχοτόμηση».
Το βιβλίο των Φούσκα και Mallinson αποκαλύπτει και εξηγεί σχεδιασμούς, παραλείψεις και ενέργειες. Επιβεβαιώνει υποθέσεις και κλονίζει βεβαιότητες, εμπλουτίζοντας και διευρύνοντας αντίληψη και εικόνα για τις συνθήκες ακρωτηριασμού της Κύπρου. Είναι μία μελέτη, η οποία συνομιλεί με άλλες, οι οποίες πραγματεύονται την ίδια περίοδο (Αλέξη Παπαχελά, Μιχάλη Ιγνατίου & Κώστα Βενιζέλου, Πολύβιου Πολυβίου, Γιάννη Λάμπρου, κ.ά.), με συγκλίσεις, διαφωνίες και διασταυρώσεις. Αξίζει να μελετηθεί, επειδή προκαλεί, με τον ενδεδειγμένο τρόπο των ιστορικών βιβλίων: Βάσει πηγών και με γνώση του ευρύτερου πλαισίου. Τέλος, η «Ανατομία» διαλέγεται με το βιωματικά «βαρύ» και «ασήκωτο» «Τρίτο γράμμα στη Μητέρα» του Κώστα Μόντη και τη λυρική κραυγή του Μιχάλη Πασιαρδή:
«Είμαστε Έλληνες του πικρού καιρού και της απελπισίας.
Αγρυπνούμε σ’ αυτή τη γωνιά, στ’ άκρο πέλαγο
Η φωνή μας – αιώνες παλιοί που δεν χάθηκαν.
Τ’ όνειρό μας – αιώνες που θάρθουν.
Η ελπίδα ακονιέται στην πίστη».
Προσθέτω: Και στην έρευνα, στην ανατομία των σφαλμάτων, στην άντληση διδαγμάτων και στην αξιοποίησή τους, στο παρόν και για το μέλλον, με λογισμό και όραμα.
* Δρ Ιστορίας Α.Π.Θ.