Όταν η εμφάνιση μπαίνει μπροστά από την επιστήμη

*Γράφει ο Δρ Μάριος Αργυρίδης
- Καθηγητής Συμβουλευτικής Ψυχολογίας
- Επικεφαλής Τμήματος Ψυχολογίας, Πανεπιστήμιο Νεάπολις Πάφος
Η πρόσφατη αντίδραση στο έργο του Δρ Mariano Barbacid, Καθηγητή Μοριακής Βιοχημείας, καταδεικνύει ένα σημαντικά ανησυχητικό στιγμιότυπο της σύγχρονης κουλτούρας μας. Αντί να εστιάσει πρωτίστως σε μια επιστημονική ανακάλυψη που θα μπορούσε να αναδιαμορφώσει το μέλλον της θεραπείας του καρκίνου του παγκρέατος, ένα μέρος του κοινού επέλεξε να επικεντρωθεί στην εξωτερική εμφάνιση του επιστήμονα — συγκεκριμένα σε ένα εκ γενετής σημάδι στο πρόσωπό του και στον τόνο της φωνής του. Το περιστατικό δεν είναι ασήμαντο. Αποκαλύπτει πόσο βαθιά είναι ενσωματωμένο το στίγμα απέναντι στην εμφάνιση και η ντροπή για το σώμα (body shaming) στην καθημερινή μας αντίληψη, ακόμη και όταν κυριολεκτικά διακυβεύονται ανθρώπινες ζωές.
Ο Δρ Barbacid και η ερευνητική του ομάδα ανέφεραν ότι μια νεοαναπτυγμένη τριπλή φαρμακευτική αγωγή εξάλειψε παγκρεατικούς όγκους σε ποντίκια, χωρίς υποτροπή και με ελάχιστες παρενέργειες μετά από χρόνια παρακολούθησης. Σε έναν τομέα όπου ο καρκίνος του παγκρέατος παραμένει μία από τις πιο θανατηφόρες και ανθεκτικές στη θεραπεία διαγνώσεις, πρόκειται για ένα μνημειώδες βήμα προόδου. Κι όμως, ο διαδικτυακός διάλογος αρχικά απομακρύνθηκε από την επιστήμη, περιστρεφόμενος γύρω από την εμφάνιση του επιστήμονα. Ορισμένοι χρήστες μάλιστα υπέθεσαν —λανθασμένα— ότι η εικόνα του ήταν τεχνητή ή προϊόν τεχνητής νοημοσύνης.
Η αντίδραση αυτή συνιστά εμπειρικά τεκμηριωμένο εύρημα για το body shaming. Δεν περιορίζεται στη μόδα, τη νεότητα ή την κουλτούρα των διασημοτήτων· εμφανίζεται ακόμη και σε χώρους που υποτίθεται ότι τιμούν την ευφυία, την επιστημονική εγκυρότητα και τη συμβολή στην ανθρωπότητα. Λειτουργεί εκπαιδεύοντάς μας, σχεδόν αυτόματα, να «σαρώνουμε» τα σώματα αναζητώντας το διαφορετικό, να αποδίδουμε νόημα σε σημάδια, ασυμμετρίες ή αποκλίσεις από έναν φαντασιακό κανόνα. Όταν εντοπιστούν, αυτά τα χαρακτηριστικά μετατρέπονται σε περισπασμούς, επισκιάζοντας την επάρκεια, το κύρος και το επίτευγμα.
Το αξιοσημείωτο στοιχείο της κατάστασης αφορά την κατεύθυνση της προσοχής. Από τη μία, μια επιστημονική ανακάλυψη που θα μπορούσε κάποτε να σώσει ζωές. Από την άλλη, ένα εκ γενετής σημάδι στο πρόσωπο ενός ανθρώπου — κάτι απολύτως άσχετο με την επιστημονική, ιατρική ή ηθική αξία του έργου του. Κι όμως, για πολλούς, η εμφάνιση προηγήθηκε και το επίτευγμα ακολούθησε. Το εύρημα αυτό αποκαλύπτει μια κουλτούρα αξιολόγησης που προκρίνει την εξωτερική εικόνα έναντι της ουσιαστικής δράσης
Το body shaming, έτσι, διδάσκει κάτι βαθιά ανησυχητικό: ότι καμία ποσότητα γνώσης, προσφοράς ή αριστείας δεν προσφέρει πραγματική προστασία. Για τα άτομα με ορατές διαφορές — σημάδια, ουλές, αναπηρίες ή σώματα που δεν συμμορφώνονται με κυρίαρχα πρότυπα — το μήνυμα είναι σαφές. Η σωματική εμφάνιση λειτουργεί ως πρωτογενές φίλτρο αξιολόγησης, υπερισχύοντας της φωνής, της πράξης και της ανθρωπιάς.
Υπάρχει όμως και ένα συλλογικό τίμημα. Όταν η προσοχή μετατοπίζεται από την ουσία στην επιφάνεια, χάνονται ευκαιρίες για κοινή μάθηση, ευγνωμοσύνη και πρόοδο. Η επιστήμη βασίζεται στην εμπιστοσύνη, την περιέργεια και τον σεβασμό προς τα τεκμήρια. Όταν ο δημόσιος λόγος καταρρέει σε αισθητικά σχόλια, φτωχαίνει η δημόσια κατανόηση και αποδυναμώνεται η ικανότητά μας να αναγνωρίζουμε τη γνήσια πρόοδο.
Τελικά, πολλοί επανέφεραν τη συζήτηση στο επίτευγμα του Δρ Barbacid, εκφράζοντας θαυμασμό και ελπίδα. Η καθυστέρηση, όμως, είναι από μόνη της διδακτική. Μας καλεί να παρατηρήσουμε τις ίδιες μας τις συνήθειες: όταν συναντούμε ένα πρόσωπο — ιδιαίτερα ένα πρόσωπο που ξεχωρίζει — σταματάμε αρκετά ώστε να αναρωτηθούμε τι έχει κάνει, τι έχει προσφέρει ή τι έχει ανακαλύψει αυτός ο άνθρωπος;
Στο τέλος, το ερώτημα που αναδύεται δεν αφορά έναν μόνο επιστήμονα. Το διακύβευμα αφορά την προθυμία επαναπροσδιορισμού των πεποιθήσεών μας σχετικά με το body shaming και τη συνειδητή επιλογή αξιών που εδράζονται στην πραγματική κοινωνική και ανθρώπινη επίδραση.
Η δημόσια αντίδραση στο έργο του Δρ Mariano Barbacid δεν είναι μοναδική. Αντίθετα, αποτελεί σύμπτωμα ενός ευρύτερου κοινωνικού μοτίβου, το οποίο θεσμοί, εκπαιδευτικοί και νέοι άνθρωποι σε ολόκληρη την Ευρώπη προσπαθούν πλέον ενεργά να αντιμετωπίσουν. Στο πλαίσιο αυτό, στις 28 Μαρτίου 2026, το Τμήμα Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Νεάπολις Πάφος υπό την επιστημονική καθοδήγηση του Καθηγητή Ψυχολογίας Μάριου Αργυρίδη, θα φιλοξενήσει ένα ζωτικής σημασίας συνέδριο που πραγματοποιείται στα πλαίσια του ευρωπαϊκού προγράμματος ERASMUS+ με τίτλο: «BODY SHAMING: Reframing the Perfect Picture Through Active Youth Participation». Το πρόγραμμα συντονίζεται από τον Κυπριακό Οργανισμό Κέντρων Νεότητας.
Οι συμμετέχοντες θα έχουν την ευκαιρία να διαπιστώσουν τα αποτελέσματα του διετούς προγράμματος, παράλληλα με συζητήσεις στρογγυλής τραπέζης που θα φέρουν κοντά φορείς χάραξης πολιτικής, δημόσια πρόσωπα, ειδικούς επιστήμονες και — κυρίως — άτομα με βιωμένη εμπειρία σωματικής ντροπής.